Ўзбекистоннинг ЖСТга аъзо бўлиши: оддий фуқаролар ва бизнес учун нималар ўзгаради

**Ўзбекистоннинг ЖСТга аъзо бўлиши: оддий фуқаролар ва бизнес учун нималар ўзгаради**

Ўзбекистон жорий йилда Жаҳон савдо ташкилотига аъзо бўлиш жараёнини якунлашни режалаштирмоқда. Аммо бу оддий фуқароларга нима беради? Импорт товарлари арзонлашадими, уларнинг ассортименти кенгаядими, бу маҳаллий ишлаб чиқарувчиларга қандай таъсир қилади ва ўзбек компаниялари хорижий бозорларга осонроқ чиқа оладими?

Мутахассис таъкидлаганидек, ЖСТга аъзо бўлишни фақат божхона божларининг пасайиши деб тушунмаслик керак.

«Биринчи навбатда гап янада очиқ, рақобатбардош ва олдиндан прогноз қилиш мумкин бўлган бозорни яратиш ҳақида бормоқда», – дея тушунтирди мутахассис.

Аҳрор Холмановнинг сўзларига кўра, оддий фуқаролар ўзгаришларни бир вақтнинг ўзида бир нечта йўналишда ҳис қилишлари мумкин. Аввало, товарлар ва хизматлар танлови кўпайиши мумкин. Агар импорт учун тўсиқлар камайса ва рақобат кучайса, маҳаллий ва хорижий компаниялар янада жозибадор нархлар, юқори сифат ва яхшироқ хизмат кўрсатишни таклиф қилган ҳолда харидорлар учун фаолроқ курашишларига тўғри келади.

Бунда нархлар кўпроқ бозор конъюнктурасига боғлиқ бўлади. Экспертнинг сўзларига кўра, ЖСТга аъзо бўлишга тайёргарлик кўриш жараёнидаёқ Ўзбекистон бир қатор экспорт субсидияларини бекор қилди, давлат корхоналарининг айрим алоҳида ҳуқуқларини қисқартирди ҳамда божхона ва техник нормаларни халқаро стандартларга мувофиқлаштиришни бошлади.

Ўзгаришлар хизмат кўрсатиш соҳасига ҳам таъсир қилиши мумкин. Телекоммуникация, молия, суғурта, логистика, туризм ва бошқа тармоқларда рақобат кучайиши мумкин. Бу, ўз навбатида, янги технологияларнинг кириб келишига, хизмат кўрсатиш сифатининг яхшиланишига ва хизматлар танловининг кенгайишига олиб келиши мумкин.

«Оддий фуқаро учун ЖСТга аъзо бўлишнинг асосий натижасини „ҳамма нарса арзонлашади“ деган сўзлар билан эмас, балки шундай тавсифлаш тўғрироқ бўлади: танлов кўпаяди, рақобат кучаяди, сифатга бўлган талаблар эса ортади», – деб таъкидлади Аҳрор Холманов.

### Импорт товарлари арзонлашадими?

Эксперт айрим импорт товарлари ҳақиқатан ҳам арзонлашиши мумкинлигини истисно қилмайди. Бироқ, бирданига барча импорт товарлари нархи пасайишини кутмаслик керак. Унинг сўзларига кўра, импорт маҳсулотларининг қиймати нафақат божхона божига боғлиқ. Унга валюта курси, транспорт ва логистика харажатлари, солиқлар, етказиб берувчиларнинг устама ҳақи ва ички бозордаги рақобат даражаси ҳам таъсир қилади.

Шунга қарамай, божлар пасаядиган ёки импорт осонлашадиган соҳаларда нархлар тушиши мумкин. Экспертнинг фикрича, бу биринчи навбатда Ўзбекистонда ишлаб чиқарилмайдиган ёки етарли ҳажмда ишлаб чиқарилмайдиган ускуналар, технологиялар, бутловчи қисмлар ва айрим истеъмол товарларига тегишли бўлиши мумкин.

Шу билан бирга, арзонроқ импорт нафақат харидорларга фойда келтириши мумкин. Агар маҳаллий завод ёки компания хориждан ускуналар, хомашё ёки бутловчи қисмлар сотиб олса, уларни олиб кириш харажатларининг камайиши ўз маҳсулотларининг таннархини ҳам пасайтириши мумкин.

### Айрим товарлар, аксинча, қимматлашиши мумкинми?

Мутахассис бундай сценарийни ҳам истисно этмайди.

«Айрим корхоналар ҳозирда махсус субсидиялар, солиқ ёки божхона имтиёзларини олмоқда. Агар ЖСТга аъзо бўлгандан кейин ушбу қўллаб-қувватлаш чораларини ўзгартиришга тўғри келса, айрим компанияларнинг харажатлари ошиши мумкин. Агар бизнес қўшимча харажатларни харидорлар зиммасига юкласа, айрим товарлар қимматлашиши мумкин», – дея тушунтирди мутахассис.

Нархларга давлат томонидан тартибга солинадиган нархлардан бозор нархларига босқичма-босқич ўтиш ҳам таъсир қилиши мумкин. Шу билан бирга, Аҳрор Холманов бундай ўзгаришларнинг ҳаммаси ҳам айнан ЖСТга аъзо бўлиш билан боғлиқ эмаслигига эътибор қаратади. Уларнинг бир қисми Ўзбекистоннинг бозор иқтисодиётига умумий ўтиши доирасида амалга оширилмоқда.

Ишлаб чиқарувчиларда товарлар хавфсизлиги ва сифатига, жумладан, санитария, фитосанитария ва техник нормаларга қўйиладиган қатъий талаблар туфайли ҳам қўшимча харажатлар юзага келиши мумкин. Бунда харидорлар учун бу белгиланган стандартларга яхшироқ жавоб берадиган хавфсизроқ маҳсулотни англатади.

Шу тариқа, мутахассис таъкидлаганидек, айрим соҳаларда дастлабки вақтларда нархлар ҳақиқатан ҳам ошиши мумкин. Бироқ, ЖСТга аъзо бўлишдан мақсад нархларни сунъий равишда пасайтириш эмас, балки рақобатни кучайтириш ва иқтисодиёт самарадорлигини оширишдир.

### Маҳаллий ишлаб чиқарувчилар учун нималар ўзгаради?

ЖСТга аъзо бўлгандан сўнг, бизнес учун айрим имтиёзлар ва субсидиялар қайта кўриб чиқилиши мумкин. Хусусан, бу маҳсулотни экспорт қилиш ёки импорт ўрнига маҳаллий товарлардан фойдаланиш шарти билан тақдим этиладиган қўллаб-қувватлаш чораларига тааллуқлидир. Аҳрор Холмановнинг сўзларига кўра, ЖСТ қоидалари илмий тадқиқотлар ва инновацияларни, инфратузилмани ривожлантиришни, кадрлар тайёрлашни, кичик бизнесни қўллаб-қувватлашни, халқаро стандартларни жорий этишни рағбатлантиришга имкон беради. Давлат, шунингдек, экспортчиларни ахборот билан таъминлаши ва уларга маслаҳатлар бериши мумкин бўлади.

«Сиёсат „кимга имтиёз бериш керак?“ деган моделдан „барча корхоналар учун қандай қилиб яхши шароитлар яратиш керак?“ деган моделга ўтади», – дея тушунтирди эксперт.

### Экспортчиларда қандай имкониятлар пайдо бўлади?

Вазирликдан маълум қилишларича, ЖСТга аъзо бўлгандан сўнг, ўзбек компаниялари учун ташкилотга аъзо мамлакатлар бозорларида янада барқарор ва тушунарли халқаро қоидалар асосида ишлаш осонлашади. Бу бизнесга узоқ муддатли инвестицияларни ва экспорт учун ишлаб чиқаришни кенгайтиришни яхшироқ режалаштириш имконини беради.

Бироқ, ЖСТга аъзоликнинг ўзи экспортнинг автоматик равишда ўсишини англатмайди. Экспертнинг фикрича, натижа маҳсулот сифати ва нархига, логистикага, халқаро сертификатларга, маркетингга ва компанияларнинг ташқи бозорларда рақобатлаша олиш қобилиятига боғлиқ бўлади.

### ЖСТга аъзо бўлиш кимларга янги имкониятлар очади?

Аҳрор Холманов ЖСТга аъзо бўлиш Ўзбекистонга хусусий сектор катта рол ўйнайдиган янада очиқ ва рақобатбардош иқтисодиётга ўтишда ёрдам бериши мумкин деб ҳисоблайди.

Бундан ташқари, ташкилотга аъзолик инвесторлар учун шароитларни яхшилаши мумкин. Мутахассиснинг тушунтиришича, улар учун нафақат солиқлар, балки кутилмаганда ўзгариб кетмайдиган тушунарли, барқарор қоидалар ҳам муҳимдир.

Вазирлик баҳосига кўра, аллақачон яхши экспорт салоҳиятига эга бўлган тармоқлар кўпроқ имкониятларга эга бўлиши мумкин. Улар қаторига тўқимачилик ва тайёр кийим-кечак, қишлоқ хўжалиги ва озиқ-овқат маҳсулотларини қайта ишлаш, IT, туризм, транспорт, логистика ва профессионал хизматлар киради. Импорт ускуналари ва бутловчи қисмлардан фойдаланадиган корхоналар ҳам ютиши мумкин, чунки улардан фойдаланиш имконияти осонлашади.

Хорижий рақобатдан кучли ҳимояланган шароитда узоқ вақт ишлаган, махсус ҳуқуқлар, имтиёзли молиялаштириш ёки бошқа афзалликлардан фойдаланган ва шу билан бирга самарадорлик бўйича хорижий ишлаб чиқарувчилардан орқада қолаётган компаниялар қийинчиликларга дуч келиши мумкин.

Шу билан бирга, мутахассис таъкидлаганидек, вазифа маҳаллий бизнесни қўллаб-қувватлашсиз қолдиришдан иборат эмас. Гап компанияларни доимий равишда рақобатдан ҳимоя қилиш эмас, балки уларни кучлироқ рақобатга босқичма-босқич тайёрлаш ҳақида бормоқда. Бунинг учун асосий эътибор корхоналарни модернизация қилиш, маҳсулдорликни ошириш, халқаро стандартларни жорий этиш, экспортни ривожлантириш ва бизнеснинг молиявий ресурслардан фойдаланиш имкониятларини яхшилашга қаратилиши лозим.

«ЖСТга аъзо бўлиш – бу ислоҳотларнинг якуни эмас. Аксинча, у ислоҳотлар ва Ўзбекистоннинг бозор иқтисодиётига янада ўтиши учун ташқи институционал таянч вазифасини бажаради», – дея хулоса қилди мутахассис.