Ўз уйининг томи остига
Ўзбекистонликларнинг Россиядан оммавий равишда чиқиб кетиши нима билан боғлиқ?
Уй билан бир том остида
Ўн кун ичида Россиядан ватанига 100 мингга яқин ўзбекистонлик қайтди. Экспертлар буни миграция сиёсатининг кучайтирилиши ва рубль курсининг тушиши билан боғлашмоқда, бу эса РФдаги фаолиятни камроқ фойдали қилиб қўйди.
9 сентябрь куни Ўзбекистон ҳукумати ҳузуридаги Миграция агентлиги 25 августдан 5 сентябргача Россиядан уйига 96 415 нафар меҳнат мигранти қайтганини маълум қилди. Бу агентликнинг ўзи, ТИВ, ИИВ ва бошқа идоралар томонидан шошилинч ёрдам кўрсатилишини талаб қилди. Хабарда айтилишича, бунча миқдордаги ўзбекистонликлар мамлакатга 10 кун ичида қайтган, ваҳоланки у ерда кўрсатилган вақт оралиғи 12 кунни қамраб олади. Бундан чиқди, ҳар куни Ўзбекистонга тахминан 8 минг мигрант қайтган, бу эса қайта миграция кўлами жуда катта эканидан далолат беради. Собиқ мигрантларга ёрдам кўрсатиш ҳуқуқий ва бандлик масалаларини ҳал қилишни, шунингдек, қийин вазиятга тушиб қолганларни қўллаб-қувватлашни, жумладан, янги иш топиш ёки ватанга қайтишни ўз ичига олади. Бундай ёрдамга эҳтиёж борлигининг ўзи вазият унчалик оддий эмаслигини кўрсатади.
Ўзбек меҳнат мигрантларининг Россиядан бунчалик оммавий равишда чиқиб кетиши сабаблари экспертлар шарҳларида турлича баҳоланди. Иккита асосий тахмин — меҳнат мигрантлари даромадларининг камайиши ва РФ миграция сиёсатининг кучайтирилишидир. Биринчи тахмин фойдасига июль ойи бошидан буён рублнинг ўзбек сўмига нисбатан курси 10 фоизга тушгани ҳақидаги маълумотлар келтирилмоқда, бу Россияда ишлаётган ўзбекистонликларнинг даромадларини камайтирди, шунингдек, божларнинг ошиши ҳам таъсир қилди. Божларнинг ошиши, ўз навбатида, миграция қонунчилигининг кучайтирилиши оқибати бўлди, шунинг учун ҳар икки сабаб бир-бири билан чамбарчас боғлиқ. Диққат билан таҳлил қилинганда, махсус ҳарбий операция бошланганидан бери рубль курсининг тебранишлари биринчи марта содир бўлаётгани йўқ ва бунинг ўзи мигрантларнинг оммавий равишда уйга қайтишига сабаб бўлиши амримаҳол. Бунинг устига, Россиядаги даромадлар камайганини ҳисобга олганда ҳам, Ўзбекистонда шунга ўхшаш даромад даражасига эга иш топиш осон бўлмайди.
26 июлдан оширилган божлар билан боғлиқ тахмин анча ишонарли кўринади. Бироқ, улар биринчи навбатда Россияда узоқ муддатли яшаш учун ҳужжатларни расмийлаштирадиганларга тегишли. Масалан, фуқароликка қабул қилиш учун бож 4,2 мингдан 50 минг рублгача, яшаш гувоҳномасини (ВНЖ) расмийлаштириш — 6 мингдан 30 минг рублгача, вақтинча яшаш учун рухсатнома (РВП) эса — 1,9 мингдан 15 минг рублгача ошди. Аммо ўзбек мигрантларининг мутлақ кўпчилигига бу ошиш дахл қилмайди. Фуқаролик олиш қоидалари кейинги пайтда жуда кучайтирилди ва унга даъвогарлик қилиш улар учун осон бўлмас эди.
Мигрантларга ҳақиқатан ҳам таъсир қилиши мумкин бўлган нарса — иш берувчилар учун божларнинг жорий этилиши бўлиб, эндиликда ҳар бир хорижлик ходимни жалб қилиш уларга 15 минг рублга тушади. Бу ҳақиқатан ҳам маҳаллий ходимларни ишга олиш фойдасига жиддий далил бўлиши мумкин, чунки улар учун бож тўлаш шарт эмас. Аммо шу билан бирга, қурилиш ёки бошқа корхоналарнинг Марказий Осиёдан келган меҳнат мигрантларидан оммавий равишда воз кечаётгани ҳақида кейинги пайтда хабар берилмади.
Шу қонун билан меҳнат мигрантлари ўзларини ва қарамоғидаги оила аъзоларини яшаш минимумидан кам бўлмаган даражада таъминлаши шартлиги тўғрисидаги норма жорий этилмоқда. Агар иш ҳақи норасмий («кулранг») схема бўйича тўланса ва солиқ хизмати хорижликка пул тушганини кўрмаса, унга патент берилмайди ёки бекор қилинади. Агар унинг мамлакатда қолиши учун бошқа асослар бўлмаса, хорижлик 15 кун ичида қарамоғидагилар билан бирга Россиядан чиқиб кетиши шарт. Шу тариқа, Россия давлати таълим олиш (имтиҳон топшириш шарти билан) ва тиббий ёрдам олиш ҳуқуқига эга бўлган вояга етмаган болалари билан келадиган мигрантларга нисбатан норасмий иш ҳақидан воз кечишни режалаштирмоқда. Илгари бундай хорижликлар норасмий иш ҳақи олиб, бюджетга солиқ тўламасдан болаларини мактаб ва боғчаларга беришлари мумкин эди. Шу билан бирга, янги қоидалар 1 январдан кучга киради ва бундан бир неча ой олдин мигрантларнинг чиқиб кетишига сабаб бўлиши амримаҳол эди.
Унда гап нимада?
Август ойи ўрталарида Ўзбекистон Марказий банки ўз маълумотларига таяниб, хорижда 1,4 млн мамлакат фуқароси ишлаётганини, шу жумладан 834,2 минг нафари (60%) — Россияда эканини маълум қилди. Яна 84,4 минг ўзбекистонлик Қозоғистонда, 72,1 минг — Туркияда, 46,4 минг — Жанубий Кореяда, 258 минг — Европа мамлакатларида ва 97,7 минг — дунёнинг бошқа мамлакатларида ишламоқда. Яъни, Россия Ўзбекистон учун ҳамон меҳнат эмиграциясининг асосий йўналиши бўлиб қолмоқда, унинг меҳнат бозори сиғими эса қолган барчасини биргаликда қўшиб ҳисоблагандан ҳам анча юқори. Ҳозирча ҳеч бир хорижий давлат у билан рақобатлаша олмайди.
Бошқа, юқорироқ баҳоларга кўра, Россияда 1,3 дан 1,5 млнгача Ўзбекистон фуқароси бор. Бу баҳолар анча асосли кўринади. Россия ИИВ маълумотларига кўра, биргина 2026 йилнинг биринчи ярмида ўзбекистонликлар томонидан меҳнат фаолияти ҳуқуқини берувчи 1,1 млн патент расмийлаштирилган. Шу билан бирга, ўтган йил давомида расмийлаштирилган 4,1 млн патентнинг бир қисми узайтирилган бўлиши мумкин.
Бу йил Ўзбекистондан иммиграциянинг маълум даражада қисқаргани ҳақиқатан ҳам сезиларли. Масалан, агар 2024 йилнинг биринчи ярмида Россияга 1 млн 815,2 минг Ўзбекистон фуқароси кирган бўлса, 2025 йилнинг январь — июнь ойларида бу кўрсаткич 1 млн 825,4 мингни ташкил этди, бу охирги етти йилдаги энг юқори кўрсаткич бўлди, 2026 йилнинг шу даврида эса — атиги 1 млн 613,8 минг киши кирди. Яъни, «Крокус Сити Холл»даги терактдан кейин РФ миграция сиёсати кучайтирилганига қарамай, ўтган йили республикадан иммиграция ўсишда давом этди, бу йил эса 11,6 фоизлик пасайиш кузатилди.
Шунга ўхшаш динамика умумий ҳажмнинг деярли учдан тўрт қисмини ташкил этувчи меҳнат иммиграциясида ҳам кузатилмоқда. 2024 йилнинг биринчи ярмида Россияга ишлаш мақсадида 1 млн 282,2 минг Ўзбекистон фуқароси кирган бўлса, 2025 йилнинг январь — июнь ойларида — 1 млн 358,2 минг, 2026 йилнинг биринчи ярмида эса — 1 млн 178,6 минг киши кирган. Маълум бўлишича, бу йил меҳнат иммиграцияси 2025 йилнинг шу даврига нисбатан 13,2 фоизга камайган.
Расмийлаштирилган патентлар сони бўйича ҳам шу йилгача ИИВнинг меҳнат миграциясини қонунийлаштириш борасидаги саъй-ҳаракатлари туфайли ўсиш сақланиб қолган эди. 2024 йилнинг биринчи ярмида Ўзбекистон фуқаролари томонидан 1 млн 140,6 минг патент расмийлаштирилган бўлса, 2025 йилнинг шу даврида — 1 млн 339,9 минг, 2026 йилда эса атиги 1 млн 87,8 минг патент расмийлаштирилди, бу ўтган йилги даражадан деярли 1/5 га камдир. Тўғри, бу август охири — сентябрь бошида кузатилган ўзбекистонликларнинг оммавий чиқиб кетишидан олдин содир бўлган эди.
Шу билан бирга, хориждан Ўзбекистонга пул ўтказмалари ўсишда давом этди ва 2026 йилнинг биринчи чораги маълумотларига кўра, ўтган йилги даражадан 13 фоизга ошиб, 3,79 млрд долларга етди. Бу шуни англатадики, Ўзбекистондан Россияга одамлар оқими жисмоний ҳажмининг қисқариши иш ҳақининг ошиши билан бирга кечди, бу бозорнинг хорижий ишчи кучи камайишига табиий реакцияси бўлди. Натижада Ўзбекистон меҳнат миграциясидан олинадиган даромадларнинг камайишини сезмади.
Агар қатъийроқ методологияга риоя қилинса ва ўзбек меҳнат мигрантлари сони сифатида фақат 2026 йилнинг биринчи ярмида патент расмийлаштирганларни (1,1 млн) олсак, август охири — сентябрь бошида ватанга қайтганлар уларнинг умумий сонидан тахминан 9 фоизни ёки ушбу республикадан келган ҳар 11-меҳнат мигрантини ташкил этади. Чиқиб кетиш кўлами анча сезиларли, бунга Ўзбекистон Миграция агентлигининг ушбу одамлар оқимининг оммавийлиги ва тезлигига эътибор қаратган хабари ҳам ишора қилади. Ўзбекистоннинг ўзида мигрантларнинг қайтиши меҳнат бозоридаги вазиятни мураккаблаштириши мумкин, усиз ҳам бозор ҳар йили меҳнатга лаёқатли ёшга етган ярим миллиондан ортиқ янги ходимлар билан тўлиб бормоқда. Шу билан бирга, меҳнат мигрантлари пул ўтказмаларининг ўсишда давом этаётгани улар сонининг қисқаришини юмшатишга ёрдам беради.
Россиянинг 2030 йиллар бошига келиб хорижий ишчи кучини ташкилий равишда жалб қилишга ўтиш режаларини ҳисобга олган ҳолда, Марказий Осиёдан келаётган меҳнат мигрантлари сони бундан кейин ҳам қисқариши истисно этилмайди. Бу жараёнлар ЕОИИга аъзо бўлмаган Ўзбекистон ва Тожикистонга энг кўп таъсир қилади. Шу боис, минтақа давлатлари ўз фуқаролари учун янги хорижий меҳнат бозорларини топиш ёки уларни ватанида иш билан таъминлаш учун ўз фуқароларининг қайтишига олдиндан тайёргарлик кўришлари керак.