Ўзбекистоннинг радиоактив чиқиндиларни сақлаш қуввати 4-5 йил ичида тугаши мумкин

О'збекистоннинг радиоактив чиқиндиларни сақлаш қуввати кейинги то'рт-беш йил ичида тугаши тахмин қилинмоқда. Ушбу муҳим масала 18-август куни Олий Мажлис Қонунчилик палатаси мажлисида, қонун чиқарувчилар радиоактив чиқиндиларни бошқаришга оид дастлабки қонун лойиҳасини ко'риб чиқаётган пайтда ма'лум қилинди.

Қо'мита раиси о'ринбосари Сардорбек Якубековнинг хабар беришича, Республика Радиоактив Чиқиндиларни Сақлаш Маркази қошидаги о'нта омборхонадан то'рттаси аллақачон то'лиқ қувват билан ишламоқда. Қолган омборхоналар 50% дан 92% гача банд. Якубековнинг та'кидлашича, "Марказнинг 10 та омборхонасидан то'рттаси аллақачон то'лган, қолганлари эса 50% дан 92% гача банд. Қолган қувват яна то'рт-беш йил давомида радиоактив чиқиндиларни қабул қилиш учун етарли бо'лиши керак".

Ҳозирда О'збекистонда тахминан 176 та суб'экт радиоактив манбалардан фойдаланади, улардан тахминан 2500 таси фаол фойдаланилмоқда. Ишлатилган радиоактив манбалар кейинчалик Республика Радиоактив Чиқиндиларни Сақлаш Марказига о'тказилади.

О'збекистон ядровий секторини кенгайтириб, янги атом энергияси иншоотларини қуришни о'з ичига олган ҳолда, ҳукумат радиоактив чиқиндиларни бошқариш учун кенг қамровли ҳуқуқий асос яратишга интилади.

**Радиоактив чиқиндиларнинг бутун сиклини тартибга солиш бо'йича таклиф қилинган қонун лойиҳаси**

Қонун лойиҳаси радиоактив чиқиндиларнинг бутун ҳаёт сиклини, уларни ишлаб чиқариш ва қайта ишлашдан тортиб сақлаш, ташиш ва якуний ё'қ қилишгача бо'лган барча даврларини қамраб олувчи қоидаларни белгилашга қаратилган.

Олти боб ва 48 та моддадан иборат таклиф қилинган қонун лойиҳаси хавфсизлик талабларини белгилайди, давлат органларининг ваколатларини белгилайди, шахслар ва ташкилотларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини белгилайди ҳамда "ифлослантирувчи то'лайди" тамойилини амалга оширади.

Бундан ташқари, қонун лойиҳаси жамоатчилик иштирокини, халқаро стандартларга риоя қилишни ва радиоактив чиқиндиларни бошқариш учун мас'ул бо'лган миллий операторни яратишни назарда тутади. Шунингдек, у радиоактив чиқиндиларни бошқариш билан шуг'улланадиган об'эктларни танлаш, лойиҳалаш, қуриш, ишга тушириш, эксплуатация қилиш ва тугатиш талабларини ҳам белгилайди.

Ҳукумат ушбу қонун қо'шимча давлат бюджетидан маблаг' ажратишни талаб қилмаслигини та'кидламоқда. Лойиҳа 31 та вазирлик ва давлат идоралари билан мувофиқлаштирилди, жамоатчилик муҳокамасидан о'тказилди ва Фанлар академиясининг Ядро физикаси институтидан ижобий илмий баҳо олди.

**Уран чиқиндилари меросини ҳал қилиш**

Қонунчилар шунингдек, О'збекистоннинг Совет давридаги уран саноатининг атроф-муҳитга та'сирини ҳам ко'риб чиқдилар.

Якубековнинг та'кидлашича, 1964 ва 1994 йиллар оралиг'ида Навоий кон-металлургия компаниясининг фаолияти натижасида 1-гидрометаллургия заводининг чиқиндихонасида 57 миллион тоннадан ортиқ уран чиқиндилари то'планган.

2023 йилдан 2025 йилгача Янгиобод ва Чоркесардаги уран мероси жойлари Европа тикланиш ва тараққиёт банкининг 9 миллион евролик гранти билан реабилитация қилинди.

Бироқ, Якубеков ко'милган радиоактив чиқиндиларни узоқ муддатли мониторинг қилиш учун ҳуқуқий асоснинг ё'қлиги шунга о'хшаш жойларни, жумладан, ЕТТБ молиялаштиришини та'минлаши мумкин бо'лган лойиҳаларни янада реабилитация қилиш имкониятларини чеклайди.

Қонун чиқарувчиларга тақдим этилган ҳисоботга ко'ра, О'збекистонда ядровий тадқиқот реакторини бошқариш ва ҳозирда биринчи атом электр стансиясини қуришга қарамай, ҳозирда радиоактив чиқиндиларни бошқаришни ҳар томонлама тартибга солувчи махсус қонунчилик ё'қ.

**Радиоактив чиқиндиларга эгалик қилиш бо'йича саволлар туг'илади**

Қонун лойиҳаси Халқаро Атом Энергияси Агентлиги (МАГАТЕ) стандартлари, халқаро конвенциялар, тегишли Европа Иттифоқи директивалари ва турли мамлакатлар қонунчилигига асосланиб ишлаб чиқилган.

Парламент сессиясида тақдим этилган ма'лумотларга ко'ра, МАГАТЕнинг 181 а'зо давлатидан 81 таси радиоактив чиқиндиларни бошқариш бо'йича махсус қонунчиликни қабул қилган.

О'збекистон лойиҳаси Қо'шма Штатлар, Белгия, Германия, Франсия, Швеция, Жанубий Корея, Россия ва Қозог'истон тажрибасидан олинган фикрларни о'з ичига олади. Италия, Испания, Литва ва Россиядаги халқаро ташкилотлар ва тартибга солиш органларидан олтита хорижий эксперт, шунингдек, вазирликлар ва давлат идораларидан саккиз нафар о'збекистонлик мутахассис лойиҳани тайёрлаш жараёнида баҳолаш ишларига ҳисса қо'шдилар.

Муҳокама давомида қонун чиқарувчи Зафар Худойбердиев лойиҳанинг иккита қоидаси о'ртасидаги номувофиқлик ҳақида хавотир билдирди.

Бир қоида "етим радиоактив чиқиндилар"га тегишли бо'лса, бошқаси ядровий материалларни о'з ичига олган радиоактив чиқиндилар фақат давлат мулки эканлигини белгилайди.

Якубеков "етим чиқиндилар"га, бошқа нарсалар қатори, Совет даврида уран қазиб олиш операциялари натижасида ташлаб кетилган жойлар ҳам киришини аниқлади.

У 36-модда бо'йича давлат мулки то'г'рисидаги қоидани янада тушунтирди: радиоактив чиқиндиларни ишлаб чиқарувчи ташкилотлар уни Паркент туманидаги ихтисослаштирилган узоқ муддатли сақлаш жойига о'тказилгунга қадар вақтинча о'з ҳудудларида сақлашлари мумкин. Ихтисослаштирилган доимий сақлаш жойининг о'зи давлат мулки бо'лади.

Қонун лойиҳаси муаллифлари лойиҳани иккинчи о'қишга тақдим этишдан олдин ушбу ва бошқа баҳсли қоидаларни ко'риб чиқишга келишиб олдилар.

Муҳокамадан со'нг, Қонунчилик палатаси қонун лойиҳасини биринчи о'қишда ма'қуллади.