Ўз колоданг яқинроқ

Ўз қартаси яқинроқ

«Эски Қозоғистон»да евроосиёчиликнинг асосий устунларидан бири сифатида туркий-славян бирлиги ғояси жуда оммабоп эди. У энг турли даража ва майдонларда фаол илгари сурилар ва муҳокама қилинарди. Бироқ «янги Қозоғистон»да унга бўлган қизиқиш сезиларли даражада пасайди. Бунинг бир нечта сабаблари бор — ҳам ташқи, ҳам мамлакат сиёсий йўналишининг ўзгариши билан боғлиқ. Айнан мана шу сабабларни биз экспертлар билан муҳокама қилишга қарор қилдик.

Хўш, туркий-славян синтезига бўлган қизиқишнинг пасайиши нима билан изоҳланади? Бу ғояни қайтаришдан маъно борми? Ва у умуман бугунги кунда Қозоғистон учун қанчалик долзарб?

Максим Крамаренко, Евроосиё сиёсати институти раҳбари: «Туркий-славян» ўрнини «туркий» эгалламоқда»

— Ҳа, бу ҳақиқатан ҳам шундай: бу ғояга бўлган қизиқиш пасайди. Аммо шуни тушуниш муҳимки, у йўқолиб кетгани ёки рад этилгани йўқ — шунчаки аввалги шаклида талабгир бўлмай қолди.

«Эски Қозоғистон»да евроосиёчилик универсал восита вазифасини бажарарди. У бир вақтнинг ўзида учта вазифани ҳал қиларди: республикада миллатлараро тотувликни қўллаб-қувватлар, ўша даврда мамлакат мустақиллигининг бош «ҳимоячиси» бўлган Москва билан алоҳида муносабатларни қурар ва айни пайтда Остонага Ғарб билан «цивилизациялар ўртасидаги кўприк» номидан гаплашиш имконини берарди.

1990- ва 2000-йилларда бу мавзу жуда аниқ функцияни бажарди: у евроосиё интеграцияси лойиҳасини тарихий афсона билан мустаҳкамлади — Дашт ва Русь бир умумий тақдирнинг икки бошланиши, бир-бирини тўлдирувчи кўчманчи ва ўтроқ дунёлар сифатида тақдим этилди. Биринчи президент бу доирани изчил равишда — Қозоғистон халқи Ассамблеяси орқали, Лев Гумилев ғояларига қизиқиш орқали, ўнлаб конференциялар ва китоблар орқали илгари сурди. Моҳиятан, бу «амалий евроосиёчилик»нинг тарихий асосланиши эди.

Шуни таъкидлаш жоизки, ўша йилларда ЕОИИни қўллаб-қувватлаш даражаси 76–86% атрофида сақланиб турган.

— Нима учун бу ўзгарди?

— Буни тушунтирувчи, эҳтимол, учта асосий сабабни кўрсатиш мумкин. Аммо уларнинг ҳеч бири шунчаки «Қозоғистон Россиядан юз ўгирди» деган оддий тезисга бориб тақалмайди.

Биринчиси — муаллиф кетди. Евроосиёчилик Нурсултон Назарбоевнинг шахсий лойиҳаси, мамлакатнинг ташқи қиёфасини белгиловчи ўзига хос бренди эди. 2019 йилдан бошлаб бу нарративнинг эгаси йўқ. Қосим-Жомарт Тоқаев цивилизациявий синтез тилида эмас, балки миллий манфаатлар тилида гапиради. Бу эса силжиш нима учун айнан ўша пайтда юз берганини тушунтиради. Бошқача ҳокимият транзитида бу риторика яна ўнлаб йиллар давомида сақланиб қолиши мумкин эди.

Иккинчиси — Украина. 2014 йил, сўнгра 2022 йил ташқи Россияга қарши кучлар кучли таъсир кўрсата олган қарашларни тубдан ўзгартирди. Бу кучлар бир томондан Киевдан Москвага қарши зарбдор куч сифатида фойдаланса, иккинчи томондан — Украина инқирози учун жавобгарликни асоссиз равишда Россия зиммасига юкламоқда.

Москвага қарши санкциялар ва Остонанинг ўзига нисбатан иккиламчи санкциялар таҳдиди славян-туркий тусдаги «романтик» евроосиёчиликни шунчаки ноқулай қилиб қўйди. Россия билан муносабатлар сақланиб қолди, аммо мутлақо прагматик тус олди. Ва бу энди элита хоҳиши масаласи эмас. Бу сабаб Оқўрдада ким бўлишидан қатъи назар амал қилади ва унинг таъсири шу маънода қайтарилмасдирки, санкциявий босим конфигурацияси ўзгармагунча, иродавий қарор билан риторикани орқага қайтариб бўлмайди.

Учинчиси — дастлабки икки сабаб фонида кўпвекторлилик тамойили узил-кесил устуворлик қилди: мамлакат мафкуравий эксклюзивликдан қочиб, куч марказлари ўртасида мувозанатни сақламоқда. Аммо бу энди реакция эмас, балки онгли танловдир. Бўшаб қолган ўринни Қозоғистон муқобил ташқи сиёсий мафкура — Туркий давлатлар ташкилоти орқали туркий доира билан тўлдиришга қарор қилди.

— Бурилиш қайси томонга юз бермоқда?

— Миллий-давлат қурилиши йўналиши қаерга силжимоқда?! Менимча, Ғарбга ҳам эмас, Москва оғушига ҳам эмас — у ичкарига қараб ҳаракат қилмоқда. «Туркий-славян» ўрнини «туркий» эгалламоқда. Қозоғистон ўзини туркий дунёнинг бир қисми сифатида тобора фаолроқ намоён этмоқда — яна қайтараман, ТДТ орқали, умумий мерос орқали, маданий яқинлик орқали. Бунинг замирида, катта эҳтимол билан, қарама-қаршилик эмас, балки ўзликни қайта белгилаш ётади.

Фарқ принципиалдир: илгари республика «биз — икки дунё ўртасидаги кўприкмиз» дерди, энди эса «биз — дунёлардан биримиз» демоқда. Айтиш мумкинки, «эски Қозоғистон»да «евроосиёчилик» ва «туркий дунё» бир композициянинг икки қисми эди; энди иккинчи қисм биринчисидан яққол устун келмоқда.

Шу билан бирга, «евроосиёчилик» атамасининг ўзи истеъмолдан йўқолгани йўқ — Тоқаев Олтин Ўрда ва евроосиё меросини қозоқлар маданий кодининг бир қисми деб аташи мумкин. Аммо бу энди аввалги шаклдаги славян-туркий синтез эмас, балки ўз қозоқмарказли ўзлиги мантиқига сингдирилган умумдашт, асосан туркий-мўғул ўтмишига мурожаатдир.

Мамлакат ичида ҳам худди шу йўналиш: «халқлар дўстлиги» пафоси ўрнини фуқаролик институтлари ва ҳуқуқий мақомнинг вазмин тили эгалламоқда.

Бу мавзу узил-кесил ёпилди деганими? Йўқ. Унинг қайтишини бутунлай истисно қилиб бўлмайди. Москва билан яқинлашишнинг янги босқичида бирлик риторикаси назарий жиҳатдан қайта жонланиши мумкин, хайриятки, тарихий материал ҳеч қаерга йўқолмаган. Аммо бугунги кунда у Қозоғистон давлат мафкурасининг таянч устуни бўлмай қолди. У пойдевордан факультатив сюжетга айланди — тарихчилар учун қизиқ, аммо сиёсатчилар учун ҳозирча унчалик керакли эмас.

Жақсилиқ Сабитов, тарихчи, сиёсатшунос: «Ташқи сиёсатда тренд кучаймоқда, ички сиёсатда эса сусаймоқда»

— Евроосиёчиликнинг таркибий қисмларидан бири сифатида туркий-славян бирлиги ғоясининг долзарблиги ҳақида фикр юритганда, ички ва ташқи кун тартибини ажратиш жуда муҳимдир.

Ташқи кун тартибидан бошлайлик. Агар Қозоғистон ва Россия сўнгги йилларда ўзаро имзолаган шартномаларга ёки биргаликда илгари сурилаётган тарихий лойиҳаларга назар ташласак, туркий-славян бирлиги, аниқроғи, икки цивилизациянинг тинч-тотув яшаши ғояси муҳим рол ўйнашда давом этаётганини яққол кўриш мумкин.

Хусусан, икки давлат президентлари томонидан имзоланган ҳужжатлардан бирида Қадимги Русь ва Буюк Даштнинг минг йиллик симбиози ҳақида сўз боради. Бу билан ижобий туркий-славян ҳамкорлиги ғояси узоқ ўтмишга бориб тақалиши тасдиқланади. Ва, шубҳасиз, ташқи сиёсий риторика даражасида ҳали узоқ вақт мавжуд бўлади.

Бундан ташқари, Жўчи улуси меросига қизиқишнинг кучайиши билан Қозоғистон рус князликлари маълум бир даврда Олтин Ўрданинг бир қисми бўлганлиги билан боғлиқ яна бир тарихий қатламни туркий-славян симбиози концепциясига уйғун тарзда сингдира олди.

Шу билан бирга, ички сиёсий риторикада маълум ўзгаришлар кузатилмоқда. Агар 1990-йилларда туркий-славян симбиози мавзуси евроосиёчилик билан бирга бизда ҳақиқатан ҳам анча оммабоп бўлган бўлса, демографик жараёнлар ва аҳоли таркибининг трансформацияси туфайли у аста-секин ўз мавқеини йўқотмоқда. Оддийроқ айтганда, славян этнослари улушининг камайиши билан унга бўлган эҳтиёж ҳам камайиб бормоқда.

Аммо гап қандайдир туб бурилиш ҳақида кетаётгани йўқ. Бу мавзу барибир муҳим бўлиб қолмоқда. Унга вақти-вақти билан мурожаат қилиниб, Қозоғистон миллатлараро ва динлараро бағрикенглик ҳамда турли этнослар ва динлар вакилларининг тинч-тотув яшашининг муваффақиятли моделини яратгани таъкидланади.

Бундан шундай хулоса келиб чиқадики, ташқи сиёсатда туркий-славян тренди Қозоғистон-Россия ҳамкорлиги доирасида кучаймоқда. Ички риторикада эса, аксинча, демографик ўзгаришлар туфайли сусаймоқда.