Ўзбекистонда бўлиб-бўлиб тўлаш бўйича янги қоидалар жорий этилади

Ўзбекистонда бўлиб тўлаш хизматларини кўрсатишни тартибга солувчи янги қоидалар жорий этилмоқда.

14-август куни Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев Адлия вазирлиги томонидан эълон қилинганидек, “Аҳолига бўлиб тўлаш хизматларини кўрсатишни яхшилаш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармонни имзолади.

Ҳужжатга кўра, мамлакатда 2027-йил 1-январдан бошлаб бўлиб тўлаш хизмати операторлари тизими ишлай бошлайди. Оператор банклар ва микромолия ташкилотлари бундан мустасно, бўлиб тўлаш хизматларини кўрсатувчи ҳар қандай юридик шахс бўлади.

Бундай фаолиятни амалга ошириш учун компания Марказий банк томонидан юритиладиган махсус реестрга киритилиши керак. Банклар ва микромолия ташкилотлари Марказий банкка хабар бериш орқали реестрга киритилади, бошқа юридик шахслар эса регуляторда рўйхатдан ўтгандан сўнг киритилади.

Бўлиб тўлаш режасининг қиймати 250 та асосий ҳисоблаш бирлигидан (1-сентабр ҳолатига кўра 110 миллион сўм) ошмаслиги керак. Кўчмас мулк, шунингдек, қонун билан мусодара қилинган ёки муомалада чекланган мулк бўлиб тўлаш хизматлари учун фойдаланилмайди.

Бўлиб тўлаш режаси операторларига истеъмол кредитлари бериш ёки жисмоний шахслардан маблағ қабул қилиш тақиқланади. Улар то'лов режалари бо'йича да'воларни фақат бошқа то'лов режаси операторлари, микромолия ташкилотлари ва банкларга о'тказишлари мумкин бо'лади.

Қарорда шунингдек, то'лов режалари учун талаблар белгиланган. Улар операторнинг комиссияси ёки устамасини, шунингдек, товарлар, ишлар ёки хизматларнинг якуний нархига киритилган бошқа то'ловларни алоҳида ко'рсатиши керак. Асосий қарздан ортиқча барча то'ловларнинг умумий миқдори, шу жумладан воситачилик то'ловлари, жарималар, пенялар ва бошқа жарималар, йилига то'лов миқдорининг 50% дан ошмайди.

Исте'молчилар то'лов режасини исталган вақтда қо'шимча жарималар, пенялар ёки то'ловларсиз муддатидан олдин то'лиқ ёки қисман то'лаш ҳуқуқига эга. То'лов режаси шартномаси бо'йича исте'молчининг мажбуриятларининг максимал муддати у тузилган кундан бошлаб 12 ойни ташкил қилади.

Бундан ташқари, 2027-йил 1-январдан бошлаб, сотиш учун исте'мол кредитларини тақдим этувчи ташкилотлар энди кредит бюроларига 3 БРВ (1,32 миллион со'м) ёки ундан паст қийматдаги шартномалар ва уларнинг бажарилиши ҳақида ма'лумот тақдим этишлари шарт эмас.

Қарорга ко'ра, то'лов режаси хизмати провайдерлари қуйидагиларни бажаришлари шарт:

* То'лов режаларини беришда ахборот технологияларидан фойдаланган ҳолда мижозларни рақамли идентификация қилиш ва текшириш.

* Барча то'лов режалари ва уларнинг ишлаши ҳақида ма'лумотни кредит бюроларига тақдим этиш.

* То'лов режасини бериш то'г'рисида қарор қабул қилишда Марказий банк томонидан белгиланган максимал мижоз қарз юкини ҳисобга олиш.

* Уларнинг фаолиятини тартибга солиш ва назорат қилиш учун ташкил этилган Марказий банкнинг пруденсиал стандартлари ва талабларига риоя қилиш.

Ушбу талаблар, шунингдек, расман исте'мол кредитларини сотиш учун тақдим этадиган ба'зи ташкилотларга ҳам қо'лланилади. Агар уларнинг товарлар, ишлар ва хизматларни сотишдан олинган чораклик айланмаси 500 миллион со'мдан ошса ва то'лов режалари ушбу айланманинг камида 50% ни ташкил эца, бундай компаниялар ро'йхатдан о'тишлари, реестрга киритилишлари ва то'лов режаси операторлари талабларига риоя қилишлари шарт бо'лади.

Марказий банк таҳлили шуни ко'рсатадики, то'лов режаси бозори молиявий барқарорликка яширин хавф туг'диради. Регулятор хизматлар даромадларининг о'сишини ва ҳудудлар бо'йича фойдаланувчи профилларини о'рганиб чиқди. Регулятор то'лов режаси бо'йича ускуналар сотиб олиш ко'пинча банк кредитидан қимматроқ эканлигини ҳисоблаб чиқди. иПҳоне 16 Про Мах мисолида регулятор қо'шимча то'лов 44% га етиши мумкинлигини, ҳақиқий ортиқча то'лов эса йилига 74% га етиши мумкинлигини ко'рсатди.

2025-йил июн ойи охирида Марказий банк раиси Тимур Ишметов О'збекистондаги то'лов режаси бозори 8,5 триллион со'мга етганини ма'лум қилди. Аксарият шартномалар кредит бюролари томонидан қайд этилмайди, бу эса аҳолининг реал қарз юкини оширади. Регулятор иштирокчилардан ма'лумотларни ва ортиқча то'ловнинг аниқ миқдорини ошкор қилишни талаб қилишни таклиф қилди.