Ўзбекистонда банкларни исломий маҳсулотлар учун лицензиялаш жараёни бошланди
Ўзбекистонда ўтган ойда кучга кирган янги қонун асосида исломий дарча очишга талабгор банкларни лицензиялаш жараёни бошланди. Бу ҳақда Kun.uz мухбири билан суҳбатда Марказий банк раиси ўринбосари Санжар Носиров маълум қилди. У исломий банклардан аввал анъанавий банкларда исломий дарчалар очилишини тахмин қилди. Натижада аҳоли банкларга анъанавий депозитлар билан бирга, исломий (инвестициявий) омонат қўйиши ҳам мумкин бўлади.
**Ўзбекистонда исломий банк маҳсулотлари учун лицензиялаш жараёни бошланди**
Тошкентда бўлиб ўтаётган халқаро форум доирасида исломий молиянинг ҳуқуқий ва институционал имкониятларини кенгайтириш масалалари муҳокама қилинмоқда. Kun.uz мухбири Марказий банк раиси ўринбосари Санжар Носиров билан ушбу мавзу юзасидан суҳбатлашди.
Санжар Носировнинг таъкидлашича, анъанавий банк маҳсулотларига муқобил сифатида исломий молия хизматлари ҳам кириб келмоқда. Илгари қонунчилик ва аниқ механизмлар йўқлиги сабабли кўплаб тўсиқлар мавжуд эди. Яқинда ислом молиясини жорий этиш бўйича қонун қабул қилинди. Дастлаб микромолия ташкилотларига исломий молиялаштириш хизматларини кўрсатишга рухсат берилган бўлса, эндиликда исломий банк фаолиятига ҳам қонун билан рухсат берилди.
Ҳозирда ушбу қонун доирасида қонуности ҳужжатларини ишлаб чиқиш ишлари олиб борилмоқда. Яқинда исломий банкларни лицензиялаш тартиби эълон қилинди. Икки турдаги лицензия жорий этилган: биринчиси, тўлақонли исломий молия хизматларини кўрсатадиган исломий банклар учун; иккинчиси эса анъанавий банк таркибида исломий банк хизматларини кўрсатадиган "исломий дарча" очиш имконини беради.
Лицензия олиб тизимга киргандан сўнг уларнинг жорий фаолиятини назорат қилиш бўйича тартиблар ҳам ишлаб чиқилмоқда ва яқинда эълон қилинади.
Бундан ташқари, қонун билан икки босқичли исломий молия кенгашлари жорий этилди. Биринчиси – Марказий банк ҳузуридаги Исломий молия кенгаши. Кейинги босқичда исломий молия хизматларини кўрсатувчи банкларнинг ўзида алоҳида исломий молия кенгашлари бўлади. Бу кенгаш банк фаолиятининг исломий молия стандартларига жавоб беришини кузатиб борадиган ва таъминлайдиган орган ҳисобланади. Бунинг ҳуқуқий асослари яратилди.
Санжар Носировнинг сўзларига кўра, исломий молия тизими жорий этилгач, унинг ривожланиши бўйича ҳам иш олиб борилади. Исломий молия муқобил молиявий инструмент бўлганлиги сабабли, ҳар бир инструмент бўйича тегишли стандартлар жорий қилинади. Муробаҳа, ижара, истисно каби ҳар бир инструмент учун алоҳида стандарт жорий этилади. Бу нафақат банклар, балки истеъмолчилар учун ҳам хизматларни тушунарли қилишга хизмат қилади.
Аҳоли ҳозирда рақамли банк хизматларидан қанчалик қулай фойдаланаётган бўлса, исломий молия хизматларидан ҳам ана шундай рақамли форматда – мобил иловалар орқали осон тарзда фойдаланиши имконияти таъминланади. Муробаҳа ёки бошқа хизматлар, омонат қабул қилиш каби барча хизматларни рақамли йўллар, онлайн платформалар орқали амалга ошириш мумкин. Бу хизматлар анъанавий банк хизматлари билан рақобат қилади. Рақобат натижасида исломий молия хизматлари ҳам телефон орқали фойдаланиш имкониятига эга бўлиши керак, токи улар тенг шароитда рақобат қила олсин. Шунинг учун бутун дунёда ҳам сўнгги пайтларда "дигитал Исламис финансе" – рақамли исломий молия ғоялари кўпроқ янграмоқда. Мақсад – хизматларни тенг шароитлар асосида тақдим этиш.
Ўзбекистон банкларида мудораба, вакала каби исломий омонатлар (қонунда "инвестициявий омонат" атамаси билан ифодаланган) ҳали жорий этилмаган. Носировнинг айтишича, бунга сабаб ҳали ҳеч қайси банк лицензия олмаганидир. Ҳозирда банклар муробаҳа хизматлари бўйича агент сифатида, яъни ташқи инвесторлардан пул олиб, улар номидан хизмат кўрсатмоқда. Аҳоли ва тадбиркорлардан маблағ жалб қилиш қисмида эса ҳозирча маҳсулот йўқ. Лицензия олгандан кейин тўлақонли банк хизматлари кўрсатилади. Маблағ жалб қилиш, ресурс тақдим қилиш, кредитга ўхшаган муқобил хизматларни кўрсатиш бўйича тизим яратилади.
Тизим йўлга қўйилгандан ва банклар лицензиялангандан кейин эса омонатга ўхшаган маҳсулотлар – амана, мудараба, вакала каби хизматлар жорий қилинади. Бундай хизматлар орқали банклар исломий молия стандартлари асосида маблағ жалб қилиб, бу маблағ инвестиция қилинади.
Ўзбекистонликлар исломий молия тамойиллари асосидаги омонатларни банкка қўйиш имкониятига қачон эга бўлиши ҳақидаги саволга Санжар Носиров шундай жавоб берди: "Кутиб туриш керак. Банкларимиз ва лицензиялаш бўйича қонунчилигимиз тайёр. Банклар Марказий банкка лицензия олиш учун мурожаат қилиши мумкин. Лицензиялаш жараёнлари ҳам кетяпти. Ҳозир нечта банкдан ариза келиб тушгани ва бошқа тафсилотлар бўйича маълумот айтишимиз нотўғри бўлиши мумкин. Лекин лицензиялаш жараёнлари кетяпти. Лицензияни берганимиздан кейин улар бевосита ички тизимларини ҳам йўлга қўйиши керак бўлади. Дастлаб, менимча, исломий дарчалар пайдо бўлади. Ўша исломий дарчалар орқали хизматлар кўрсатилади. Бу жараён унчалик кўп чўзилмаса керак. Йил охиригача, менимча, хизматлар таклиф қилина бошлаши мумкин".
Маълумот учун, ислом молиясида инвестициявий омонатнинг қуйидаги икки тури энг кенг тарқалган: (бу ерда асл матнда турлари берилмаган, шунинг учун бу қисмни ўзгартирмай қолдирамиз).
Эслатиб ўтамиз, исломий молия маҳсулотларини жорий этишга қаратилган қонун 2026-йил 29-июлдан кучга кирди. Март ойида, шу қонун имзоланиши билан муносабати билан президент ҳузурида ўтган йиғилишда берилган маълумотга кўра, жорий йилда камида битта тижорат банкида исломий дарча фаолиятини йўлга қўйиш, 2026-2030 йилларда эса тўлиқ исломий банк фаолиятини амалга оширувчи иккита банк ташкил этиш режалаштирилган.