**Ўзбекистонча ГОЭРЛО**
Марказий Осиё учун энергетик барқарорлик мавзуси аллақачон асосий масалалардан бирига айланган. Аҳоли ва саноат ўсиб бормоқда, электр энергиясига бўлган талаб мунтазам ортиб бормоқда, эскирган инфратузилма эса ортиб бораётган юкламани тобора ёмонроқ кўтармоқда. Охирги ўн йил ичида минтақада электр энергияси истеъмоли 38 фоизга, қишки тиғиз пайтдаги юклама эса 42 фоизга ошди. Шу билан бирга, инфратузилманинг эскириши ва энергетиканинг нотекис ривожланиши туфайли тартибга солувчи қувватларнинг чорак қисмига яқини йўқотилди, бу эса энерготизимлари бир-бирига тўғридан-тўғри боғлиқ бўлган Марказий Осиё мамлакатларида бир неча бор йирик авариялар ва тўлиқ блэкаутларга олиб келди.
Айнан шунинг учун ҳам Ўзбекистонда сўнгги йилларда мамлакатнинг бутун энергия таъминоти моделини тубдан қайта кўриб чиқиш, ҳаттоки уни «нолдан» қуриш зарурлиги ҳақида тобора кўпроқ гапирилмоқда.
Маълумки, сўнгги ўн йилликда Ўзбекистоннинг ривожланиш суръатлари сезиларли даражада тезлашди. Саноат ишлаб чиқариши ўсиб бормоқда, шаҳарлар кенгаймоқда, бу эса ўз-ўзидан электр энергияси истеъмолининг ортишига ва уни ишлаб чиқаришни кўпайтириш заруратига олиб келади. Бироқ, амалиётда мамлакатдаги манзара ноаниқлигича қолмоқда: электр станциялари кўпаймоқда, аммо таъминот ишончлилиги унга мутаносиб равишда ошмаяпти. Эслатиб ўтамиз, 2026 йилда мамлакатда умумий қуввати 27 343 МВт бўлган 157 та электр станцияси ишлаган. Шундан 17 774 МВт ИЭС ва ИЭМларга, 2 442 МВт — ГЭСларга, 3 930 МВт — қуёш станцияларига ва 1 652 МВт — шамол станцияларига, шунингдек, 1 545 МВт — энергияни сақлаш тизимларига тўғри келган. Бунинг устига, уларнинг барчаси ўтган йилга нисбатан электр энергияси ишлаб чиқариш ҳажми ошганини кўрсатди ва 2026 йилнинг биринчи ярмида мамлакатда 45,45 млрд кВт·соат электр энергияси ишлаб чиқарилди, бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 7,1 фоизга кўпдир. Бу Ўзбекистонни барқарор электр энергияси билан таъминлаши керак эди, аммо, афсуски, бундай бўлмади.
Бундан ташқари, йилнинг биринчи ярмида 4,7 фоизга ошиб, 44,04 млрд кВт·соатга етган истеъмолнинг ўсиши фонида мамлакатда кутилмаган вазиятлар тез-тез юзага келди, айрим ҳудудларда эса истеъмолчилар 8–10 соатлаб электрсиз қолдилар. Мамлакат расмийлари маълумотларига кўра, жорий йилнинг фақат июнь–июль ойларида Ўзбекистон Республикаси электр тармоқларида 4 мингга яқин авария содир бўлган, бу эса мавжуд энерготизимнинг асосан эскирган инфратузилма билан боғлиқ бўлган беқарорлигини яна бир бор яққол кўрсатди.
Жаҳон банки баҳолашига кўра, Ўзбекистон тақсимловчи электр тармоқлари инфратузилмасининг ярмидан кўпи 30 йилдан ортиқ вақт давомида ишлатилмоқда. Шу билан бирга, тармоқлардаги электр энергияси йўқотишлари аллақачон 17,2 фоизга етган (11 та туманда бу кўрсаткич 25 фоиздан ошади), жорий йилнинг дастлабки олти ойида эса 4,8 млрд кВт·соатни ташкил этди. Бундан ташқари, 300 мингта газ ва 234 мингта электр ҳисоблагичларидан маълумотлар тегишли ҳисобга олиш тизимларига узатилмаяпти, бу эса юзага келаётган муаммоларни ўз вақтида ҳал қилишга халақит бермоқда. Турли прогнозларга кўра, мавжуд қийинчиликларни бартараф этиш ва электр тармоқларини модернизация қилиш учун фақат 2030 йилгача тахминан 3 миллиард доллар талаб этилади, бу маблағ эса Тошкентда эркин фойдаланиш учун мавжуд эмас.
Мамлакат энергетика балансининг асоси бўлиб қолаётган табиий газ билан боғлиқ вазият ҳам қўшимча қийинчиликлар туғдирмоқда, чунки у аҳоли ва саноат томонидан, шунингдек, иссиқлик электр станцияларида қўлланилади. Сўнгги йилларда мамлакатда уни қазиб олиш ҳажми камаймоқда. Хусусан, 2026 йилнинг биринчи ярмида ўтган йилги 21,9 млрд куб метрга нисбатан 18,3 млрд куб метр газ қазиб олинди, яъни пасайиш 16 фоизни ташкил этди. Июнь ойида қазиб олиш йиллик ҳисобда тахминан 30 фоизга қисқарди. Шу сабабли Ўзбекистон хориждан газ сотиб олиш учун тобора кўпроқ маблағ сарфлашга мажбур бўлмоқда ва 2026 йилда фақат Россия мовий ёқилғиси импорти 10 млрд куб метрдан ошиши мумкин.
Шу билан бирга, мамлакатда тўлиқ энергетик инқироз ҳақида гапириш ноўрин. Сўнгги йилларда бу ерда электр энергияси ишлаб чиқаришни сезиларли даражада ошириш учун кўп ишлар қилинди. Энергетика вазирлиги маълумотларига кўра, ёқилғи-энергетика комплексининг инвестиция портфели умумий қиймати 51,4 млрд доллар бўлган 133 та лойиҳа билан баҳоланмоқда. Бунда Тошкентда қайта тикланувчи энергетикага алоҳида эътибор қаратила бошланди. Агар 2022 йилда қуёш станциялари 434 млн кВт·соат ишлаб чиқарган бўлса, 2025 йилда шамол қурилмалари билан биргаликда улар 10,5 млрд кВт·соат берди, 2026 йилнинг июль ойида эса уларнинг йил бошидан буён жами ишлаб чиқариши аллақачон 6 млрд кВт·соатга етди.
Жами 2026 йил бошига келиб мамлакатда умумий қуввати 5,58 ГВт бўлган 15 та қуёш ва бешта шамол электр станцияси ишлаб турган эди. Бундан ташқари, 2025 йил охирига келиб 141 мингдан ортиқ объектларда, жумладан, турар жой бинолари, корхоналар ва ижтимоий муассасаларда қуёш панеллари ўрнатилди. Шу билан бирга, мамлакатда электр энергиясини сақлаш тизимлари фаол қурилмоқда, кичик гидроэнергетика ривожлантирилмоқда, чиқиндилардан энергия олувчи станциялар барпо этилмоқда ва иссиқлик қувватлари модернизация қилинмоқда.
Сўнгги йилларнинг муҳим йўналишидан бири Россия билан ҳамкорлик туфайли мамлакатда ривожланаётган атом энергетикаси бўлди. Хусусан, жорий йилнинг 4 июнь куни икки давлат президентлари Владимир Путин ва Шавкат Мирзиёев Жиззах вилоятида интеграциялашган АЭСнинг биринчи энергоблоки қурилиши бошланиши маросимида иштирок этдилар. Лойиҳа ВВЭР-1000 реакторлари базасидаги иккита катта қувватли блокни ва ҳар бири 55 МВт бўлган иккита РИТМ-200Н кичик реакторларини кўзда тутади. Режага кўра, станция йилига тахминан 15,4 млрд кВт·соат ёки мамлакатнинг ҳозирги истеъмолининг 15 фоиздан кўпроғини ишлаб чиқариши керак. Ўзбекистон учун ушбу лойиҳа стратегик аҳамиятга эга, чунки у барқарор базавий генерацияни таъминлашга ва шу билан бирга электр станцияларида газ ёқиш эҳтиёжини камайтиришга қодир.
Экспертларнинг баҳолашига кўра, 2035 йилга бориб мамлакатнинг электр энергиясига бўлган эҳтиёжи 121 млрд кВт·соатгача ўсиши мумкин. Шу сабабли бугун Тошкент олдида нафақат электр энергияси ишлаб чиқаришни кўпайтириш, балки атом, иссиқлик, гидро-, қуёш ва шамол генерациялари бир-бирини тўлдирадиган, электр энергиясини узатиш эса узилишларсиз ва аварияларсиз амалга ошириладиган мувозанатли тизимни яратиш вазифаси турибди. Бироқ, мамлакат расмийларининг барча аввалги ҳаракатлари мавжуд муаммоларнинг аксариятини ҳал қилишга имкон бермади, ваҳоланки сўнгги ўн йилликда соҳага 23 млрд доллар хорижий инвестициялар жалб этилди ва 9,5 ГВт янги электр станциялари ишга туширилди.
Шу муносабат билан бугун Ўзбекистонда ушбу соҳада туб қарорлар қабул қилиш зарурлиги масаласи яна кўтарилди, улар устида ишлашга давлат раҳбари ҳам қўшилди. Гап Ўзбекистон энерготизимини ривожлантириш сиёсатини жиддий ислоҳ қилиш ҳақида бормоқда ва асосий қадамлар мамлакат раҳбарияти томонидан белгилаб олинган. Шундай қилиб, ҳар бир туманда энергетика баланслари шакллантирилиши, тармоқлар ва ускуналар инвентаризациядан ўтказилиши, ҳар бир туман ва маҳалланинг (ҳудудий жамоа ва маҳаллий ўзини ўзи бошқариш органи) реал эҳтиёжлари аниқланиши режалаштирилган. Август ҳолатига кўра, бундай ишлар 916 та маҳалла, 832 мингта хонадон, 49 мингта тадбиркор ва 2,2 мингдан ортиқ ижтимоий объектларни қамраб олди.
Бунда электр ва газ тақчиллиги мавжуд бўлган, ва аксинча, сезиларли қувват захиралари мавжуд бўлган ҳудудлар аллақачон аниқланди. Бундай ишлар расмийларга тармоқларни ривожлантиришни аниқроқ режалаштириш имконини беради ва бунга эҳтиёж бўлмаган жойларда қўшимча маблағ сарфланишининг олдини олади.
Шу билан бирга, Тошкентда тармоқларнинг ўзини ривожлантириш билан жиддий шуғулланишга қарор қилинди. 2030 йилгача 10 минг км га яқин юқори кучланишли линиялар ва 53 та йирик подстанция қурилиши кўзда тутилган. Белгиланган мақсад — техник йўқотишларни 5-6 фоизгача камайтиришдир. Параллел равишда рақамли назорат, янги ҳисобга олиш тизимлари ва сунъий интеллект жорий этилмоқда. Бундан ташқари, республика раҳбарияти вазиятнинг ривожланиши учун жавобгарликни шахсийлаштиришга қарор қилди: июль ойида президент ҳузурида ўтказилган йирик йиғилишда энергетика компаниялари раҳбарлари муаммоли туманларга бириктирилди, уларнинг иши натижаси энди шахсий кўрсаткичлар бўйича баҳоланади. Бундан ташқари, янги энергетика вазири Шерзод Хўжаев, шунингдек, «Ҳудудий электр тармоқлари» бошқаруви раиси Сардор Исақулов тайинланди, у «биз энергетика соҳасини нолдан қурамиз» деб баёнот берди. Бунда ушбу ибора илгари эришилган натижалардан воз кечишни эмас, балки бошқарув, режалаштириш ва назорат тамойилларини қайта ишга туширишни англатади.
Шу билан бирга, фақат бошқарувни қайта қуришнинг ўзи етарли бўлмаслигини тушуниш муҳимдир. Ўзбекистон бир вақнинг ўзида бир нечта вазифаларни ҳал қилишига тўғри келади: генерацияни ошириш, эски линиялар ва трансформаторларни алмаштириш, аккумуляторларни қуриш, газ қазиб олишни барқарорлаштириш, ўз кадрларини ривожлантириш ва шу билан бирга, буларнинг барчасини инфратузилма лойиҳаларининг юқори қиймати фонида амалга ошириш. Шу билан бирга, йўқотишларни камайтириш ва мавжуд қувватлар самарадорлигини ошириш масаласини ҳал қилиш керак бўлади.
Ва бу вазиятда Тошкентга Ўзбекистон энергетика соҳасидаги роли жуда катта бўлган Россия ёрдам бериши мумкин. Шундай қилиб, газ соҳасида РФ республиканинг асосий ҳамкори бўлиб қолмоқда, бу эса мовий ёқилғининг етишмаётган ҳажмларини олиш имконини беради. Параллел равишда «Росатом» нафақат АЭС қурмоқда, балки кадрлар тайёрлаш, муҳандислик ишлари ва мамлакат учун янги бўлган атом соҳасини шакллантиришда ҳам иштирок этмоқда. Бундан ташқари, Ўзбекистон энерготизими, Қирғизистон ва Тожикистон каби, Қозоғистон орқали РФ Ягона энергетика тизими билан амалда синхронлаштирилган.
Россия тизим оператори минтақавий Мувофиқлаштирувчи электр энергетика кенгаши ишида иштирок этмоқда, у ерда 2026 йилда АЭС ва катта ҳажмдаги қайта тикланувчи генерацияни интеграция қилиш, шунингдек, қувват балансларини узоқ муддатли режалаштириш муҳокама қилинди. Буларнинг барчаси Тошкент ва Москва ўртасида янада яқинроқ мувофиқлаштириш учун технологик асос яратмоқда. Шу сабабли Россияни Ўзбекистоннинг янги энергетика моделининг потенциал кафилларидан бири сифатида кўриш мумкин.
Умуман олганда, Тошкентнинг мамлакат энерготизими иши самарадорлигини ошириш билан жиддий шуғулланиш режалари бугунги кун талабларига тўлиқ жавоб беришини таъкидлаш лозим. Бунда амалдаги ҳозирги ислоҳот «ҳаммасини нолдан бошлаш» тамойили асосида қурилмаслиги керак, балки мавжуд тизимни янада замонавий, бошқариладиган ва барқарор тизимга айлантиришга олиб келиши лозим. Бу шуни англатадики, эски станциялар модернизациядан сўнг ишлашда давом этади, янги қуёш ва шамол объектлари аккумуляторлар билан тўлдирилади, атом энергетикаси барқарор базавий генерацияни таъминлайди, газ эса оқилона ишлатилади.
Бунда Россия ушбу тузилмада углеводородлар етказиб бериш, атом технологиялари ва бирлашган энерготизимлар билан ишлаш тажрибасининг уйғунлиги туфайли асосий узоқ муддатли ҳамкорлардан бирига айланиши мумкин. Агар Тошкент бир вақнинг ўзида йўқотишларни камайтириш, тармоқларни янгилаш, ўз генерациясини ошириш, газни ишончли етказиб беришни таъминлаш, атом ва қайта тикланувчи энергетикани ривожлантириш, шунингдек, қўшнилар билан мувофиқлаштиришни сақлаб қолишга муваффақ бўлса, ҳозирги вазият мамлакатнинг янги энергетика моделига ўтишининг бошланғич нуқтаси бўлиши мумкин.
Ушбу жараённинг қанчалик муваффақиятли кечишига нафақат Ўзбекистоннинг миллионлаб аҳолиси ҳаёти, балки бутун Марказий Осиёнинг барқарорлиги ҳам боғлиқ.