Одамлар ҳокимиятга ўғирлик қилиш учун келишади.

Ҳокимият бойитиш воситаси сифатида: О'збекистон Сенати коррупсияга қарши курашиш то'г'рисидаги ҳисоботни муҳокама қилди

Олий Мажлис Сенати Коррупсияга қарши курашиш агентлиги директори Акмал Бурхонов томонидан тақдим этилган 2025-йил учун О'збекистонда коррупсияга қарши курашиш бо'йича миллий ҳисоботни ко'риб чиқди.

Тақдим этилган ма'лумотларни таҳлил қилгандан со'нг, Сенат қо'митаси белгиланган ҳуқуқий ва институционал асосга қарамай, ба'зи соҳаларда ишлар асосан коррупсиянинг тизимли сабабларига эмас, балки унинг оқибатларини бартараф этишга қаратилганлигини та'кидлади.

"Таҳлил шуни ко'рсатадики, мамлакатда коррупсияга қарши курашиш учун мустаҳкам ҳуқуқий ва институционал асос яратилганига қарамай, айрим соҳаларда амалга оширилаётган ишлар ҳали ҳам асосан коррупсия оқибатларини бартараф этишга қаратилган", деди Сенатнинг Суд, ҳуқуқий ва коррупсияга қарши курашиш масалалари қо'митаси раиси Абдулҳаким Эшмуратов.

Хусусан, Қо'мита ма'лумотларига ко'ра, коррупсиянинг тизимли сабабларини эрта аниқлаш ва бартараф этиш механизмлари, ички назорат, хавфларни баҳолаш ва бошқарув жавобгарлиги ҳали кутилган натижаларни бермаяпти.

Сенатор Абдулҳаким Эшмуратов суд қарорларига таяниб, 2025-йилда Ўзбекистонда коррупция билан боғлиқ жиноятлар учун 7517 киши жавобгарликка тортилганини, бу 2024-йилдаги 7354 кишига нисбатан 2,2% га (163 киши) кўплигини маълум қилди. Ушбу жиноятлар натижасида давлат манфаатларига етказилган зарар 2,9 триллион сўмдан ошди (2024-йилдаги 2,81 триллион сўмга нисбатан).

Жиноятга тортилган ходимларнинг энг кўп сони мактабгача таълим ва мактаб таълими тизимида — 580 киши (2024-йилдаги 654 кишига нисбатан). Маҳаллий ҳокимликларда бу кўрсаткич 497 кишини (2024-йилдаги 106 кишига нисбатан), соғлиқни сақлаш соҳасида 404 кишини (2024-йилдаги 342 кишига нисбатан), тижорат банкларида 245 кишини (2024-йилдаги 271 кишига нисбатан) ва олий таълим муассасаларида 161 кишини (2024-йилдаги 90 кишига нисбатан) ташкил этди.

Қо'мита раҳбарининг со'зларига ко'ра, аниқланган коррупция жиноятлари сонининг ко'пайиши, бошқа нарсалар қатори, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари фаоллигининг ортиши билан бог'лиқ бо'лиши мумкин. Шу билан бирга, қо'мита вазирликлар ва идораларнинг ички назорат тузилмаларининг самарасизлигини сабаблардан бири сифатида ко'рсатди.

**"Мувофиқлик фақат ҳисобот бериш билан чекланади"**

Ички коррупцияга қарши назорат бо'линмаларига (мувофиқлик тузилмалари) алоҳида танқидлар билдирилди. Сенат қо'митаси ба'зи ташкилотларда асосан коррупциянинг олдини олиш учун яратилган мувофиқлик тузилмалари аслида бу функцияни бажармаётганини та'кидлади.

"Бу шуни ко'рсатадики, ба'зи ташкилотларда коррупциянинг олдини олиш учун яратилган мувофиқлик тузилмалари профилактика воситаси сифатида ишламайди, балки ҳисобот бериш билан чекланади", деб хулоса қилди қо'мита.

Сенат давлат идораларининг ички коррупцияга қарши бо'линмаларининг фаолияти 2025-йил 5-мартда Миллий Коррупцияга қарши курашиш кенгаши йиг'илишида аллақачон танқид қилинганини эслатди.

Мунозара давомида Коррупцияга қарши курашиш агентлиги раҳбари Акмал Бурхонов ҳам бундай бо'линмалар, айниқса минтақавий тузилмалар ходимларининг малакаси билан бог'лиқ муаммони тан олди. Унинг со'зларига ко'ра, 2025-йил 30-декабрдаги Президент фармони билан биринчи марта мувофиқлик бо'йича мутахассислар учун минимал малака талаблари белгиланган.

Бо'лим бошлиг'и тегишли соҳада камида то'рт йиллик, ходим эса камида уч йиллик иш тажрибасига эга бо'лиши керак. Ҳуқуқни муҳофаза қилиш, молия ёки иқтисодиёт соҳасидаги билим ва тажриба ҳам талаб қилинади. "Ушбу талабларга асосланиб, биз мувофиқликни назорат қилиш бо'лимларидан 200 дан ортиқ ходимни ишдан бо'шатишга мажбур бо'лдик", деди агентлик раҳбари.

Ушбу бо'лимлар ходимлари учун сертификатлаш тизими ҳам жорий этилмоқда. Тегишли малака сертификатисиз мувофиқлик бо'лимларида ишлаш имконсиз бо'лади. Ходимлар ҳар уч йилда бир марта сертификатлашдан о'тишлари шарт бо'лади.

"1-сентабрдан бошлаб биз республикадаги барча мувофиқлик бо'лимлари ходимларини сертификатлашни о'тказамиз ва уларнинг малака талабларига жавоб беришини баҳолаймиз", деди агентлик вакили.

Бундан ташқари, ички назорат бо'лимлари учун стандарт қоидалар ҳозирда қайта ко'риб чиқилмоқда. Коррупциянинг олдини олиш бо'йича етарли иш олиб борилмаганлиги учун уларнинг жавобгарлигини белгилаш режалаштирилган.

Агентлик шунингдек, зарур коррупсияга қарши чоралар ко'рилмаса, нафақат мувофиқлик бо'лимлари раҳбарлари, балки вазирликлар ва идораларнинг юқори лавозимли мансабдор шахсларининг ҳам жавобгарлигини белгиловчи ме'ёрий ҳужжат устида ишламоқда.

Бундан ташқари, йил охирига қадар Агентлик коррупсияга қарши курашиш учун рақамли воситалардан фойдаланишни кенгайтиришни режалаштирмоқда. "Рақамли мувофиқлик" (Рақамли мувофиқлик) тизими аллақачон 82 та давлат идораси ва ташкилотларининг ма'лумотлар базалари билан интеграциялашган. Давлат харидларида коррупция хавфларини автоматик равишда аниқлаш учун сун'ий интеллект технологиялари босқичма-босқич жорий этилади.

Хусусан, тизим пудратчи органлар ва харид иштирокчилари о'ртасидаги алоқалар ва манфаатлар то'қнашувини автоматик равишда текшириш имкониятига эга бо'лади. Шунингдек, сун'ий интеллектдан бошланг'ич нархларнинг ошишини, харидлар лотларини сун'ий равишда тақсимлашни ва рақобатни чеклайдиган техник талабларни аниқлаш учун фойдаланиш режалаштирилган. Агар шубҳали ко'рсаткичлар аниқланса, тизим автоматик равишда мас'ул ходимлар ва мувофиқлик бо'лимларига хабарномалар юборади.

Бундан ташқари, "Давлат харидларида коррупция хавфлари харитаси" ишлаб чиқилмоқда. Унда асосий коррупция хавфлари, уларнинг сабаблари ва инсон хатоларининг та'сирини камайтиришнинг автоматлаштирилган механизмлари ёритилади.

Ўзбекистон Коррупсияни идрок этиш индексида кетма-кет иккинчи йил ўринларини йўқотди. Мамлакат 2025-йилги индексда 182 та давлат орасида 124-ўринга тушиб кетди ва олдинги рейтингга нисбатан яна бир балл йўқотди. Республика мумкин бўлган максимал 100 баллдан 31 балл олди.