«Ўзгаришлар одатий муҳитнинг ривожланишига ёрдам бериши керак». Архитектор Мария Султанова — шаҳар майдонини ташкил этиш ҳақида
Бўш ётган парклар, ҳаддан ташқари қизиб кетадиган бинолар, пиёдалар учун ноқулай кўчалар — кўплаб шаҳар муаммоларини ҳали лойиҳалаш босқичидаёқ олдини олиш мумкин. Tashkent Design Week 2026 тадбирида САД студияси директори Мария Султанова архитекторлар шаҳар муҳитининг сифатига қандай таъсир кўрсатиши мумкинлиги ҳақида сўзлаб берди.
«Ўзгаришлар одатий муҳитнинг ривожланишига ёрдам бериши керак». Архитектор Мария Султанова — шаҳар майдонини ташкил этиш ҳақида
Бу йил ёзда Тошкентда шаҳар майдонини мақбуллаштириш бўйича иккита лойиҳа ҳақида маълум бўлди. Бири «Оқсарой» қароргоҳи атрофидаги ҳудудни ўзгартириш билан, бошқаси эса Экопарк ва Мирзо Улуғбек номидаги Марказий паркни (собиқ Тельман) ягона яшил ҳудудга бирлаштириш таклифи билан боғлиқ эди.
Иккала ташаббусда ҳам САД архитектура студияси директори Мария Султанова иштирок этди. Tashkent Design Week 2026 тадбирида у нима учун баъзи ҳолларда шаҳар майдонини ташкил этишга бўлган одатий ёндашувларни қайта кўриб чиқиш талаб этилишини тушунтириб берди.
Харитада Марказий парк (собиқ Тельман парки) ва Экопарк ягона яшил массив каби кўринади, аммо амалда бир паркдан бошқасига ўтиш у қадар осон эмас. Йўллар майдонни бир нечта қисмга бўлиб юборади ва пиёдалар қулай ўтиш жойини излашларига тўғри келади. Бошқа жиҳатлар ҳам бор.
«Дублёр функциясини бажарадиган йўллардан бири, аслида, автомобиллар билан тўлиқ банд эмас. Яъни шаҳарда уч гектар асфальт бор, улар наф келтирмайди, балки шунчаки ҳудудни ортиқча қизитди ва майдонни эгаллайди. Агар биз иккала ҳудудни бирлаштирсак, катта ва гўзал массивга эга бўламиз. Бугунги кунда шаҳарда бундай мисоллар йўқ», — деб таъкидлади Мария Султанова.
Унинг сўзларига кўра, бу мисол баъзи ҳолларда шаҳар майдонини ташкил этишга бўлган ёндашувлар қайта кўриб чиқилишини талаб қилишини кўрсатади. Агар шаҳар эҳтиёжлари ўзгарса — бу эса доимо юз беради, чунки шаҳар — жонли муҳитдир — транспорт инфраструктураси ўзгаришсиз қолмаслиги керак. «Ушбу ўзгаришлар билан ҳамнафас бўлиш муҳим», — дея таъкидлади архитектор.
Мария Султанова, шунингдек, Тошкентда шаҳарликлар учун ҳордиқ чиқариш жойлари етишмаса-да, оммабоп бўлмаган жамоат жойлари мавжудлигига эътибор қаратди. Сабаблари турлича бўлади. Masalan, паркка етиб олиш қийин ёки ҳудуднинг ўзи шаҳарликларнинг кундалик йўналишларига киритилмаган. Шундай жойлардан бири — Фурқат паркидир.
Лойиҳада парк яқинида янги турар жой массивини яратиш ва бир вақтнинг ўзида унинг ҳудудини янгилаш таклиф этилмоқда. Ҳисоб-китобларга кўра, атрофдаги аҳоли сонининг ортиши ташриф буюрувчиларни жалб қилишга ва паркка ҳаётни қайтаришга ёрдам беради.
«Ушбу кейс аҳоли зичлигининг зарур бўлган ҳудудларда оширилиши шаҳарда мавжуд бўлган жамоат жойларини соғломлаштиришга қандай ҳисса қўшиши мумкинлигини кўрсатади», — деб тушунтирди архитектор.
Унинг сўзларига кўра, лойиҳалашда қурилиш зичлиги балансига риоя қилиш муҳим. Баланд бинолар ва муҳим архитектура объектлари ҳамма жойда ҳам мос келавермайди — уларни жойлаштиришда ҳудуднинг хусусиятлари ҳисобга олиниши керак.
Аҳоли зичлиги паст бўлган объектлар билан ишлашга мисол тариқасида архитектор Наманган вилоятидаги «Шўрариқ» маҳалласи реновациясини келтирди.
Бундай ҳудудлар билан ишлашда, деб тушунтирди у, шунчаки қурилишни янгилаш ёки кўчаларни ободонлаштиришнинг ўзи етарли эмас. Вазифа шундан иборатки, ўзгаришлар одатий муҳитни вайрон қилмасдан, балки унинг ривожланишига ёрдам бериши керак. Бу, айниқса, маҳаллий ўзлик кундалик ҳаётни ташкил этиш билан чамбарчас боғлиқ бўлган ҳудудлар учун муҳимдир.
Муҳокама чоғида учрашув иштирокчилари Тошкент учун яна бир муҳим мавзуга — архитектуранинг микроиқлимга таъсирига тўхталиб ўтишди.
Мария Султанова лойиҳалашда ҳаво ҳаракати, биноларнинг қуёшга нисбатан жойлашуви ва деразаларнинг ўрнатилишини ҳисобга олиш зарурлигини тушунтирди. Одамлар ўзларини қанчалик қулай ҳис қилишлари ушбу қарорларга боғлиқ.
Агар деразалар жанубга ёки ғарбга қараган бўлса ва тўғридан-тўғри тушадиган қуёш нурларидан ҳимояланмаган бўлса, хоналар ортиқча қизиб кетиши мумкин. Аҳоли балкон ва лоджияларни ёпишга, қўшимча соялаш воситаларини ўрнатишга ва хонадонларни салқинроқ қилиш йўлларини излашга мажбур бўлмоқда.
Шу билан бирга, бинолар тўғри жойлаштирилса, кўплаб муаммоларнинг олдини ҳали концепцияни ишлаб чиқиш босқичидаёқ олиш мумкин.
Алоҳида савол модернизм давридаги баъзи биноларга хос бўлган қуёшдан ҳимоя қилувчи конструкцияларга тааллуқли эди. Архитектор жавобан бундай элементлар хоналарни тўғридан-тўғри қуёшдан ҳимоя қилишини, аммо лойиҳалашда бинонинг атрофдаги майдонга қандай таъсир қилишини ҳам ҳисобга олиш кераклигини тушунтирди.
Masalan, етарлича қуёш ҳимоясисиз катта миқдордаги ойнанинг мавжудлиги атрофдаги ҳудудга қўшимча иссиқлик юкини яратиши мумкин. Бино ичида энергия тежовчи ойна пакетлари ўрнатилган бўлса ҳам, бу ёндашган кўча ёки дарахтлар ортиқча қизиб кетишдан ҳимояланади дегани эмас.
Чиқиши якунида Мария Султанова шаҳарсозлик қарорлари ҳар доим узоқ муддатли оқибатларга эга эканини таъкидлади.
Ўзбекистон аҳолиси ўсмоқда, иқтисодиёт ривожланмоқда, қурилиш ҳажми ортмоқда. Буларнинг барчаси аллақачон шаҳар ўн йилликлардан кейин қандай бўлиши ҳақидаги саволни ўртага ташламоқда.
«Бизнинг — архитекторлар, режалаштирувчиларнинг фаолияти натижаларини фақат 10−20 йилдан кейин кўришимизни тушуниш керак. Улар амалга ошишига жуда умид қиламиз. Бу яхши бажарилишига ва сифатли муҳитга [айланишига] чексиз ишонамиз», — дея хулоса қилди спикер.