Октябрь бошида Тошкентдаги PM2,5 ифлосланишининг 64 фоизи табиий чанг ҳиссасига тўғри келди
Гидрометеорология илмий-тадқиқот институтининг маълум қилишича, октябрь ойи бошида Тошкентда PM2.5 ифлосланишининг ўртача 64 фоизи табиий чанг ҳиссасига тўғри келди. Сентябрь-октябрь ойларида PM2.5 нинг ўртача концентрацияси 2025 йилнинг шу даврига нисбатан 28 фоизга, PM10 концентрацияси эса 37 фоизга камайди.
Октябрь бошида Тошкентда PM2,5 ифлосланишининг 64 фоизини табиий чанг ташкил этди
28 сентябрдан 6 октябргача Тошкентда PM2,5 ифлосланишининг асосий манбаи табиий чанг бўлди, деди Green University ҳузуридаги Гидрометеорология илмий-тадқиқот институти (ГИTИ) директори Дониёр Турғунов 21 октябрь куни кузги ҳаво ифлосланишининг сабаблари ва оқибатларига бағишланган брифингда.
Юнусобод, Олмазор ва Мирзо Улуғбек туманларида олинган PM2,5 намуналари таҳлили шуни кўрсатдики, табиий чанг компонентлари ўртача 64 фоизни ташкил этган бўлиб, бу кўрсаткич 52 фоиздан 78 фоизгача тебранган. 13−14 октябрь кунлари чанг компонентлари 47−52 фоизни ташкил этди.
Тошкентдаги автоматик мониторинг станциялари маълумотларига кўра, йил бошидан 19 октябргача PM2,5 нинг ўртача концентрацияси 2025 йилнинг шу даврига нисбатан 28 фоизга, PM10 концентрацияси эса 32 фоизга камайган.
1 сентябрдан 19 октябргача PM2,5 концентрацияси 28 фоизга, PM10 концентрацияси эса 37 фоизга камайди. Октябрь ойининг дастлабки 19 кунида бу кўрсаткичлар тегишлича 40 фоиз ва 56 фоизни ташкил этди.
Турғунов 2025 йилнинг шу даврида ҳаво сифати индекси (AQI) 11 кун давомида «носоғлом» даражага етганини, бу йил эса бундай кунлар кузатилмаганини айтди. PM2,5 даражаси «ўртача» ёки ундан яхшироқ деб таснифланган кунлар сони 21 тадан 38 тага кўпайди.
ГИТИ директорининг таъкидлашича, кузги ҳаво ифлосланишига бир нечта омиллар сабаб бўлади:
Метеорологик шароитлар. Кузда кундузги соатлар қисқаради ва Ер юзаси кечаси тез совийди, бу эса ерга яқин ҳарорат инверсиясини келтириб чиқаради, бунда иссиқ ҳаво қатлами ерга яқинроқ жойлашган совуқроқ ҳаво тепасида қопқоқ вазифасини ўтайди. Атмосферанинг аралашиш қатлами ёздаги 2−3 км дан бир неча юз метргача тушади, шамоллар эса сусаяди. Натижада шаҳар тепасида чиқиндилар ва ифлослантирувчи моддалар тўпланади. Сибирь антициклони четидаги барқарор юқори босим тизимлари бу шароитларни бир неча кун давомида ушлаб туриши мүмкин.
Табиий чанг. Марказий Осиё дунёдаги энг йирик чанг камарларидан бирида жойлашган. Каспийбўйи, Қизилқум, Оролқум ва Жанубий Балхаш чўлларидан олиб келинган чанг бутун минтақага тарқалади. Сентябрь ва октябрь ойлари одатда нисбатан қуруқ ойлар ҳисобланади. Ёғингарчилик кам бўлгани сабабли тупроқ чанглари ҳавога осон кўтарилади.
Ёниш жараёнлари. Жаҳон банки ва Экология қўмитаси тадқиқотига кўра, Тошкентда PM2,5 ифлосланишига турли манбаларнинг йиллик ҳиссаси қуйидагича: шамол учириб келадиган чанг — 36%; биноларни иситиш — 28%; транспорт — 16%; саноат — 13%. Қолган қисми шаҳар чанги ва чиқиндиларни ёқишдан келиб чиқади. Бу улушлар фаслга қараб фарқланади.
Жаҳон банкининг 2025 йилдаги «Марказий Осиёда ҳаво сифатини бошқариш» номли ҳисоботига кўра, тупроқ ва чўл чанглари Марказий Осиё шаҳарларида йиллик PM2,5 ифлосланишининг 20−50 фоизини ташкил этади, бу дунёнинг бошқа минтақаларига қараганда анча юқори улушдир.