Ўзбекистон ҳукумати ёпиқ қарор билан шакар импортига квоталарни тасдиқлади

Ўзбекистон ҳукумати махфийлаштирилган қарор билан шакар импортига квоталарни тасдиқлади

2027 йил 1 январдан бошлаб Ўзбекистонда озиқ-овқат саноати корхоналари учун оқ шакар олиб киришга квоталар жорий этилади. Уларнинг умумий ҳажми йилига 300 минг тоннани ташкил этади. Бу Вазирлар Маҳкамасининг 2026 йил 30 июлдаги «Маҳаллий шакар ишлаб чиқаришни ривожлантириш, озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш ва шакар бозорини барқарорлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 417-сонли қарорида мустаҳкамланган.

Вазирлар Маҳкамаси учта йўналиш бўйича умумий ҳажми 300 минг тонна бўлган оқ шакар импорти учун ҳар йиллик квоталарни тасдиқлади:

Шу билан бирга, ҳужжат ички истеъмол, ишлаб чиқариш қувватларининг юкланиши, импорт ва ички бозордаги нархларни ҳисобга олган ҳолда квоталарни ҳар олти ойда қайта кўриб чиқишга рухсат беради.

Квоталар ҳажми бўйича таклифларни Иқтисодиёт ва молия вазирлиги, Рақобатни ривожлантириш ва истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитаси ҳамда Миллий статистика қўмитаси тайёрлайди. Ҳар йили ноябрь ойида ҳукумат кейинги йил учун квоталарни тасдиқлаши керак.

2026 йил 1 декабрга қадар Инвестициялар, саноат ва савдо вазирлигига Рақамли технологиялар вазирлиги, Божхона қўмитаси ва Рақобатни ривожлантириш қўмитаси билан биргаликда онлайн-аукционлар орқали импорт қилувчилар ўртасида квоталарни тақсимлаш учун электрон платформани ишга тушириш топширилди.

Тизим Божхона қўмитасининг «Ягона дарвоза» ахборот тизими билан интеграция қилинади. Аукционлар якунлари очиқ фойдаланишда эълон қилинади.

Қарорда 300 минг тоннадан ортиқ етказиб беришлар қандай расмийлаштирилиши, бошқа импорт қилувчиларга бирор-бир чекловлар татбиқ этилиши ва махсус тариф режими назарда тутилгани ёки йўқлиги тушунтирилмаган.

2027 йил 1 январдан эътиборан давлат ташкилотлари ва корхоналари оқ шакар харид қилишда ўз эҳтиёжларини устувор равишда маҳаллий ишлаб чиқарувчилар ҳисобидан қоплашлари шарт бўлади.

Бундан ташқари, маҳаллий шакар заводлари маҳсулотларининг бутун ҳажми товар-хомашё биржаси орқали реализация қилиниши керак.

Маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг тайёр маҳсулотини экспорт қилиш учун қўшимча махсус чекловларсиз етказиб бериш имконияти назарда тутилган.

Давлат захираларини бошқариш қўмитасига оқ шакар захираларини маҳаллий корхоналар маҳсулотлари ҳисобидан шакллантириш топширилди.

Бир вақтнинг ўзида Саноат кооперацияси ва давлат харидлари агентлигига истисно тариқасида маҳаллий шакар заводлари товарлари сертификатларини йиғимлар ундирмасдан қабул қилиш, шунингдек, ишлаб чиқарувчиларни тегишли реестрга киритиш ҳуқуқи берилди.

Қарорда маҳаллий шакар ишлаб чиқарувчиларни молиявий қўллаб-қувватлаш чора-тадбирлари назарда тутилган.

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги, Тикланиш ва тараққиёт жамғармаси ҳамда «Ўзсаноаткурилишбанк» шакар заводларининг амалдаги кредитлари шартларини қайта кўриб чиқишни келишиб олишлари керак. «Ўзсаноаткурилишбанк» (унинг акциялари Миллий инвестиция жамғармаси таркибига киради) олдидаги қарздорликни узиш муддатини икки йилгача бўлган имтиёзли даврни ўз ичига олган ҳолда беш йилгача узайтиришга рухсат берилади.

Бир вақтнинг ўзида томонлар банкнинг амалдаги тарифлари бўйича тўлов графиклари ва фоиз ставкаларини қайта кўриб чиқишлари керак.

2026 йил охиригача корхоналар мавжуд дебиторлик қарздорлигининг тўлиқ қайтарилишини таъминлашлари ва фаолиятни қўллаб-қувватлаш учун 50 млн доллар хусусий инвестицияларни жалб этишлари керак.

Бундан ташқари, 2026 йил 1 августдан 2031 йил 1 августгача бўлган даврда маҳаллий шакар заводлари томонидан жалб қилинган хорижий валютадаги кредитлар бўйича фоиз харажатларининг бир қисмини компенсация қилиш назарда тутилган.

Тадбиркорликни ривожлантириш компанияси ҳузуридаги Фоиз харажатларини компенсация қилиш жамғармаси ҳисобидан фоиз харажатларининг 50 фоизи, лекин 5 фоизли пунктдан ошмаган миқдорда қопланиши мумкин.

Ушбу чора муддати ўтган қарздорлик бундан мустасно, корхоналарнинг барқарорлик рейтинги ва уларнинг кредит таснифидан қатъи назар қўлланилиши керак.

Ҳукумат, шунингдек, Иқтисодиёт ва молия вазирлигига маҳаллий шакар заводларини 2031 йил 1 январгача фойда солиғи ва мол-мулк солиғидан озод қилишни назарда тутувчи қонун лойиҳасини тайёрлашни топширди.

Имтиёзлар туфайли бўшайдиган маблағлар тўлиқ кредит мажбуриятларини узишга йўналтирилиши керак.

Солиқ кодексига тегишли тузатишларни бир ой муддатда тайёрлаш ва Вазирлар Маҳкамасига киритиш топширилди.

Қарорнинг алоҳида бўлими корхоналар фаолиятини молиявий бошқариш ва назорат қилишга бағишланган.

Маҳаллий шакар заводларига кредит берувчи банклар вакилларини тайинлаган ҳолда молиявий директорлар лавозимларини жорий этиш тавсия этилди.

Банклар корхоналарнинг умумий йиғилишларида иштирок этишлари мумкинлиги ва қарз олувчиларнинг молиявий аҳволини ёмонлаштириши мумкин бўлган қарорларни блоклаш ҳуқуқига эга бўлишлари назарда тутилган.

Корхоналарнинг бўш пул маблағларини cash sweep механизми — қарздорликни камайтириш учун бўш ликвидликдан мажбурий фойдаланиш бўйича банк кредитларини муддатидан олдин узишга йўналтириш таклиф этилмоқда.

Ҳужжатда, шунингдек, молиявий аҳволни аудит қилиш ва соғломлаштириш режаларини ишлаб чиқиш учун хорижий консультантларни жалб этиш назарда тутилган.

Назоратни кучайтириш учун банклар томонидан реал вақт режимида мониторинг қилиш имконияти билан ишлаб чиқариш жараёнлари видеокузатувини, ишлаб чиқаришни рақамли бошқариш ва тайёр маҳсулотни узлуксиз ҳисобга олиш тизимларини жорий этиш назарда тутилмоқда.

Кредитлар тўлиқ узилгунга қадар шакар заводларига фойдани дивидендлар шаклида тақсимламаслик таклиф этилади.

Бундан ташқари, муайян шароитларда ишлаб чиқариш ускуналарини гаровга бериш, активлардан янги лойиҳалар учун фойдаланиш ва зарур келишувларсиз кредит тўловлари графикларини ўзгартириш чекланади.

Январь ойида Салқин ичимликлар ва шарбатлар ишлаб чиқарувчилар ассоциацияси ижрочи директори Альфия Мусина шакарнинг юқори нархини «барча маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг оғриғи» деб атаган эди.

Бош вазир ўринбосари Жамшид Хўжаев ўшанда икки-уч йил ичида ички ишлаб чиқаришни кўпайтириш имконини берадиган иккита йирик лойиҳа ҳақида хабар берган эди.

2025 йил 1 октябрдан Ўзбекистонда оқ шакар импортига 20 фоизлик акциз бекор қилинди, бироқ 20 фоиз миқдоридаги божхона божи сақланиб қолди.

Иқтисодчи Отабек Бакиров шакар импортига квоталар жорий этиш қарорини танқид қилиб, истеъмолчилар ва тадбиркорлар учун мумкин бўлган оқибатлардан хавотир билдирди.

Унинг баҳолашича, импортнинг чекланиши шакар нархининг ошишига, ичимликлар, қандолат маҳсулотлари ва бошқа озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқарувчилар харажатларининг ортишига, шунингдек, корхоналар ишлаб чиқариши ва экспорт имкониятларининг қисқаришига олиб келиши мумкин.

Бакиров таъкидлашича, 2026 йилда Ўзбекистон камида 750−800 минг тонна шакар импорт қилиши мумкин. Ушбу фонда 300 минг тонналик квота белгиланиши, унинг фикрича, рақобатни сезиларли даражада чеклаш хавфини туғдиради.

Бакировнинг фикрича, импорт квоталарини маъмурий тақсимлашга қайтиш коррупция хавфларини ҳам келтириб чиқаради, чунки етказиб беришдан фойдаланиш имконияти давлат органларининг қарорларига боғлиқ бўлиб қолиши мумкин. У шунга ўхшаш механизмлар бозорнинг чекланган сондаги иштирокчилар қўлида тўпланишига олиб келиши мумкин деб ҳисоблайди.

Янги чоралар шакар ва хом шакар импортининг сезиларли даражада ошиши фонида қабул қилинмоқда.

Божхона қўмитасининг «Газета»га тақдим этилган маълумотларига кўра, 2026 йилнинг январь-сентябрь ойларида Ўзбекистон 440,1 млн долларлик 652,8 минг тонна шакар ва хом шакар импорт қилган. 2025 йилнинг шу даврида импорт 321,3 млн долларлик 480,1 минг тоннани ташкил этган эди. Шу тариқа, бир йил ичида етказиб беришнинг жисмоний ҳажми 172,6 минг тоннага ёки 36 фоизга, уларнинг қиймати эса 118,8 млн долларга ёки 37 фоизга ошди.

Шу билан бирга, 2025 йилда бутун йил давомида шакар ва хом шакар импорти 2024 йилдаги 540,8 млн долларлик 776,4 минг тоннага қарши 481,9 млн долларлик 732,3 минг тоннани ташкил этди.

Шундай қилиб, 2025 йил якунларига кўра, импорт жисмоний кўринишда 5,7 фоизга ва пул кўринишида 10,9 фоизга камайди.

Шуни ҳисобга олиш керакки, божхона статистикаси ҳам тайёр шакарни, ҳам кейинчалик қайта ишлаш учун фойдаланиладиган хом шакарни ўз ичига олади. Шу сабабли, умумий импорт ҳажмини фақат саноат истеъмолчиларининг муайян тоифаларидаги оқ шакар учун назарда тутилган 300 минг тонналик квота билан тўғридан-тўғри солиштириб бўлмайди.

Ўзбекистонда шакарнинг асосий ишлаб чиқарувчилари Тошкент вилоятидаги Angren Shakar ва Хоразм вилоятидаги Xorazm Shakar корхоналари ҳисобланади.

2024 йил апрель ойида Қишлоқ хўжалиги вазирлиги мамлакатнинг шакарга бўлган йиллик эҳтиёжини 650−700 минг тоннага баҳолаган эди. Ўшанда ишлаб турган иккита шакар заводининг умумий лойиҳавий қуввати йилига 900 минг тоннадан ошар эди.

Бироқ, сўнгги йилларда ҳақиқий шакар ишлаб чиқариш камайди.

Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, 2025 йилнинг биринчи ярмида мамлакатда 165,5 минг тонна шакар ишлаб чиқарилган, бу 2024 йилнинг шу давридаги 227,8 минг тонна ва 2023 йилдаги 332,6 минг тоннага қарши. Яъни, икки йил ичида ишлаб чиқариш икки баравардан кўпроққа, 2024 йилнинг биринчи ярмига нисбатан эса 27,3 фоизга камайган.

Шу билан бирга, маҳаллий заводлар учун хомашёнинг салмоқли қисми анъанавий равишда импорт қилинади. Хусусан, аввалроқ Қишлоқ хўжалиги вазирлиги хом шакарнинг асосий ҳажми Бразилия ва Ҳиндистондан келишини маълум қилган эди.

Ички ишлаб чиқаришнинг камайиши фонида хориждан тайёр шакар етказиб бериш ортмоқда.

Россиянинг «Агроэкспорт» федерал маркази маълумотларига кўра, 2025 йилда Россия Ўзбекистонга 417 минг тонна шакар етказиб берди — бу бир йил олдингига нисбатан 170 минг тоннага кўп.

Ташкилотда таъкидланишича, ўсиш омилларидан бири 2025 йил 1 октябрдан Ўзбекистонга оқ шакар импортига 20 фоизлик акцизнинг бекор қилиниши бўлди.

2024 йилда Ўзбекистон ҳукумати тайёр шакар ишлаб чиқаришни 2028 йилга бориб босқичма-босқич 1 млн тоннага етказиш вазифасини қўйган эди. Ушбу дастур доирасида, шунингдек, талабдан келиб чиқиб, шакарни ҳар куни биржа савдоларига қўйиш назарда тутилган эди.

2026 йил февраль ойида Мисрнинг Nile Sugar компанияси Ўзбекистонда тўлиқ циклли ишлаб чиқаришни ташкил этишга, шу жумладан шакар лавлагиси олиш ва қайта ишлаш заводини қуришга 450 млн долларга яқин инвестиция киритиш режалари ҳақида маълум бўлди. Корхонанинг лойиҳавий қуввати йилига 200 минг тонна шакарни ташкил этиши керак.