Ўйлаб кўриш учун мавзу

Мулоҳаза учун сюжет

Сентябрь охирида Озарбайжон Миллий Мажлисининг (парламентининг) тегишли комиссияси ижтимоий тармоқларда пухта тайёрланган ҳужумни аниқлагани кенг маълум бўлди, бу ҳужумнинг мақсади давлат институтларига бўлган ишончга путур етказиш ва Боку ҳамда Анқара иттифоқини парчалаш деб аталди. Бу сюжет «ягона миллат»нинг (Ҳайдар Алиевнинг метафорик иборасига кўра) унчалик булутсиз бўлмаган муносабатларига ойдинлик киритади ва навбатдаги бўлинишларнинг янги уфқларини (истиқболларини) белгилаб беради.

Шундай қилиб, ижроия ҳокимиятига априори қарам бўлган қонун чиқарувчи ҳокимиятнинг бутун бир тармоғи Туркия ҳудудидан ва ушбу мамлакат ижтимоий тармоқларидан фойдаланган ҳолда мувофиқлаштирилган ахборот кампанияси олиб борилаётганини даъво қилмоқда. Ҳар ҳолда, Миллий Мажлиснинг Хорижий аралашув ва гибрид таҳдидларга қарши курашиш бўйича муваққат комиссияси юқорида қайд этилган таърифлар ишлатилган баёнотни тарқатди.

Комиссиянинг таъкидлашича, кампания «муайян марказлар» томонидан ташкил этилган ва учта мақсадни кўзлайди: Озарбайжон-Туркия муносабатларига зарар етказиш, фуқароларнинг давлат институтларига бўлган ишончига путур етказиш ва жамият ичидаги бўлинишни чуқурлаштириш. Боку талқинига кўра, ҳужум мақсадли рекламадан фойдаланган ҳолда ҳақиқий ва сохта аккаунтлар орқали амалга оширилмоқда.

Шу ўринда таъкидлаб ўтиш жоизки, қўшни дўстона (ҳеч бўлмаганда сўзда ва декларацияларда) давлат учун, ҳар қанча хоҳлаганда ҳам, озарбайжонликларнинг ўз давлат институтларига бўлган ишончи каби ўлчаш қийин бўлган нарсага «путур етказиш» анча мушкул бўлар эди. Бу худди қоронғи хонада қора мушукни қидириш каби қийин. Шунга қарамай, ҳамма ўз ролини ўйнамоқда.

«Ягона миллат – икки давлат» тамойилига ҳамиша содиқ бўлган Озарбайжон ва Туркия жамиятларида ушбу ғаразли кампанияни яхши ниятда ҳаракат қилаётган бир қатор инсонлар ҳам қўллаб-қувватлаётганини афсус билан қайд этишимиз керак. Шу билан бирга, бундай хатти-ҳаракатлар Туркия Республикаси қонунчилигига мувофиқ ҳуқуқий жавобгарликка сабаб бўлишига қарамай, кампания ҳали ҳам давом этмоқда», – дейилади тегишли баёнотда.

Кампания иштирокчилари ҳақидаги маълумотлар Озарбайжоннинг тегишли давлат органларига топширилади. Комиссия иккала давлат фуқароларини «бундай нозик даврда эътиборли бўлишга, ёлғон маълумотларга ишонмасликка» чақирди.

Эътиборли ва характерли жиҳати шундаки, парламент комиссиясининг баёноти Озарбайжон томонининг ахборот таҳдидлари мавзусига қилган биринчи мурожаати эмас. Президент Илҳом Алиев 17 сентябрь куни Туркий давлатлар ташкилотига аъзо мамлакатлар хавфсизлик хизматлари раҳбарларини қабул қилар экан, туркий давлатлар чегараларидан анча узоқда жойлашган, бироқ ёт нарратив ва қадриятларни сингдириш учун «маълум марказлардан» молиялаштириладиган хорижий медиа тузилмаларнинг фаоллиги ошиб бораётганига эътибор қаратди. У ТДТ мамлакатларини бундай мафкуравий диверсияларга биргаликда қарши туришга чақирди.

Аниқ ишора мавжуд. Кўринишидан, гап Бокунинг Анқарага қарата тахминан қуйидаги мазмундаги огоҳлантириши ҳақида кетмоқда: «Бизнинг ишларимизга бурнингизни ва қўлингизни суқманг». Айтиш керакки, кейинги пайтларда Озарбайжоннинг яқин ва айрим узоқ қўшниларига бу каби хабарлар кўплаб йўлланмоқда. Бу ерда қизиқ жиҳати шундаки, Озарбайжон ушбу вазиятда айнан Туркияга нима билан таҳдид қилиши мумкин? Эҳтимол, Анқаранинг геосиёсий лойиҳаларида иштирок этмаслик ва «Ўрта йўлак»дан чиқиш, энергетика секторига инвестицияларни қисқартириш биланми? Аммо бундай истиқбол фақатгина ўз ресурс салоҳияти ва географик жиҳатдан қулай транзит мавқеи туфайли ютиши мумкин бўлган Озарбайжоннинг ўзи учун ҳам ўта оғриқли бўлар эди.

Бироқ, ҳар қандай хулосаларга берилишдан олдин, аслида нима содир бўлаётганини тушуниб олиш керак. Агар бу шунчаки «эр-хотиннинг уриши – дока рўмолнинг қуриши» қабилидаги «жанжал» бўлса, унда манзара бошқача. Бундай ҳолатлар илгари ҳам бўлган. Масалан, 2015 йилда Туркиянинг Turksat сунъий йўлдош оператори Озарбайжоннинг Azerspace сунъий йўлдошидан биргаликда фойдаланиш таклифини рад этган Бокудан аниқ хафа бўлган эди. «Туркия Озарбайжонни ҳамиша қўллаб-қувватлаб келган, бироқ қардош давлатдан худди шундай муносабатни кўрмаяпти», – деб баёнот берган эди ўшанда Анқара хафа бўлиб.

Беш йил ўтгач, турк дипломатлари барча халқаро майдонларда Боку позициясини тўлиқ ҳимоя қилганларидан ташқари, турклар Тоғли Қорабоғ атрофидаги 44 кунлик уруш пайтида Озарбайжонга беқиёс ҳарбий ва ташкилий ёрдам кўрсатдилар. «Уруш авжига чиққан пайтда Озарбайжоннинг қурол-яроғ ва ўқ-дори захиралари тугай бошлади. Туркия юк самолётлари билан ҳам ўз омборларидан, ҳам айрим иттифоқчи давлатлардан ўқ-дориларни ташиб келтирди ва уларга топширди. Биз ҳамма нарсани қурбон қилдик, ўз учувчисиз учиш аппаратларимиздан электроникани ечиб олиб, Озарбайжонга бердик, чунки улар ортиқ жанг қила олмас эдилар» – турк ҳарбий мутахассислари ўша воқеаларни айнан шундай тасвирлайдилар.

«Қорабоғга қандай кирган бўлсак, Ливияга қандай кирган бўлсак, улар (Исроил) билан ҳам шундай йўл тутамиз. Биз қила олмайдиган ҳеч нарса йўқ» – Ражаб Тоййиб Эрдўғаннинг ўзи туғилиб ўсган Қора денгиз бўйидаги Ризе вилоятида ҳукмрон Адолат ва тараққиёт партияси бўлими йиғилишида қилган ушбу шов-шувли баёноти Бокуда ҳам турлича муносабатга сабаб бўлди. Тақдир ҳазили шундаки, айнан Қорабоғ икки томонлама муносабатларда муаммолар туғилишига сабаб бўлган машъум «низо олмаси»га айланди. Экспертлар ва медиа ҳамжамияти вакилларидан бири таъкидлаганидек: «Шериклар, ҳатто қариндошлар ўртасида ҳам бу тез-тез содир бўлиб туради. Ишни биргаликда қилишди, лекин кейин манфаатдор шахс унга ёрдам берган одам билан мулоқот қилишдан малоллана бошлайди. Ҳар бир сўзда таъна, ҳар бир ҳаракатда ношукурликка ишора кўринади».

Принципиал жиҳатдан, воқеаларнинг бундай ривожланиши тарихнинг ўз оқими билан дастурлаштирилган эди, бу мутлақо қонуний эди. Озарбайжонни қўллаб-қувватлаб, Туркия Бокуни шундай халқаро даражага олиб чиқдики, бу мавқени эгаллаган озарбайжонликлар энди Туркия манфаатларини «суриб қўя» бошладилар. Жанубий Кавказ, худди эртаклардаги Боливар каби, «икки кишини кўтара олмайди». Омма олдида қардошлик ҳақида қандай қасамлар ичилмасин, можаро салоҳияти ҳам Туркия, ҳам Озарбайжоннинг минтақавий амбициялари билан белгилаб қўйилган. Кўринишидан, Туркиядаги Россиянинг ғанимлари 2025 йил ёзида Москва ва Боку ўртасидаги келишмовчиликдан чин дилдан хурсанд бўлганларида «бевақт шошилишган» экан.

Экспертлар Туркия ва Озарбайжон ўртасидаги инқироз сўнгги уч йил ичида, ҳеч бўлмаганда медиа соҳасида, деярли каскадли қулаш тусини олганига бежиз эътибор қаратишмаяпти. Бу Боку телевидениеси эфирида турк томонига нисбатан қўпол таъналар билан тез-тез содир бўлаётган даҳанаки жангларда ҳам сезилиб турибди. Бокунинг Исроил билан яқин алоқалари ва Озарбайжоннинг БМТда Нетаньяху режимини бойкот қилишни қўллаб-қувватлашдан бош тортгани учун унга нисбатан жавоб таъналари ҳам мавжуд.

Айрим экспертлар «бузилмас қардошлик» ҳақида бонг уришда давом этаётган бир пайтда, медиа маконидаги даҳанаки жанглар ва баҳслар озарбайжонлик қонун чиқарувчиларнинг Каспий қирғоқларига турк «марказларидан» мувофиқлаштирилган ахборот ҳужуми уюштирилаётгани ҳақидаги юқорида тилга олинган баёноти фонида хиралашиб қолмоқда. Бу можарони ахборот соҳасини кузатиш ва зарур ҳолларда тегишли чораларни кўришга масъул бўлган икки республика куч тузилмаларини жалб қилган ҳолда сифат жиҳатдан янги даражага олиб чиқди. Гап муносабатларнинг «профессионал мутлақ ишончсизлик даражасига» тушиши ҳақида кетмоқда, деб жуда тўғри таъкидлаган интернет-пабликлардан бирининг муаллифи. Фақат бир нарса аҳамиятга эга – ишончсизлик «экилди», худди шамол каби, у эса, маълумки, ҳақиқий бўронни келтириб чиқаришга қодир.

Эътиборли жиҳати шундаки, буларнинг барчаси 29-30 октябрь кунлари ўтказилиши режалаштирилган Туркий давлатлар ташкилотига аъзо мамлакатлар раҳбарларининг навбатдаги учрашуви арафасида содир бўлмоқда. Шундай қилиб, манфаатдор томонларда, агар масалага оқилона ва вазминлик билан ёндашилса, пантуркистик риторикани бироз юмшатиш учун кичик бўлса-да, имконият пайдо бўлди.