Норвегия қироли Харалд 89 ёшида вафот этди

Норвегия қироли Харалд В 89 ёшида вафот этди. У о'тган ҳафта ноёб қон касаллиги туфайли касалхонага ётқизилган эди. Осло саройи унинг жума куни маҳаллий вақт билан соат 06:35 да (04:35 ГМТ) Ослодаги миллий касалхонада тинчгина вафот этганини э'лон қилди. О'лимидан олдинги 24 соат ичида қироллик оиласи а'золари қиролни зиёрат қилишди ва хайрихоҳлар саройга гуллар қо'йишди.

Харалд 14-асрдан бери Норвегияда туг'илган биринчи қирол эди. Унинг о'г'ли Хакон унинг вориси бо'лади. 35 йил тахтда о'тиргандан со'нг, қирол Харалд институтни модернизация қилган, оддий одамга уйланиб, ан'аналарга қарши чиққан ва Норвегиянинг энг қийин даврларида бирлаштирувчи шахс бо'либ хизмат қилган машҳур ва о'згартирувчи монарх сифатида эсда қолади.

Қироллик кузатувчилари уни одобли, ҳурматли ва севимли деб та'рифлашди, ко'пинча уни миллатнинг "бобоси" ва "Халқ қироли" деб аташди, бу унвонга унинг отаси қирол Олав В ҳам эгалик қилган. 2011-йилда Осло ва Утøя оролида содир бо'лган бомба ва отишмалардан со'нг, Ҳаралд норвегияликларни бир-бирларини қо'ллаб-қувватлашга ва "қо'рқув ҳукмронлик қилмаслигига" чақирди.

Яқинда Ҳаралд ва унинг оиласи сог'лиқ муаммолари ва жанжалларга дуч келишди, айниқса келини Метте-Маритнинг марҳум жинсий жиноятчи Жеффрей Эпстеин билан алоқаси ва унинг о'г'ли Мариус Борг Ҳøибйнинг зо'рлаш бо'йича судланганлиги билан бог'лиқ.

Унинг ҳукмронлиги даврида Норвегия монархияси о'з молиявий ва сог'лиқни сақлаш борасида тенг ҳуқуқлироқ ва шаффофроқ бо'лди, буни тарихчи ва ТВ2 қироллик мухбири Оле-Жøрген Счулсруд-Ҳансен ББСга та'кидлаган. Неттависеннинг қироллик мухбири Тове Таалесен марҳум қиролни "биздан бири" деб та'рифлаган, Се ог Ҳøр журналининг қироллик бо'йича мутахассиси Каролин Вагле эса у "ҳар доим халққа жуда яқин бо'лганини" та'кидлаган. Норвегия миллий футбол жамоаси биринчи марта Жаҳон чемпионати чорак финалига чиққанидан со'нг АҚШдан қайтганида, Ҳаралд уларни саройда кутиб олди.

Унинг ортидан қарийб 58 йиллик рафиқаси, қиролича Сонжа, қизи малика Мäрта Луиза, о'г'ли, янги қирол Хакон ва олти набираси қолди.

Ҳаралд 1937-йил 21-февралда Осло яқинидаги Скаугум мулкида туг'илган. Уч ёшида у Иккинчи Жаҳон уруши пайтида Адолф Гитлер буйруг'и билан нацистлар Германиясининг Норвегияга бостириб киришини бошдан кечирган. Ҳаралднинг онаси болалари билан Швецияга қочиб кетган ва кейинчалик улар президент Франклин Д. Рузвелтнинг таклифига биноан АҚШга саёҳат қилишган.

Шаҳзода Ҳаралд урушдан кейин оиласи билан Норвегияга қайтиб, та'лимини ва мажбурий ҳарбий хизматини тугатган. У 1957-йилда тож шаҳзодаси бо'лди ва 1960-йилдан 1962-йилгача Оксфорддаги Баллиол коллежида ижтимоий фанлар, тарих ва иқтисодиётни о'рганди.

У бизнесменнинг қизи Сонжа Ҳаралдсен билан бир зиёфатда танишди. Бироқ, тож шаҳзода унга уйланиш учун рухсат олиш учун то'ққиз йил кутишга мажбур бо'лди, чунки отаси Қирол Олав унинг европалик маликага уйланишини умид қилган эди. Охир-оқибат Ҳаралд отасига агар Сонжага уйлана олмаса, турмуш қурмаслигини айтди. Отаси ниҳоят рози бо'лди ва жуфтлик 1968-йил 29-августда Осло соборида турмуш қуришди.

Ҳаралднинг танлови унинг икки фарзандининг оддий одамларга турмушга чиқишига ё'л очди, бу эса Вагленинг со'зларига ко'ра, "жуда эркаклар ҳукмронлик қиладиган қироллик оиласига чек қо'йишга ёрдам берди". Қироллик мутахассиси қо'шимча қилди: "У ҳеч қачон ҳис-туйг'уларни, ҳазилларни ёки заифликларни ко'рсатишдан қо'рқмаган ва бу уни жуда инсоний қилди".

Отаси 1990-йилда касал бо'либ қолганида, тож шаҳзода регент бо'лди. Ҳаралд 1991-йил 17-январда Олавнинг вафотидан кейин тахтга о'тирди. Тарихчи Тронд Норен Исаксеннинг со'зларига ко'ра, янги қирол 2000-йил атрофида о'зини ко'рсата олди, о'зини тута биладиган, жиддий ва уятчан одамдан анча очиқ ва ҳамдард шахсга айланди.

2011-йил июл ойида Ҳаралд қирол сифатидаги энг катта қийинчиликка дуч келди, неонацист Андерс Брейвик Ослода саккиз кишини автомобил бомбаси билан о'лдирди ва кейин Утøя оролидаги ёшлар лагерига борди ва у ерда 69 кишини, асосан о'смирларни отиб о'лдирди. Эртаси куни Ҳаралд телевидениеда нутқ со'злади ва бир неча ҳафта о'тгач, у қурбонлар ва уларнинг оилаларига ота, бобо, эр ва қирол сифатида ҳамдардлик билдириб нутқ со'злади. Йиг'лаб юбормоқчи бо'лганида, унинг овози титраб, узилиб қолди. "Мен сизнинг дардингизнинг чуқурлигини тасаввур қила оламан. Бу миллатнинг қироли сифатида мен ҳар бирингиз учун ҳамдардман", деди у. Тарихчи Оле-Жøрген Счулсруд-Ҳансен шундай фикр билдирди: "Менимча, о'ша лаҳзалар бизнинг онгимизда монархия қандай бо'лиши кераклиги ҳақида о'йланиб қолди".

2016-йилда қирол яна бир бор ҳаяжонли нутқи билан янгиликлар сарлавҳаларига чиқди. У норвегияликлар "Афг'онистон, Покистон ва Полшадан, Швеция, Сомали ва Суриядан", улар "Худога, Аллоҳга, Коинотга ва ҳеч нарсага ишонмайдилар" ва улар "қизларни севадиган қизлар, о'г'ил болаларни севадиган о'г'ил болалар ва бир-бирларини севадиган қизлар ва о'г'ил болалар" эканлигини э'лон қилди.

Қирол шунингдек, Бутунжаҳон табиатни муҳофаза қилиш жамг'армасининг (ВВФ) Норвегия бо'лимига асос солган ва 20 йил давомида унинг президенти бо'либ ишлаган, иштиёқли спортчи ва эколог эди. У уч марта Олимпиадада Норвегияни ҳимоя қилган ва 2022-йилда мусобақаларда сузиб юришдан нафақага чиққан моҳир денгизчи эди.

Валиаҳд шаҳзода Ҳаакон 2001-йилда Метте-Маритга уйланганида, қирол ва малика унинг аввалги муносабатларидан то'рт ёшли о'г'лини кутиб олишди. Мариус Борг Ҳøибй оиланинг бир қисми сифатида қабул қилинган, аммо кейинчалик қироллик оиласи унинг ҳеч қачон қироллик оиласи а'зоси бо'лмаганлигини аниқлади. Қиролнинг қизи, малика Мäрта Луиза, дастлаб норвегиялик ёзувчига турмушга чиқди ва 2024-йилда о'зини америкалик деб атаган шаман билан баҳсли равишда қайта турмушга чиқди. Эр-хотиннинг бизнес фаолияти охир-оқибат унинг қироллик вазифаларини то'хтатишига олиб келди. Ба'зи норвегияликлар Ҳаралд оиласининг баҳсли ҳаёт танловларига жуда юмшоқ муносабатда бо'лган деб о'йлашлари мумкин бо'лса-да, Вагле у "о'зини қаттиқ ко'рсатмалар беришдан олдин гапиришни осонлаштирадиган одам эканлигини ко'рсатди" деб ҳисоблайди.

Қиролнинг сог'лиг'и ёмонлашгани сабабли, у 2024-йил апрел ойида жамоатчилик билан алоқаларини бутунлай камайтирди. Яқинда у гемолитик анемия, қизил қон таначалари сонини камайтирадиган ноёб қон касаллиги учун кортизон билан даволанди. У 17-август куни касалхонага ётқизилди ва о'г'ли унинг вазифаларини о'з зиммасига олиб, регент бо'лди.

Фақат шу йилнинг о'зида Норвегия қироллик оиласи мураккаб шахсий сог'лиқ муаммолари ва жанжалларга дуч келди, бу эса деярли доимий жамоатчилик назоратига олиб келди. Июн ойида Ослода судялар томонидан бир нечта жиноятларда айбдор деб топилган Мариус Борг Ҳøибйнинг зо'рлаш бо'йича суд жараёни қироллик оиласига бир неча ой давомида соя солди. У то'рт йиллик қамоқ жазосига апелляция берди ва о'лимидан сал олдин Ҳаралднинг ёнида эди. Суд жараёни бошланишидан бир неча кун олдин ҳужжатларда унинг онаси Метте-Маритнинг марҳум жинсий жиноятчи Жеффрей Эпстеин билан тез-тез алоқада бо'лганлиги аниқланди. Кейинчалик у қирол Ҳаралд ва қиролича Сонжадан Эпстеин билан уч йиллик до'стлиги учун узр со'ради, "ёмон қарор"ни тан олди ва миллий телевидениедаги интервюсида у билан ҳеч қачон учрашмаганини орзу қилганини айтди. О'г'лининг суд жараёни тугаганидан икки кун о'тгач, Метте-Маритга саккиз йил олдин ноёб о'пка фиброзиси ташхиси қо'йилган о'пка трансплантацияси қилинди. Шифокорлар уни трансплантациядан бир йил о'тгач барқарор деб э'лон қилишмайди ва янги қирол уни қо'ллаб-қувватлашда давом этиб, ворисликнинг қийин даврига дуч келади.

Монархия атрофидаги инқирозлар унинг машҳурлигига та'сир ко'рсатди. Афтенпостен газетаси учун о'тказилган со'ров натижаларига ко'ра, қо'ллаб-қувватлаш 2024-йилдаги 72% дан 54% гача пасайган. Бошқа со'ровлар шуни ко'рсатдики, норвегияликларнинг деярли ярми Метте-Марит энди малика бо'ла олмаслигига ишонишган, гарчи Ҳаакон энди уни малика сифатида тасдиқлаши эҳтимоли юқори. Монархияга нисбатан бу салбий кайфиятга қарамай, Вагле танқид камдан-кам ҳолларда марҳум қиролга шахсан қаратилганини та'кидлади ва бу унга "ҳамма қирол Харалдни севган" деган таассурот қолдирди. Тарихчи Тронд Норен Исаксен шундай деди: "Қироллик оиласида ишлар ното'г'ри кетганда, одамлар қиролдан бошқа ҳеч кимни айблашга мойил бо'ладилар".

Тове Таалесеннинг со'зларига ко'ра, Ҳаакон о'з оиласини о'раб турган нотинчлик уни қандай қилиб "қироллик мавқеига олиб келиши" ҳақида саволларга дуч келди, гарчи у унинг етакчиликни намойиш этганига ва со'нгги воқеаларни яхши ҳал қилганига ишонса ҳам. Қироллик оиласининг асосий стратегияси Мариус Борг Хойбининг судидан узоқлашиш бо'лган, Оле-Жорген Шулсруд-Хансеннинг фикрича, бу стратегия асосан муваффақиятли бо'лган. Эпстеин ҳужжатлари устидан кейинги текширувлар бошланиши мумкин бо'лса-да, энди норвегияликлар учун асосий э'тибор "жуда севимли қирол"ни эслаш ва унинг о'г'лини қо'ллаб-қувватлашга қаратилади.