Нитазенлар Ўзбекистонда ҳали аниқланмади, аммо хавф юқори. Итларни янги синтетик опиоидларни излашга қандай ўргатишмоқда

Ўзбекистонда нитазенлар ҳозирча аниқланмади, бироқ уларнинг пайдо бўлиш хавфи юқори деб баҳоланмоқда. Итлар янги синтетик опиоидларни излашга қандай ўргатилмоқда

Жаҳон қора бозорида нитазенлар — героинга қараганда юзлаб марта кучлироқ бўлган синтетик опиоидлар тобора фаол тарқалмоқда. Бу ҳақда «Газета» ўтган ҳафта Тошкентда бўлиб ўтган Бутунжаҳон кинология форумида билиб олди.

2026 йил бошидан буён Ўзбекистон божхоначилари 532 та наркотик контрандаси ҳолатига чек қўйиб, 30 турдаги қарийб 1,9 тонна моддаларни мусодара қилишди. Таққослаш учун: бутун 2025 йил давомида 420 та ҳолат қайд этилиб, 1,3 тонна гиёҳвандлик воситалари олиб қўйилган эди.

Мусодара қилинган моддалар орасида нитазенлар бўлмаган, бироқ Божхона қўмитаси жаҳон ноқонуний наркобозоридаги ўзгаришлар туфайли уларнинг республикада пайдо бўлиш эҳтимолини юқори деб ҳисоблайди.

Нитазенлар — бу битта модда эмас, балки синтетик опиоидларнинг бутун бир гуруҳидир. Улар 1950-йилларда Швейцариянинг Ciba компанияси томонидан потенциал оғриқ қолдирувчи воситалар сифатида ишлаб чиқилган, бироқ фаоллиги жуда юқори бўлганлиги сабабли тиббий қўллаш учун ҳеч қачон рўйхатдан ўтказилмаган. Ноқонуний бозорда нитазенлар 2010-йилларнинг охирида мунтазам равишда аниқлана бошлади.

2019 йилда Хитой фентанилсимон моддаларнинг бутун синфини миллий назоратга олди. 2022 йилда Афғонистон расмийлари кўкнор етиштиришни тақиқлади.

Ўринбосар қидириш жараёнида наркофурушлар нитазенларга ўтишди ва 2019 йилдан 2024 йилгача ушбу моддаларнинг тарқалиш ҳолатлари аллақачон 28 та давлатда қайд этилди. Идорадан таъкидлашларича, нитазенларни синтез қилиш бўйича асосий лабораториялар Хитойда тўпланган, шу бошли Ўзбекистон юқори хавф зонасида жойлашган.

«Таъсир кучи бўйича нитазенлар героинни 50−250 марта, фентанилни эса 10−50 марта ортда қолдиради. Ушбу гиёҳвандлик воситаларининг ҳатто жуда кичик дозалари ҳам ўлим хавфини туғдиради», — дея маълум қилишди Божхона қўмитасида.

Шубҳали моддаларни дастлабки таҳлил қилиш учун Ўзбекистон божхона органлари TruNarc портатив лазер анализаторлари ва экспресс-тестлардан фойдаланади. Бироқ аввало потенциал хавфли юкни багажлар, жўнатмалар ва товарлар орасидан аниқлаш керак. Бунда божхоначиларга хизмат итлари ёрдам беради.

Тошкентда бўлиб ўтган Жаҳон божхона ташкилотининг Бутунжаҳон кинология форумида алоҳида блок итларни фентанил, унинг аналоглари ва нитазенларни излашга тайёрлашга бағишланди. Буюк Британия Чегара-божхона хизматининг кинология мутахассислари ўз ишланмалари ҳақида сўзлаб беришди.

Трейси Жексон.

Ўқитиш ва техник тайёргарлик бўйича раҳбар Трейси Жексоннинг маълум қилишича, унинг хизмати нитазенлар билан тахминан уч йил олдин тўқнаш келган. 2024 йилда Англия ва Уэльсда ушбу моддалар иштирокида 195 та ўлим ҳолати қайд этилган — бу бир йил олдингига (52 та ҳолат) нисбатан деярли тўрт баравар кўпдир.

Нитазенлар кинологлар олдига мураккаб вазифани қўйди. Аналоглар ва прекурсорлар — гиёҳванд моддаларни ишлаб чиқаришда қўлланиладиган моддалар — билан бирга уларнинг 180 дан ортиқ бирикмалари мавжуд. Синтез қилиш усули ҳид профилини ўзгартириши мумкин. Шу боис, битта нитазенни излашга ўргатилган ит бошқасини танимаслиги мумкин.

Ушбу муаммони ҳал қилиш учун хизмат ўтган йили университет лабораторияларига тадқиқот ўтказишни топширди: Буюк Британияда энг кўп тарқалган нитазенлар учун умумий бўлган кимёвий бирикмаларни топиш керак эди. Олимларга 13 та фармацевтик бирикма — нитазенлар, фентанил ва ксилазин — чегарада мусодара қилинган намуналар билан бирга топширилди ва фармацевтик ҳамда кўча партияларининг инструментал таҳлили ўтказилди.

Трейси Жексоннинг сўзларига кўра, тоза лаборатория ва ноқонуний ишлаб чиқарилган намуналарнинг ҳид профиллари яқин бўлиб чиқди.

«Бу шундан далолат берадики, ушбу моддаларни яширин лабораториялар ва гаражларда ишлаб чиқараётганлар ўз усулларини мукаммалликка етказишган — улар амалда фармацевтик сифатни такрорлашмоқда», — деди у.

Натижада лаборатория ўрганилган нитазенлар учун умумий бўлган ҳид профилининг тўртта компонентини ажратиб олди. Улар асосида машғулот ўтказиш учун сунъий ўринбосар яратилди. Энди инструкторлар чегарада мусодара қилинган реал намуналар етарли миқдорда бўлмаган тақдирда ҳам итларни тайёрлашлари мумкин.

Бироқ бошқа бир савол туғилади: итни ҳидларнинг бутун бир тоифасини танишга ва у илгари ҳеч қачон дуч келмаган модда турини топишга ўргатиш мумкинми?

Хизматнинг бош инструктори Лезе Адамснинг айтишича, ҳозирда ушбу ёндашув кокаинда синовдан ўтказилмоқда. Ёш итлар икки гуруҳга бўлинди. Назорат гуруҳи анъанавий усулда, мақсадли ҳид манбаини кўп марта кўрсатиш орқали ўқитилмоқда.

Иккинчи гуруҳдаги итлар эса биринчи машғулотданоқ мақсадли ҳид билан бегона қўзғатувчилар (дезинфекцияловчи салфеткалар, скотч, чой пакетчалари) қуршовида таништирилмоқда, шунингдек, ҳажми 1 дан 100 граммгача бўлган, бешта турли партия ва келиб чиқиш мамлакатларига тегишли намуналардан фойдаланилмоқда.

Курсдан сўнг ҳар икки гуруҳга илгари дуч келмаган партиялардан намуналарни топиш таклиф этилади.

Дастлабки натижалар шуни кўрсатдики, иккинчи гуруҳдаги итлар секинроқ ўрганади, бироқ кейинчалик мақсадли ҳиднинг янги манбаларини тезроқ ва аниқроқ танийди.

Ушбу усул нафақат нитазенларни излаш учун ишлаб чиқилмоқда. Агар унинг самарадорлиги тасдиқланса, машғулот намуналари чегарада учрайдиган моддаларнинг барча хилма-хиллигини қамраб олмаган тақдирда ҳам, итларни турли тоифадаги гиёҳвандлик воситаларини аниқлашга тайёрлаш мумкин бўлади.