Ўнлаб йиллик ёпиқ жиноят ишларни очишга ёрдам бераётган технологиялар

**Ўн йиллик очилмаган жиноятларни очишга ёрдам бераётган технология**

Жиноят жойидаги далиллар гумонланувчиларни аниқлаш учун кўпинча етарли бўлмайди

Рэнди Гейл Сперино охирги марта 1993 йил 9 ноябрь куни кечқурун, Иллинойс штатининг Гранит-Сити шаҳрида пикап юк машинасига чиқаётганида тирик кўрилган эди.

Бир неча соатдан кейин 34 ёшли аёлнинг жасади яқиндаги даладан топилди. У ўткир ўтмас жисм етказган жароҳатдан вафот этган эди.

Қотилнинг шахси номаълумлигича қолди. Жиноят жойидан олинган ДНК хуқуқни муҳофаза қилиш органларининг стандарт маълумотлар базалари бўйича текширилди, аммо ҳеч қандай мослик топилмади.

30 йил давомида Мэдисон округи шерифи бошқармаси терговчилари жиноятчини аниқлаш мақсадида гувоҳликларни ўргандилар ва юзлаб одамларни сўроқ қилдилар.

Бу иш АҚШдаги 250 000 дан ортиқ очилмаган қотилликлардан бирига айланишга маҳкумдек туюларди.

Кейин, ўтган йили детективлар янги йўлни танладилар. Улар генетик далилларни Хьюстонда жойлашган Othram компаниясига топширдилар. Бу компания очилмаган ва амалдаги ишларда жиноятчиларни аниқлашга ёрдам бериш учун ДНК технологиясидан фойдаланади.

Мэдисон округи детективларига 2018 йилда "Олтин штат қотили" Жозеф Жеймс ДеАнжелони аниқлаш учун қўлланилган тергов генетик генеалогияси усуллари таъсир кўрсатган эди. Ўша терговда гуруҳ қотилни аниқлашга ёрдам бериш учун қариндошлик дарахтини тузиб чиққан.

Бунинг имкони бўлганига сабаб, қариндошларнинг ДНК маълумотлари истеъмолчиларнинг насл-насабни аниқлаш хизматларига ўхшаш тижорат маълумотлар базаларига юкланган эди.

Одатда далил ва маълум бир шахс ўртасидаги тўғридан-тўғри солиштиришга таянадиган анъанавий суд-тиббий ДНК тестидан фарқли ўлароқ, тергов генетик генеалогияси номаълум шахснинг узоқ генетик қариндошларини кузатиб топиши мумкин.

Othram Сперинонинг қотилини қидиришда айнан шу усулдан фойдаланди. Қотилнинг шахсий ДНК профили мавжуд бўлмаса-да, узоқ қариндошларининг профиллари компанияга эркак қариндошлардан бирини аниқлаш имконини берди.

Терговни олиб борган Мэдисон округи шерифи бошқармаси капитани Тим Лоуренс: "Ушбу калит маълумот ишни тубдан ўзгартириб юборди", деди.

Бу ишора охир-оқибат детективларни 70 ёшли Альберт "Бадди" Зиглерга олиб келди ва у кейинчалик қотилликни тан олди. Унга жорий йилнинг май ойида айблов қўйилди.

Матбуот анжуманида Гейлнинг ўғли Уэс Сперино шундай деди: "Ниҳоят хотиржамлик топдим ва буни ким қилганини билдим."

Детективларга Зиглерни аниқлашга ёрдам берган усул суд-тиббиёт ишларни ҳал қилиш тизимини тубдан ўзгартиргани билан кенг эътироф этилади.

У айниқса шахси аниқланмаган одам қолдиқлари билан боғлиқ ишларда ва узоқ вақтдан бери давом этаётган терговларда гумонланувчиларни аниқлашда самарали бўлди.

Othram минглаб ишларни очишга ёрдам берганини айтмоқда. Компания ижрочи директори Дэвид Миттельман тергов генетик генеалогиясини GPS тизимига қиёслайди: "ДНК профили бу GPS сигнали бўлиб, у 'сиз шу ерга тегишлисиз' дейди. Аммо 'бу ер' қаерда эканини тушуниш учун сизга харита керак бўлади."

Жамоатчилик ёзувлари, некрологлар ва аҳолини рўйхатга олиш маълумотлари ана шу харитани тақдим этади, бу эса Othram олимларига турли қариндошлик дарахтлари қандай боғланганини аниқлаш имконини беради.

Шунда ҳам Миттельман ДНК технологияси "кетма-кет тергов босқичлари" талаб қилингунга қадаргина ёрдам беришини алоҳида таъкидлайди.

ДНК фани детективларга очилмаган ишларни очишга ёрдам бераётган ягона технология эмас.

Сперинонинг қотилини қидириш каби йирик терговлардаги қийинчиликлардан бири бу жуда катта ҳажмдаги далиллардир.

Сперинонинг қотиллиги бўйича ишлаётган ходимлар сунъий интеллект 1993 йилдан бери тўпланган жуда кўп материалларни саралашга ёрдам беришини тушуниб етдилар.

Улар 2 000 саҳифадан ортиқ ёзувларни кўриб чиқиш ва ишни очишга ёрдам берган ДНК тести учун далилларни аниқлаш мақсадида Флоридадаги CentralSquare дастурий таъминот компаниясининг Centerline AI платформасидан фойдаландилар.

Сунъий интеллект воқеалар хронологиясини тиклашга ва гувоҳлар маълумотларини тартибга солишга ёрдам берди. "Бу детективнинг 2 000 саҳифани ўқиб чиқишидан кўра жуда осон", дейди Лоуренс. Унинг жамоаси сунъий интеллект билан чат-бот каби мулоқот қилиши мумкин эди.

Бу, шунингдек, Зиглер топилгач, уни сўроқ қилишда ҳам қўл келди. Детективлар "Зиглернинг рост гапираётганини аниқлашга" ёрдам бериши учун сунъий интеллектга саволлар беришга муваффақ бўлишди, дейди Лоуренс.

Аммо технология "фақат терговчининг маҳорати даражасидагина фойдалидир", дейди капитан. Маълум бир нуқтада, дейди у, "технологияни бир четга суриб, одамларни қидириб топиш ва улар билан гаплашишга тўғри келади."

Тергов генетик генеалогиясининг ҳам ўз чекловлари бор. Миттельман шундай дейди: "У ҳамма ишни ҳам оча олмайди. Агар сизда ДНК бўлмаса, бу усулни қўллай олмайсиз."

"Аммо бу усул маълумотлар базасининг қаеридадир мослик топилиши эҳтимолига таянишдан кўра анча кучлироқ ва шахсни аниқлаш эҳтимоли жуда юқори", дея қўшимча қилади у.

Othram каби компаниялар фақат фойдаланувчилар ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари томонидан мослаштиришга розилик берган насл-насаб платформаларидан фойдаланса-да, ушбу маълумотлардан фойдаланишнинг ахлоқий жиҳатлари бўйича саволлар сақланиб қолмоқда.

"Бу ерда маҳфийлик бўйича жиддий хавотирлар мавжуд", дейди Лондон Қироллик коллежининг суд генетикаси профессори Дениз Синдеркомб Корт. Ҳатто бир киши ўз ДНКсидан фойдаланишга рози бўлган бўлса ҳам, генетик қариндошлари розилик бермаган бўлиши мумкин.

Молиялаштириш яна бир тўсиқдир. Миттельман шундай дейди: "Ҳар бир ҳуқуқни муҳофаза қилиш органи буни амалга оширишни хоҳлайди. Шунчаки бунинг учун молиялаштириш жуда кам."

Баъзи ҳолларда хайриялар ёки краудфандинг бу иш учун ҳақ тўлайди. Othram жамоатчилик молиялаштиришга ёрдам бериши мумкин бўлган ишлар рўйхати келтирилган веб-сайтни бошқаради.

Тергов генетик генеалогияси Швеция, Дания ва Австралия каби мамлакатларда жорий этилган, аммо Буюк Британияда ҳали қўлланилмайди. Буюк Британия Ички ишлар вазирлиги уни мамлакатда жорий этиш керакми-йўқми деган қарорга келиш учун тадқиқот ўтказмоқда, аммо изоҳ бериш сўровига жавоб бермади.

Буюк Британия аллақачон яхши имкониятларга эга, дейди Синдеркомб Корт. "Бизда шунчалик самарали ДНК маълумотлар базаси борки, агар жиноят жойидан бирор ДНК ола билсангиз, ушбу шахснинг исмини аниқлаш эҳтимоли 65% дан ошади, бу жуда гоят катта кучдир", дейди у.