Ниманинг ҳисобига Ветнам Хитойни ортда қолдириб АҚШнинг янги «фабрикаси»га айланди?
АҚШ ва Хитой ўртасидаги савдо уруши дунё иқтисодиётида янги ишлаб чиқариш марказларининг пайдо бўлишига сабаб бўляпти. Бу жараёндан энг кўп фойда кўраётган мамлакатлардан бири - Ветнам. 2026-йилнинг биринчи ярмида ушбу мамлакат Қўшма Штатлар билан 114 млрд долларлик савдо профицити қайд этди ва бу борада Хитой, Мексика, Тайванни ортда қолдириб, мутлақ етакчига айланди.
Ветнам Хитойни қандай қилиб ортда қолдириб, АҚШнинг янги «фабрикаси»га айланди?
Тариф урушининг таъсири
Ветнам экспортининг тез суръатларда ошишида АҚШ президенти Доналд Трампнинг Хитойга қарши тариф сиёсати муҳим омил бўлиб хизмат қилмоқда.
АҚШ Хитой маҳсулотларига божларни кескин оширгач, кўплаб компаниялар ишлаб чиқаришнинг бир қисмини Хитойдан бошқа мамлакатларга кўчира бошлади. Ветнам эса ана шундай компаниялар учун энг жозибадор йўналишлардан бирига айланди. Бунга оддий мисол — АҚШдаги ТОВ Фурнитуре мебел заводи. Компания бир йил ичида маҳсулот етказиб бериш таркибини кескин ўзгартирган: илгари товарларининг 60 фоизи Хитойдан, 25 фоизи Ветнамдан келган бўлса, ҳозир бу нисбат аксинча тус олган.
Ҳиндистон ҳам АҚШ билан савдода катта профицитга эга бўлса-да, унинг 2026-йил биринчи ярмидаги кўрсаткичи 58,4 млрд долларни ташкил этган. Бу Ветнамнинг ижобий тафовутидан қарийб икки баравар кам.
АҚШ Федерал резерви иқтисодчилари тадқиқотига кўра, 2025-йилда Хитойнинг АҚШга экспорти 463 млрд доллардан 327 млрд долларгача камайган. Яъни Хитой АҚШ бозорида 136 млрд доллардан ортиқ савдо ҳажмини йўқотган. Шу даврда Ветнамнинг АҚШга экспорти 142 млрд доллардан 201 млрд долларгача ошган. Хитой йўқотган экспортнинг қарийб 59 млрд долларлик қисми айнан Ветнам томонидан тўлдирилганига урғу берилмоқда.
Мутахассислар фикрича, Ветнамнинг бугунги муваффақиятини фақат АҚШ ва Хитой ўртасидаги қарама-қаршилик билан изоҳлаш тўғри эмас. Мамлакат бир неча ўн йиллар давомида ишлаб чиқариш ва экспортга йўналтирилган иқтисодий моделни шакллантириб келмоқда. Жумладан, ўтган асрнинг 80-йилларида Ветнам ҳукумати «Дои Мои» — «Янгиланиш» ислоҳотлар дастурини бошлаган. Айнан шу дастур туфайли қашшоқ ва ёпиқ давлат дунёнинг энг тез ривожланаётган иқтисодиётларидан бирига айланган.
1986-йилгача Ветнамда қатъий режалаштирилган социалистик иқтисодиёт ҳукм сурган. Одамлар колхозларга ўхшаш жамоа хўжаликларида ишлаган, нима ишлаб чиқариш ва уни қанчадан сотишни фақат давлат белгилаган. Бу тизим бир қатор инқирозларга сабаб бўлган. Деҳқонларда кўпроқ ишлашга рағбат бўлмагани учун мамлакатда озиқ-овқат етишмовчилиги юзага келган. Саноат тўхтаб қолган, дўконларда кундалик эҳтиёж молларини топиш ҳам муаммога айланган. Ҳукумат бу инқироздан чиқиш учун «социалистик йўналтирилган бозор иқтисодиёти» деган янги моделни эълон қилган. Яъни давлат сиёсий назоратни ўзида сақлаб қолган ҳолда, иқтисодиётга эркинлик берган.