Ўзбекистон келажаги тобора кўпроқ унинг шаҳарларида шаклланади. Муаллифлик мақоласи

Ўзбекистоннинг келажаги тобора кўпроқ унинг шаҳарларида шаклланади. Фикр-мулоҳаза

Яқинда ўтказилган аҳолини рўйхатга олиш маълумотлари шуни кўрсатадики, Ўзбекистон ҳозирда аҳолисининг 54,5 фоизи шаҳарларда яшайдиган, асосан урбанизациялашган мамлакатдир. Шунга қарамай, урбанизация нотекис бўлиб қолмоқда — Тошкент шаҳрида 100 фоиздан Хоразмда 40 фоиздан пастгача. Шу билан бирга, ёш аҳоли, жумладан, 21,7 миллион меҳнатга лаёқатли аҳоли ва аллақачон иш излаб кўчиб ўтган 2 миллиондан ортиқ киши имкониятлар қаерда яратилиши ва босимлар қаерда сезилишини ўзгартирмоқда.

Бу ўзгаришлар шаҳарларни Ўзбекистон трансформациясининг марказига тобора кўпроқ қўймоқда. Шаҳарлар энди нафақат одамлар яшайдиган ва ишлайдиган жойлар; улар иқтисодий ноаниқлик ва демографик ўзгаришлардан тортиб, иқлим босими ва ижтимоий тенгсизликкача бўлган бугунги куннинг энг мураккаб муаммолари тўқнашадиган жойдир. Аммо улар кўплаб ечимлар шаклланиши мумкин бўлган жой ҳамдир.

Кўп йиллар давомида ҳукуматлар ва БМТ Тараққиёт Дастури (БМТТД) мақсадли, маҳаллий даражага йўналтирилган лойиҳалар орқали шаҳарларга ривожланиш муаммоларини ҳал қилишда ёрдам бериб келмоқда. Шаҳар муаммолари тобора ўзаро боғлиқ ва мураккаб тус олаётган бир пайтда, мувофиқлаштиришни яхшилайдиган, маҳаллий устуворликларни миллий мақсадлар билан боғлайдиган ва шаҳарларга ўз ривожланиш йўлларини шакллантиришда кучлироқ рол берадиган янада интеграциялашган ёндашувларга ўтиш орқали ушбу ишларни кенгайтириш имконияти мавжуд.

Бу, шунингдек, улкан миллий мақсадлар маҳаллий даражада амалга ошириш учун зарур бўлган йўриқномалар, салоҳият ва молиялаштириш билан таъминланишини англатади, шу билан бирга шаҳарларга турли хил ресурсларни сафарбар қилиш ва ўсиш ҳамда инвестицияларни ўз жамоалари учун аниқ фойдага айлантирадиган қарорлар қабул қилиш имконини беради.

Бундан ташқари, Сунъий интеллект (СИ) ва рақамли платформалар каби янги технологиялар иқтисодиётларнинг ишлаш тарзини тез суръатлар билан ўзгартирмоқда. Бу катта имконият, лекин айни пайтда хавф ҳам туғдиради. Оқилона режалаштиришсиз, шаҳарлар қиймат ва иш ўринлари маҳаллий даражада яратилиши ва сақланиб қолиши ўрнига бошқа жойга кўчиб ўтишини кўриши мумкин. Бу эртанги куннинг муаммоси эмас; бу ҳозир содир бўлмоқда.

Хўш, шаҳарлар қандай қилиб ҳақиқатан ҳам олдинга қадам ташлаши ва бу муаммоларни имкониятларга айлантириши мумкин? Агар диққат билан ўрганилса, транспорт нафақат транспорт масаласидир; у иш ўринларидан фойдаланиш имконияти, ҳаво сифати, маҳсулдорлик ва ижтимоий фаолликка ҳам таъсир қилади. Худди шундай, уй-жой нафақат бинолар ҳақида; у ердан фойдаланиш, инфратузилма, ҳаракатчанлик, энергия ва молиявий ҳамёнбоплик билан боғлиқ.

Шу боис, жавоб тарқоқ лойиҳалардан ташқарига чиқиб, интеграциялашган тизимли ёндашувларга ўтишдадир. Бу ушбу муаммоларни каттароқ тизимнинг ўзаро боғлиқ қисмлари сифатида кўришни, биргаликда ишлашни, ўрганишни ва мослашишни англатади. Бугунги кунга қадар БМТТД глобал миқёсда шаҳарларга айнан шундай қилишда ёрдам бериш бўйича бой тажрибага эга.

Шаҳарлар ушбу ёндашувни қандай қўллаши мумкинлигининг тавсифи қуйидагича:

Тизимни тушуниш

Жамоаларни тинглаш, муаммоларнинг ўзаро қандай боғлиқлигини аниқлаш ва келажакдаги тенденцияларни прогноз қилишдан бошланг.

Интеграциялашган портфелларни яратиш

Шаҳарларга ечимларни синаб кўриш, нима самара беришини ўрганиш ва бошиданоқ молиялаштиришни ҳисобга олиш имконини берувчи ўзаро боғлиқ ҳаракатлар портфелини ишлаб чиқиш орқали алоҳида лойиҳалардан ташқарига чиқинг.

Шериклик ва инвестицияларни сафарбар қилиш

Истиқболли ечимларни кенгайтириладиган ва инвестиция қилиш мумкин бўлган имкониятларга айлантириш учун ҳукумат, жамоалар, инвесторлар, хусусий сектор ва ривожланиш бўйича ҳамкорларни бирлаштиринг.

Салоҳиятни ошириш, ўрганиш ва мослашиш

Маҳаллий кўникмалар ва институтларни мустаҳкамланг, амалга ошириш жараёнидан доимий равишда ўрганинг ва вақт ўтиши билан ҳамкорлик ҳамда инновацияларни қўллаб-қувватлайдиган иш усулларини йўлга қўйинг. БМТТД тизимли фикрлаш, портфел ёндашувлари ва салоҳиятни ривожлантириш борасидаги тажрибасига таяниб, ушбу жараёнда шаҳарларни қўллаб-қувватлаши мумкин.

Бу янгилик яратиш ҳақида эмас — бу глобал тажрибани Ўзбекистонга олиб кириш ҳақидадир. Бир нечта ташаббуслар ушбу ғояларни аллақачон амалиётга татбиқ этмоқда. Ушбу дастурлар 450 дан ортиқ шаҳарни қамраб олди ва 1000 дан ортиқ шаҳар расмийларини тайёрлашга ёрдам берди. Масалан, Арманистоннинг Капан шаҳрида жамоат фаровонлиги ва маҳаллий ўзликни яхшилаш воситаси сифатида туризмни қайта тасаввур қилиш учун ушбу ёндашувдан фойдаланилди. Грузиянинг Кутаиси шаҳри яшил инновацияларга эътибор қаратган ва ўз фуқароларини жалб қилган ҳолда эко-ақлли шаҳар сифатидаги қарашларини ишлаб чиқди. Молдованинг Чадир-Лунга шаҳри энергия харажатларининг ошиши муаммосини нафақат янги технологиялар орқали, балки фуқароларни жалб қилиш ва энергияга ўтиш учун маҳаллий кўникмаларни шакллантириш орқали ҳал қилди.

БМТТДнинг Шаҳарларни синаб кўриш жамғармаси (CEF) ва Иқтисодий ўсиш учун мэрлар (M4EG) ташаббуслари хулосаларига таяниб, 2026 йил июль ойида Наманган шаҳри ва БМТТД рақамли технологиялар, сунъий интеллект ва тизимли фикрлаш шаҳарнинг узоқ муддатли шаҳар иқтисодий трансформациясини қандай қўллаб-қувватлаши мумкинлигини ўрганиш учун уч кунлик Портфелни лойиҳалаш ишини ташкил этди.

Муниципал ва миллий ҳукумат, университетлар, хусусий сектор, ривожланиш бўйича ҳамкорлар ва кенг инновацион экотизим вакилларини бирлаштирган ушбу портфел дизайни Наманганнинг Шаҳар рақамли иқтисодиёти портфелини ишлаб чиқишдаги биринчи муҳим босқич бўлди.

Семинарнинг асосий хулосаси шундан иборат бўлдики, Наманган нолдан бошлаётгани йўқ. Шаҳарда рақамли трансформацияни қўллаб-қувватлаш учун зарур бўлган кўплаб институционал, технологик ва инсон салоҳияти, жумладан, илғор рақамли давлат хизматлари, университетлар, инновацион дастурлар ва кучли миллий сиёсий қўллаб-қувватлаш аллақачон мавжуд.

Иштирокчилар бир овоздан шаҳарнинг энг катта имконияти бутунлай янги тизимларни яратишда эмас, балки ҳамкорликни мустаҳкамлаш, мавжуд имкониятларни бирлаштириш ва аллақачон мавжуд бўлган активлардан каттароқ қийматни очишда эканлиги ҳақида хулосага келишди.

Ушбу интеграциялашган ёндашувларни қабул қилиш орқали шаҳарлар катта фойда кўради. Улар келажак учун аниқ, умумий қарашга эга бўладилар, ҳамманинг биргаликда ишлашини таъминлайдилар ва янги ечимларни доимий равишда синаб кўрадилар. Энг муҳими, уларнинг институтлари келажакдаги ўзгаришлар ва ноаниқликларга яхшироқ тайёрланади.

Бу инвестицияларни жалб қиладиган имкониятлар занжирини яратади ва барқарор иқтисодий трансформация учун мустаҳкам пойдевор яратади.

Пировардида, бу шаҳарларга шунчаки ўзгаришларга муносабат билдиришни тўхтатиш ва бунинг ўрнига ўзларининг иқтисодий ва ижтимоий келажагини фаол шакллантирувчиларга айланиш имконини беради. Бу нафақат бардошли, балки гуллаб-яшнаётган, инновацион ва келажакка тайёр шаҳарларни қуриш ҳақидадир.