О, денгиз, денгиз…
Яқиндагина бу ерда денгиз мавжланиб турган эди. Бугун собиқ Оролнинг бепоён ҳудудларида саксовул бўй кўтармоқда. Аммо шу билан бир қаторда қарама-қарши жараён ҳам авж олмоқда: Қозоғистон Оролнинг шимолий қисмига, яъни Кичик ёки Қозоқоролга сувни қайтаришга ҳаракат қилмоқда. Ўзбекистон эса ўз навбатида денгизнинг жанубий қисмидаги «қуриган тубни кўкаламзорлаштириш» лойиҳасини фаол амалга оширмоқда. Иккала йўналиш — сув билан тўлдириш ва кўкаламзорлаштириш — бир хил вазифани ҳал қилади, аммо турли келажакка етаклайди. Чекинган денгиз ўрнида нима пайдо бўлиши керак: сувми, ўрмонми ёки иккаласига ҳам жой топиладиган янги ландшафтми?
### Денгиз кетди, муаммолар қолди
Орол ҳалокати инсоннинг хўжалик фаолияти бутун бир минтақа табиатини қандай ўзгартириши мумкинлигининг энг машҳур мисолларидан бирига айланганига анча бўлди. Ўтган асрнинг ўрталаридагина Орол дунёдаги майдони бўйича тўртинчи ички денгиз эди, унинг сув юзаси майдони эса тахминан 68–69 минг квадрат километрни ташкил қиларди. Кейинчалик Амударё ва Сирдарё сувлари тобора ортиб борадиган ҳажмда экин майдонларини суғоришга йўналтирила бошланди. Каналлар, сув омборлари, гидроэлектр станциялари қурилди, пахта ва шоли экинлари кенгайтирилди. Иқтисодий вазифалар тезкорлик билан ҳал қилинди, аммо экологик тўлов жуда катта бўлиб чиқди. Денгиз ўз майдонининг 90% дан ортиғини йўқотди. Бугун ягона Орол ўрнида бир нечта тарқоқ сув ҳавзалари мавжуд, унинг қуриган жанубий қисми ўрнида эса майдони тахминан 6 миллион гектар бўлган янги саҳро — Оролқум пайдо бўлди. Унинг пайдо бўлиши минтақага ерларнинг шўрланиши, чўлланиш ва чанг-туз бўронларини олиб келди. Аммо охирги икки ўн йилликда Орол тарихи кутилмаган давомга эга бўлди. Маълум бўлишича, денгизни фақат йўқотиш эмас, балки баъзи жойларда уни қайтариш ҳам мумкин экан.
### Сув қайтганида
2005 йилда Қозоғистонда Кўкарол тўғони қурилди. У Кичик Оролни ажратиб олди ва унда Сирдарё сувини ушлаб туриш имконини берди. Натижа ҳайратланарли бўлди: сув сатҳи кўтарилди, шўрланиш даражаси пасайди, ихтиофауна тиклана бошлади. 2026 йилга келиб Шимолий Орол сатҳи Болтиқ тизими бўйича тахминан 42 километрга етди. Сув билан бирга балиқчилик, демакки, соҳилбўйи қишлоқларининг иш ўринлари ва иқтисодий ҳаёти ҳам қайта бошлади.
Кўкарол тўғони муҳим бир нарсани исботлади: Оролнинг емирилиши ортга қайтариладиган жараёндир. Аммо бу муваффақият дарҳол янги саволни ўртага ташлади: янада илгарилаб кетиш мумкинми? Жавоб биринчи навбатда сувга бориб тақалади. Сирдарё ва Амударё Марказий Осиёнинг қишлоқ хўжалиги, шаҳарлари, саноати ва энергетикасини таъминлайди. Оролга оқиб келадиган сув миқдорини ошириш учун ё оқимнинг юқори қисмида сув истеъмолини камайтириш, ёки ундан фойдаланиш самарадорлигини сезиларли даражада ошириш керак. Шунинг учун денгиз тақдири энди фақат Қозоғистон ёки Ўзбекистонга боғлиқ эмас. У бутун минтақанинг сув сиёсати билан боғлиқ.
Сувни қайтариш эҳтимоли ҳали паст бўлган жойларда бошқа йўл танланди. Ўзбекистон Оролнинг қуриган тубини кенг кўламда кўкаламзорлаштиришни бошлади. Кейинчалик бунга Қозоғистон ҳам қўшилди. Оролқумда биринчи навбатда саксовул, жонғил (тамарикс) ва шўр ҳамда деярли сувсиз ерда яшай оладиган бошқа ўсимликлар экилмоқда. Уларнинг вазифаси оддий: қум ва тузни ушлаб қолиш, чанг бўронларини камайтириш ва босқичма-босқич барқарор ўсимлик қопламини шакллантириш. Ишлар кўлами жуда катта. Оммавий ахборот воситаларида келтирилган маълумотларга кўра, кўкаламзорлаштириш Ўзбекистонда 1,5 миллион гектардан ортиқ, Қозоғистонда эса 500 минг гектарга яқин майдонни қамраб олган. Орол келажагининг иккинчи стратегияси ана шундай шаклланди.
Биринчиси — «сув билан тўлдириш» — денгизни қайтаришга ҳаракат қилади, иккинчиси — «кўкаламзорлаштириш» — у йўқолганидан после қолган ерни хавфсизроқ қилишга уринади. Узоқ вақт давомида бу ёндашувлар бир-бирини шунчаки тўлдирадидек туюлган эди. Аммо янги илмий маълумотлар муаммога мураккаброқ назар солишга мажбур қилмоқда.
2022 йилда Оролда испаниялик олимлар Қизилўрданинг Орол тумани фаолларининг бевосита иштирокида чўкма ётқизиқларни кенг кўламли тадқиқ қилишди. Уларнинг натижалари яқинда Science (DOI: 10.1126/science.aeb2344) журналида чоп этилди ва халқаро матбуот эътиборини тортди. Маълум бўлишича, қуриган денгиз туби яна бир хавфли хусусиятга эга: у карбонат ангидрид гази ажратиб чиқаради. Тадқиқотчиларнинг баҳолашича, 1960-йилларда денгизнинг жадал қуриши бошланганидан бери унинг собиқ туби тахминан 748 миллион тонна CO₂ ажратган, бу Испания, Франция ва Бельгиянинг замонавий йиллик умумий чиқиндиларига тенгдир. Унинг ётқизиқларида шунчалик кўп органик углерод қолмоқдаки, келажакда потенциал равишда яна 605 миллион тоннага яқин CO₂ ажралиб чиқиши мумкин. Туб сув остида бўлган вақтда у ерда тўпланган органик модда қисман кислороддан ҳимояланган бўлади. Сув чекинганда, ҳаво тупроққа кириб боради. Органиканинг парчаланиши бошланади ва углерод атмосферага чиқиб кетади.
Кутилмаган эффект пайдо бўлмоқда: собиқ денгиз углерод омборидан унинг чиқинди манбаига айланмоқда. Тадқиқотчилар яна бир муҳим хулосага келишди: Оролқумнинг ўта қуруқ иқлимида ўсимликлар тупроқдан ажралиб чиқаётган карбонат ангидрид газини тўлиқ юта олмайди. Айнан шундай чиқиндиларни камайтириш ҳақида гап кетганда, қуриган тубнинг бир қисмига сувни қайтариш кўкаламзорлаштиришдан кўра самаралироқ бўлиши мумкин.
### Сув ўрмонга қаршими?
Бу саксовул бекорга экилмоқда деганими? Албатта, йўқ. Кўкаламзорлаштириш бошқа, кам бўлмаган муҳим вазифаларни ҳал қилади. Ўсимликлар тупроқни мустаҳкамлайди, қум ва туз кўчишини камайтиради, ўсимлик қопламини ҳосил қилади. Янги тадқиқот бу натижаларни инкор этмайди. У фақат шуни кўрсатади: ўрмон денгиз ўрнини тўлиқ боса олмайди. Аммо бу ерда ҳақиқий қарама-қаршилик пайдо бўлади. Вaқт ўтиши билан собиқ денгиз тубида ўн йиллар давомида барқарор қуруқлик экотизими шакллантирилса, бу ҳудуд амалда қуруқлик сифатида мустаҳкамланади. Агар қачондир уни яна сув билан тўлдириш режалаштирилса, узоқ муддатли кўкаламзорлаштириш ўз маъносини йўқотади. Хуш, қай бирини танлаш керак? Эҳтимол, умуман танлашнинг ҳожати йўқдир.
«Ёки — ёки» эмас, балки «ҳам — ҳам». Собиқ Орол жуда катта, шунинг учун унинг бутун ҳудуди учун ягона рецепт мавжуд бўлиши мумкин эмас. Кичик Орол аллақачон исботлади: сув оқимини таъминлашнинг реал имконияти бўлган жойда денгизни тиклаш мумкин. Бу нафақат экологик, балки иқтисодий самара ҳам беради. Сирдарё ва Амударё дельталарида ҳам кўллар ва сув-ботқоқлик ерларини сақлаб қолиш учун сув зарур. Аммо Оролқумнинг шундай гоят катта ҳудудлари борки, у ерга яқин келажакда сув қайтиши амримаҳол. Бу ерда кўкаламзорлаштириш ҳалокат оқибатларини юмшатишнинг энг реал усули бўлиб қолмоқда.
Шу сабабли икки стратегияни бир-бирига қарама-қарши қўймасдан, ҳудудлар бўйича ажратиш мумкин. Сувни қайтариш реал бўлган жойларда — сув билан тўлдириш, бунинг иложи бўлмаган жойларда эра — кўкаламзорлаштириш керак. Дарё дельталари эра сув ҳавзалари, ўсимликлар ва хўжалик фаолияти биргаликда мавжуд бўлган оралиқ ҳудудларга айланиши мумкин. Айнан шундай ёндашув дастлабки мақолада ҳам таклиф этилган. Ва бу энди бошқача Орол бўлади — илгариги денгиз ҳам эмас, оддий чўл ҳам эмас.
### Денгизни қайтаришдан даромад олиш мумкинми?
Янги тадқиқот яна бир ажойиб ғояни таклиф этади. Муаллифларнинг ҳисоб-китобларига кўра, сувдан самаралироқ фойдаланишга тахминан 8,5 миллиард евро инвестиция киритиш 1960 йилги даражага нисбатан Орол майдонининг тахминан ярмини тиклаш учун шароит яратиши мумкин. Тадқиқотчилар маблағларнинг бир қисмини «углерод кредитлари» бозори орқали излашни таклиф қилмоқдалар. Қисқача айтганда, «углерод кредитлари» — бу иссиқхона газларини (СО2 ва метан) камайтиришга қаратилган жаҳон бозори механизмларининг элементлари бўлиб, уларнинг квоталари мамлакатлараро биржаларда сотилиши мумкин. Қозоғистонда қонунчилик базаси аллақачон мавжуд ва сўнгги йилларда муваффақиятли ривожлана бошлади. Бу ердаги мантиқ шунда: агар сувнинг қайтиши собиқ денгиз тубидан CO₂ чиқишини тўхтатса, олди олинган чиқиндилар иқтисодий қийматга эга бўлади. Тадқиқотчилар уни тахминан 3,1–15,8 миллиард еврога баҳоламоқда. Ҳозирча бу тайёр лойиҳадан кўра кўпроқ муҳокама учун таклифдир. Аммо у Оролга бўлган қарашнинг ўзини ўзгартиради. Денгизни тиклаш нафақат қимматга тушадиган экологик дастур, балки мумкин бўлган иқлим ва иқтисодий лойиҳа сифатида ҳам қарала бошланади.
### Денгиз бўйида яшаётган фан
Аммо бу тарихнинг яна бир иштирокчиси бор, у ҳақда жуда кам гапирилади, — бу Оролбўйининг ўзида яшовчи аҳолидир. Бу ўринда «Орол Тенизи» каби жамоат ташкилотларининг тажрибаси муҳимдир. Ўн йиллаб Орол ёнида яшаб келаётган одамлар сунъий йўлдош тасвирлари ва қисқа муддатли экспедициялар бера олмайдиган билимларга эга. Балиқчилар сувнинг қандай ўзгараётганини, балиқ қаерда пайдо бўлаётгани ёки йўқолаётганини, соҳил чизиғи ва дельта кўллари билан нима содир бўлаётганини кўришади. Бу кўп йиллик кузатувлар профессионал илмий тадқиқотлар билан бирлашганда, бугунги кунда «фуқаролик фани» деб аталадиган нарса пайдо бўлади. Юқорида кўриб чиқилган тадқиқотларда маҳаллий аҳолининг иштироки академик илмий тадқиқотларга муҳим қўшимча бўлиб, Оролнинг ушбу «интеллектуал тикланиши»га хизмат қилади. Бу, айниқса, ҳозирги вақтда, денгизнинг ўтмиши ҳақида эмас, балки унинг ва бутун соҳилбўйи халқининг келажаги ҳақидаги масала ҳал қилинаётган бир пайтда жуда муҳимдир.
### Биз қайси Оролни қолдирамиз?
Ўтган асрнинг ўрталаридаги Оролни бугун тўлиқ қайтариб бўлмайди. Жуда кўп нарса ўзгарди — аҳоли, қишлоқ хўжалиги, сув истеъмоли, бутун минтақа иқтисодиёти. Аммо бу келажак аллақачон белгилаб қўйилганини англатмайди. Кичик Орол сувни қайтариш мумкинлигини кўрсатмоқда. Оролқум эса қуриган ерни босқичма-босқич ўсимликлар билан мустаҳкамлаш мумкинлигини кўрсатмоқда. Янги тадқиқотлар ҳар бир қарорнинг ўз чекловлари ва оқибатлари борлигидан огоҳлантиради. Шунинг учун бугунги кунда асосий савол шундай янграмайди: қайси бири яхшироқ — сувми ёки ўрмонми? Собиқ денгизнинг қайси қисмини ҳали ҳам сувга қайтариш мумкинлигини, қайси бирини кўкаламзорлаштириш зарурлигини ва улар ўртасидаги чегара қаердан ўтишини тушуниш жуда муҳимдир. Ва буни нафақат олимлар, амалдорлар ва халқаро ташкилотлар ҳал қилиши керак. Охирги сўз бу ерда яшашда давом этаётган одамларга ҳам тегишли бўлиши керак. Чунки улар учун Орол — дунё харитасидаги экологик рамз эмас. Орол — уларнинг уйи.