Ўзбекистон қоғоз саноати 2017–2025 йилларда.

Ўзбекистоннинг қоғоз саноати 2017–2025 йилларда

Қоғоз саноати қайта ишлаш саноатининг асосий сегментларидан бири бўлиб, иқтисодиётнинг деярли барча тармоқларини қадоқлаш, санитария-гигиена, полиграфия ва техник материаллар билан таъминлайди.

Қоғоз, картон ва улардан тайёрланган маҳсулотларга бўлган барқарор талаб электрон тижорат, озиқ-овқат ва фармацевтика саноатининг ўсиши, истеъмол товарлари ишлаб чиқаришнинг кенгайиши ва пластик қадоқларнинг бир қисмини босқичма-босқич алмаштириш орқали қўллаб-қувватланмоқда.

Ушбу фонда қоғоз саноатини ривожлантириш Ўзбекистон учун алоҳида аҳамият касб этмоқда. 2017–2025 йилларда у жадал миқдорий ўсиш босқичини босиб ўтди, бироқ айни пайтда бир қатор муаммоларга дуч келди.

Тармоқни ривожлантиришнинг 2017-2025 йиллардаги асосий тенденциялари

2017–2025 йилларда Ўзбекистон қоғоз саноатининг ишлаб чиқариш ҳажми 2,4 бараварга ўсиб, 10,2 трлн сўмга етди. Йиллик ўртача ўсиш тахминан 10,9% ни ташкил этди, бу қайта ишлаш саноатининг ўртача ўсиш суръатидан (6,9%) юқори бўлди. Ушбу даврда тармоқнинг ЯИМдаги улуши 0,12% дан 0,17% гача ошди.

Тармоқ ишлаб чиқариш тузилмасида асосий ролни гофрирланган қоғоз ва картондан тайёрланган идишлар, санитария-гигиена маҳсулотлари, ёғоч бўлмаган толали материаллардан олинган целлюлоза, салфетка ва сочиқлар, санитария-маиший мақсадлардаги қоғозлар, целлюлоза пахтаси ва целлюлоза толали матолар ўйнайди.

Қоғоз ва қоғоз маҳсулотлари ишлаб чиқариш юқори ҳудудий концентрация билан ажралиб туради. 2025 йилда Тошкент шаҳри ҳиссасига ишлаб чиқаришнинг 44,7 фоизи, Тошкент вилоятига эса 26 фоизи тўғри келди. Шундай қилиб, пойтахт агломерацияси тармоқ жами маҳсулотининг 70,7 фоизини таъминлади. Кейинги ўринларни 7,2% улуш билан Андижон вилояти, 6,3% билан Самарқанд вилояти ва 6,1% билан Фарғона вилояти эгаллади.

Тармоқдаги инвестициявий фаоллик сезиларли даражада кучайди. Асосий капиталга киритилган инвестициялар 2017 йилдаги 134 млрд сўмдан 2025 йилда 1,6 трлн сўмгача ошди. Фақатгина 2025 йилнинг ўзида инвестициялар 35% га ўсди. Хорижий инвестициялар ҳажми 89 млн долларни ташкил этди, шундан 61 млн доллари тўғридан-тўғри хорижий инвестициялардир.

Фаолият кўрсатаётган корхоналар сони 2016 йилдаги 1 мингтадан 2025 йилда 1,4 мингтагача кўпайди. Рўйхатдаги бандлик 2017 йилдаги 7 минг кишидан 2024 йилда 13 минг кишигача ёки 84% га ошди. Битта корхонадаги ишчиларнинг ўртача сони 6,1 нафардан 9,7 нафарга кўтарилди. Бу ишлаб чиқаришнинг босқичма-босқич йириклашаётганидан далолат беради, гарчи тармоқда ҳали ҳам асосан кичик корхоналар вакиллик қилмоқда.

Қоғоз саноати маҳсулотлари экспорти 2016 йилдаги 20 млн доллардан 2022 йилда рекорд даражадаги 130 млн долларгача ошди. Кейинчалик экспорт етказиб бериш кетма-кет уч йил давомида камайди ва 2025 йилда 83 млн долларни ташкил этди. Бу 2016 йилдаги даражадан 4 баравар юқори, аммо 2022 йилдаги энг юқори кўрсаткичдан 36% га пастдир. Қисқариш, биринчи навбатда, пахта целлюлозаси экспортининг 2022 йилга нисбатан 18% га, аёллар санитария-гигиена маҳсулотлари экспортининг 85% га ва гулқоғозлар экспортининг 60% га камайгани билан боғлиқ.

2025 йилда энг йирик сотиш бозорлари Қозоғистон, Тожикистон, Жанубий Корея, Озарбайжон ва Россия бўлди. Бешта етакчи йўналиш ҳиссасига етказиб беришнинг 52 фоизи, биринчи ўнталикка кирувчи Марказий Осиё мамлакатлари ҳиссасига эса 40 фоизи тўғри келди. Бинобарин, ушбу минтақа қоғоз маҳсулотлари экспортининг табиий ядроси бўлиб қолмоқда, шу билан бирга етказиб бериш географияси нисбатан диверсификацияланган хусусиятни сақлаб турибди.

Импорт 2016–2025 йилларда 3,1 бараварга ошиб, 179 млн доллардан 552 млн долларгача етди. Энг йирик позициялар санитария-гигиена маҳсулотлари, гулқоғозлар, кўп қатламли крафт-қоғоз ва картон, рулонлардаги қоғоз ва картон ва бошқалар бўлди. Асосий етказиб берувчилар Россия, Хитой, Туркия, Германия, Қозоғистон бўлиб, улар импортнинг 86 фоизини таъминлайди.

Шундай қилиб, Ўзбекистон қоғоз маҳсулотларининг нетто-импортчиси бўлиб қолмоқда — 2025 йилда импорт экспортдан 6,7 баравар кўп бўлди, салбий сальдо эса 469 млн долларни ташкил этди. Энг сезиларли тақчиллик санитария-гигиена маҳсулотлари, гулқоғозлар, кўп қатламли крафт-қоғоз ва картонда кузатилди.

Истиқболдаги ривожланиш устуворликлари

Ишлаб чиқариш ҳажми бўйича қоғоз саноати Ўзбекистон саноатининг бир қатор алоҳида сегментларини, хусусан, тамаки, чарм-пойабзал, фармацевтика, мебел саноатини ортда қолдирмоқда. Бундан ташқари, тармоқ минтақавий миқёсда ҳам етакчи мавқени эгаллаб турибди. 2025 йилда ишлаб чиқариш ҳажми доллар эквивалентида 809 млн долларни ташкил этди, бу Қозоғистонда 327 млн доллар, Тожикистонда 26 млн доллар ва Қирғизистонда 18 млн долларни ташкил этган. Бинобарин, тармоқ аллақачон мустақил узоқ муддатли давлат сиёсати ва тизимли мувофиқлаштиришни талаб қиладиган миқёсга етди.

Сўнгги ўн йилликдаги анча тез ўсишга қарамай, тармоқ бир қатор чекловлар ва муаммоларга дуч келмоқда. Уларнинг энг асосийси ва фундаментали йирик ўрмон-хом ашё базасининг мавжуд эмаслигидир. Ўзбекистон ёғоч целлюлозаси ишлаб чиқариши ривожланган мамлакатлар моделини механик тарзда такрорлай олмайди. Бу контекстда рақобатбардош модел макулатурани қайта ишлаш, пахта линти ва иқтисодий жиҳатдан асосланган агротолалардан фойдаланишга таяниши керак. Шунингдек, ушбу йўналишда макулатура қабул қилиш, саралаш ва пресслаш шохобчалари фаолиятини, шунингдек, тармоқ учун хом ашё йиғиш ва қайта ишлашни тартибга солиш бўйича келгуси чора-тадбирларни кўриш мақсадга мувофиқдир.

Ишлаб чиқаришни ва тармоқ маҳсулотлари номенклатурасини кенгайтиришнинг талаб юқори бўлган йўналишлари макулатурадан тайёрланган идиш картонияси ва тест-лайнер, гофрирлаш учун қоғоз, гофроқадоқлар, санитария-гигиена қоғози, қоғоз қопчиқлар, ёрлиқлар, озиқ-овқат ва фармацевтика қадоқлари ҳисобланади. Ушбу маҳсулотларнинг сезиларли даражада импорт қилиниши бозор мавжудлигидан далолат беради.

Шу билан бирга, биринчи навбатда тайёр маҳсулотлар ҳисобига экспорт динамикасини тиклаш мақсадга мувофиқдир. Қоғоз маҳсулотларига талаб ўсиб бораётган Марказий Осиё, Кавказ мамлакатлари ва Афғонистон истиқболли бозорлар бўлиб қолмоқда.

Хулоса

Хулоса қилиб айтганда, 2017–2025 йилларда Ўзбекистоннинг қоғоз саноати ишлаб чиқаришнинг янада юқори миқёсига чиқди. Бандлик, корхоналар сони ва тармоқнинг қайта ишлаш саноатидаги роли ошди, янги ишлаб чиқариш қувватлари пайдо бўлди.

Шу билан бирга, сифат жиҳатидан трансформация ҳали якунига етгани йўқ. Тармоқни янада ривожлантириш иккиламчи ва маҳаллий толали хом ашёни қайта ишлаш, картон, замонавий қадоқлаш ва тайёр қоғоз маҳсулотлари ишлаб чиқариш бўйича рақобатбардош комплекс яратишга, шунингдек, ички ва ташқи бозорларга йўналтирилган ҳолда маҳаллий қўшилган қийматни оширишга қаратилиши лозим.