Нима учун зимбабвелик магнат «Сир Уикнелл» Африкада ҳам севилар, ҳам ундан нафратланишар эди

Зимбабвелик магнат «Сэр Уикнелл»ни Африкада нега яхши кўришар ва ёмон кўришар эди

Шахсийлаштирилган ҳашаматли автомобиллар паркига эга бўлган ва айниқса оқ рангли Rolls-Royce машиналарини жуда яхши кўрадиган Уикнелл Чивайо ҳаётлик чоғида ҳам одамлар фикрини иккига бўлган ва вафотидан кейин ҳам шундай қилишда давом этмоқда.

Ўтган ҳафтада рафиқаси Люси Мутеке билан бирга вертолёт ҳалокатида ҳалок бўлган зимбабвелик магнат ўзини «Сэр Уикнелл» деб атарди — бу унинг турмуш тарзини белгиловчи дабдабабозликка ишора ва қисқа умрига бир нечта ҳаётга етадиган даражада кўп можароларни сиғдирган 45 ёшли бу шахсга нисбатан баъзилар томонидан қўлланиладиган лақаб эди.

У ижтимоий тармоқларда ўз қиёфасини тинимсиз намойиш этиб, жамоатчилик ўртасидаги имижини шакллантирди. У ерда у даста-даста пуллар билан суратга тушар, ўзи лойиқ деб билган одамларга совға қилган машиналари ва пулларини эълон қилар эди.

Чивайо Африка бўйлаб давлат раҳбарлари билан алоқада эканини кўрсатишдан ва ўз бойликларини кўз-кўз қилишдан завқланар, ўзининг қимматбаҳо автомобиллари, асосан индивидуал рақамли Rolls-Royce'лар тўплами, соатлари ва дизайнерлик пойабзалларининг улкан коллекциясини видеосаёҳатлар орқали намойиш этарди.

Унинг тарафдорлари буни беҳад бой одамнинг ўз бойлигини баҳам кўриши деб билишган. Танқидчилар эса бундай кўз-кўз қилишлардан нафратланиб, унинг пуллари қаердан келгани ва қандай сиёсий алоқалари борлигини шубҳа остига олишган ҳамда унинг турмуш тарзини тенгсизликнинг яққол рамзи деб ҳисоблашган.

Шунга қарамай, Чивайо танқидларга парво қилмайдигандек туюларди. Жаҳон банки маълумотларига кўра, аҳолининг қарийб ярми халқаро қашшоқлик чегарасидан паст даражада яшайдиган мамлакатда, унинг бойлиги ортиб бориши билан, у ўз бойлигини кўз-кўз қилишдан ҳеч қандай хижолатчилик сезмай қўйди.

«У қашшоқлик денгизидаги бойлик оролида бўлган ўша бир неча кишига хайр-эҳсон қилди», — деди Зимбабве Демократия институти таҳлил маркази директори Педзисаи Руҳанья BBC'га берган интервьюсида ва унинг хайриялари асосан нуфузли шахсларга йўналтирилганини тушунтирди.

У Чивайонинг саховатини ҳукмрон «Zanu-PF» партиясига хушомадгўйлик — асосий сиёсатчилар ва ҳатто черков етакчиларининг қўллаб-қувватлашини таъминлашга қаратилган ҳаракат сифатида баҳолади.

Шунга қарамай, айниқса унинг саховатидан баҳраманд бўлганлар томонидан чуқур қайғу изҳор этилди, шунингдек, сиёсатчилар, диний етакчилар ва бизнес вакилларидан таъзияномалар келди.

Пайшанба куни дафн этилишидан олдин Чивайоларнинг Хараредаги ҳашаматли уйига йиғилганлар орасида «Сэр Уикнелл»дан иккита ҳашаматли машина олган «Zanu-PF»нинг ёш ва таниқли ижтимоий тармоқ фаоли Клеопас Мукунгунугва ҳам бор эди.

Эр-хотиннинг улкан постери осиб қўйилган ҳашаматли уй ташқарисида туриб, у маҳаллий ОАВга ҳомийсининг вафотидан қаттиқ қайғуда эканини айтди ва «Сэр Уикнелл» унга кўпинча постларида нима деб ёзишни ўргатиб турганини билдирди.

«У ижтимоий тармоқларда кўпчилик томонидан танқид қилинарди ва бизнинг мақсадимиз унинг филантроп сифатидаги обрўсини мустаҳкамлаш эди», — деди у.

Уикнелл Чивайонинг ўтган ҳафтадаги вафоти Зимбабведа энг кўп муҳокама қилинаётган мавзуга айланди.

Чивайо 10 ёшлигида отаси вафот этганидан кейин оиласи ўқиш пулини тўлай олмагани сабабли 15 ёшида ўрта мактабни тарк этган.

Унинг биринчи иши автобус компаниясида иш ҳақи бўйича котиблик бўлган. У ердан у ўзининг биринчи мустақил фаолиятига ўтди — мамлакатда гиперинфляция инқирози авж олган даврда, кўпинча қора бозорда мобил телефонлар сотиш ва хорижий валюта айирбошлаш билан шуғулланди.

2005 йилда у 837 000 Жанубий Африка рэнди (ўша пайтдаги қиймати 137 500 доллар, 72 000 фунт стерлинг) билан боғлиқ пул ювиш жинояти учун беш йилга озодликдан маҳрум этилди. Икки йиллик муддат шартли деб белгиланганидан кейин, у Чикуруби қаттиқ тартибли қамоқхонасида уч йил жазо ўтади.

Озодликка чиққанидан кейинги фаолияти ҳақидаги тафсилотлар ноаниқ, аммо у энергетика соҳасига кириб борди ва давлат нашрларидан бири ёзганидек, «тендерчи»га айланди — давлат шартномалари орқали пул ишлай бошлади.

У Хитойнинг «CHiNT Electric» энергетика гиганти билан ҳамкорлик қилган «Intratrek Zimbabwe» компаниясини бошқарган. Бу давлатда қонунчилик маҳаллийлаштириш сиёсати доирасида барча компаниялардан иқтисодий назоратни қора танли зимбабвеликларга топширишни талаб қилган даврга тўғри келди.

2014 йилда «Intratrek» мамлакат жанубидаги Гванда шаҳрида 100 МВт қувватга эга қуёш электр станциясини қуриш учун танлаб олинди. Кейинги йили қиймати 170 миллион доллардан ортиқ бўлган шартнома имзоланди. Бу Чивайонинг бизнес ҳаётидаги энг катта можаролардан бирига айланди.

Шартномани тақдим этган давлатга қарашли «Zimbabwe Power Company» энергетика компанияси «Intratrek» мажбуриятларини бажара олмаганидан кейин шартномани бекор қилишга уринди, бироқ судлар якунда келишув ўз кучида қолиши ҳақида қарор чиқарди.

Кейинчалик парламент суриштирувида «Intratrek» инвестицияларни жалб қилиш учун ниқоб сифатида фойдаланиладиган «портфелли компания» (сохта компания) деб таърифланди.

Чивайо «Intratrek»нинг қуёш станцияларини қуриш учун тажрибаси йўқлигини тан олиб, у маҳаллий ҳамкор бўлганини, «CHiNT» эса техник имкониятларни тақдим этганини айтди.

«Intratrek» Гванда қуёш электр станцияси учун 5 миллион доллардан ортиқ аванс олди, аммо у ҳали ҳам қурилмаган.

Чивайо вафот этишидан бир неча ҳафта олдин «Intratrek» ҳукуматдан лойиҳани давом эттириш тўғрисида билдиришнома олди ва уни якунлаш учун 24 ой муддат берилди.

Айбловлар кўпайиб бораётган бир пайтда, тадбиркор шунчаки табассум қилиб, бу бўронлардан осонгина ўтиб олди — ҳатто ҳокимият тепасига келган илк даврида ундан унчалик таъсирланмаган Президент Эммерсон Мнангагванинг ҳам кўнглини олишга муваффақ бўлди.

2018 йилда Мнангагва Гванда лойиҳасини «бир кунлик портфелли тадбиркорлар» билан бизнес юритиш хавфи ҳақида огоҳлантириш сифатида тилга олиб, ваҳимали тарзда «Чикуруби қамоқхонаси ҳали тўлмаган» деб қўшимча қилди. Давлат тасарруфидаги «The Herald» газетаси бу огоҳлантириш Чивайога қаратилганини ёзди.

Бироқ бир неча йил ичида бу муносабатлар яқин дўстликка айланди. Улар ўртасидаги ҳайратланарли даражадаги эркинликни кўрсатувчи бир нечта фотосуратлардан бирида Чивайонинг Мнангагва ёнидаги диванда деярли ётиб олгани, президент ҳузурида ўзини мутлақо эркин ҳис қилаётгани акс этган.

Унинг алоқалари фақат «Zanu-PF» билан чекланиб қолмаган — у мухолифат вакиллари, жумладан, марҳум Морган Цвангираи ва Нельсон Чамиса билан тушган суратларини ҳам жойлаштирган.

Аммо у Мнангагва атрофида жуда тез-тез кўринадиган шахсга айланди, президент ҳақида илиқ гапириб, «Zanu-PF»ни очиқчасига қўллаб-қувватлади.

У 2023 йилги сайловлар учун материаллар харид қилиш билан боғлиқ айбловларга дуч келди, унда Мнангагва иккинчи муддатга ғолиб чиққан эди.

Тергов маълумотларига кўра, Жанубий Африканинг «Ren-Form» етказиб берувчиси нархларни ҳаддан ташқари ошириб юборган ва кейин унга алоқадор компанияга юзлаб миллион рэнд тўлаган. Чивайо қонунбузарликни рад этди ва Зимбабвенинг коррупцияга қарши кураш комиссияси кейинчалик уни харидлардаги фирибгарликка боғловчи ҳеч қандай далил топмаганини маълум қилди. «Ren-Form» ҳам ҳеч қандай қонунбузарликка йўл қўймаганини билдирди.

Апрель ойида у мамлакатнинг 360 нафар депутатига 10 000 доллардан таклиф қилди, бу эса Мнангагванинг сўнгги беш йиллик ваколат муддатини икки йилга, яъни 2030 йилгача узайтиришни назарда тутувчи баҳсли конституциявий ўзгартириш бўйича бўлажак овоз бериш жараёнига таъсир ўтказишга уриниш сифатида баҳоланди.

У кескин норозиликлардан кейин таклифини қайтариб олди ва бу овоз беришга таъсир ўтказиш учун қилинганини рад этди.

Бир неча ойдан кейин қонун ҳужжати имзоланганда, «Zanu-PF» унинг видеосини жойлаштирди ва унга шундай изоҳ қолдирди: «Миллиардер Сэр Уикнелл Чивайо ўз Gulfstream G550 самолётида 51 000 фут баландликда учаётганда '2030 йил Эммерсон Отаники!' деб қўшиқ куйлаб нишонламоқда».

Ҳокимиятга яқинлик Чивайонинг ижтимоий тармоқлардаги имижининг бир қисмига айланди. Июнь ойида Эсватини қироли Мсвати III унга ушбу Жанубий Африка қироллиги фуқаролигини ва дипломатик паспортни тақдим этди — фотосуратлар ва видеоларда унинг монарх ҳузурида тиз чўкиб тургани акс этган.

Унинг телефонида Нигерия президенти Бола Тинубу, Танзания президенти Самия Сулуҳу Ҳасан, Малави президенти Питер Мутарика, Мозамбик президенти Даниэль Чапо ва Замбия президенти Ҳакаинде Хичилема каби бошқа Африка президентлари билан тушган суратлари бор эди ва у шу йил бошида Мнангагванинг фермасига ташриф буюрган Жанубий Африка президенти Сирил Рамафосани кутиб олган делегация таркибида бўлган.

Баъзи алоқалар расмий учрашувлардан ҳам четга чиққан. Август ойида Чивайо ва унинг рафиқаси Кения Президенти Уильям Рутонинг қизи Шарлиннинг президент оилавий уйида бўлиб ўтган унаштирув маросимида иштирок этишди.

Шундан сўнг, Руто эр-хотинни уларни кутиб турган вертолётгача шахсан ўзи машинада олиб борди.

Чивайо бу сафарни йўловчи ўриндиғидан туриб видеога олди. Ўзига хос тарзда у мақтанди: «Республика президенти мени машинада олиб кетмоқда. Аллоҳ буюкдир».

Руто унинг вафотидан кейин Х тармоғида шундай ёзди: «Мен уни дўстлиги, ғайрати ва қитъамизнинг имкониятларига бўлган чуқур ишончи билан эслаб қоламан».

Аммо Кенияда зимбабвелик тадбиркорга Рутога яқинлиги сабабли катта шубҳа билан қарашарди — бу фикр унинг вафотидан бери ижтимоий тармоқларда жуда баланд овозда янграмоқда.

Изоҳларнинг кўпини нашр этиб бўлмайди, аммо кениялик блогер Сиприан Някунди Чивайо атрофидаги баъзи можароларни санаб ўтар экан, шундай деди: «Кениялик сифатида мен ўзимни Президент Рутонинг Уикнелл Чивайога йўллаган таъзиясидан мутлақо узоқлаштираман. Бу таъзия ва 'азиз дўстим' деган сўзлар кениялик сифатида менга эмас, фақат унинг ўзига тегишли».

Х тармоғидаги шарҳловчилардан бири унинг вафоти «африкаликларни қувончда бирлаштирганини» айтди.

«Инсоннинг вафоти қайғудан кўра кўпроқ енгиллик келтирса, бу реакциянинг ўзи кўп нарсадан далолат беради. Ҳокимият тепасидагилар учун фикр юритиш ва вазиятни қайта баҳолаш вақти келди!»

Уйларида ҳам, магнатнинг вафоти Зимбабведа энг оммабоп мавзуга айлангани сабабли, ўлганлар ҳақида ёмон гапириш африкаликларга хос эмас деганларга қарши чиқувчилар бўлди.

Дам олиш кунлари Хараредаги савдо марказларидан бирида Кристабель Мойо кўпчилик айтаётган фикрларни билдирди.

«Давлат шартномалари нархини ошириб бойиб кетиш ва бу пулларни 'Зану-ПФ'ни қўллаб-қувватлаш учун ишлатиш африкаликларга хос ишми?» — деб сўради 42 ёшли бухгалтер.

«Зимбабве соғлиқни сақлаш тизими вайрон бўлаётган бир пайтда, у бойларга машина ва пул тарқатиш билан банд эди».

Уни эслаб қолишларига сабаб бўлган ажойиб совғалар улашиш кампанияси тахминан 2023 йилда бошланган. Мусиқачилар, спорт ва бизнес вакиллари, сиёсатчилар ва диний етакчилар ҳукмрон партияни қўллаб-қувватлашни сотиб олишга қаратилган яққол уриниш сифатида баҳоланган бу жараёнда машина ва пул олганлар қаторида эди.

У нисбатан оддий Toyota Aqua машиналаридан бошлади, аммо тез орада совғалар анча қимматлашди.

«Zanu-PF»га яқин бўлган таниқли мусиқачи Жа Прейзага уч йил давомида учта ҳашаматли машина ва тахминан 400 000 доллар берилди.

Хонанда ўтган дам олиш кунлари бўлиб ўтиши керак бўлган тўйини вертолёт ҳалокати сабабли қолдирди ва шундай деди: «Уикнелл биз учун дўстдан ҳам ортиқ эди».

Яна бир йирик қабул қилувчи «Zanu-PF»га қаттиқ содиқ бўлган Сион Христиан Черкови раҳбари епископ Неҳемиа Мутенди бўлди. Руҳоний миллионлаб нақд пул хайриялари ва тўртта ҳашаматли машина олди.

Чивайо Зимбабведаги энг йирик черковлардан бири бўлган, издошлари кўпинча оқ либосларда очиқ ҳавода ибодат қиладиган «Johane Masowe weChishanu» Африка апостол черковига мунтазам равишда бориб турарди.

Ушбу нуфузли сектани ҳукмрон партияга яқинлаштириш мақсадида тадбиркордан ўнлаб машиналар, автобуслар ва нақд пуллар олди ва август ойида черковнинг катта йиғилишига Мнангагвани фахрий меҳмон сифатида олиб келди.

Аммо ҳамма ҳам Чивайонинг саховатини қабул қилавермади. «Зимбабве Худо ассамблеялари» асосчиси архиепископ Эзекиэль Гутининг беваси Эунор Гути ҳашаматли машина ва 250 000 доллар нақд пулни рад этди.

2024 йилда АҚШда яшовчи фахрий мусиқачи ва ҳукумат танқидчиси Томас Мапфумо Чивайонинг ҳашаматли машина ва уй таклифини рад этиб, уни «пора билан сотиб олиб» бўлмаслигини айтди ва кейинчалик унинг пулларини «ифлос» деб атади.

Бироқ, шу йил у Жа Прейзанинг тўйида ва ноябрь ойида Чивайонинг туғилган кунида чиқиш қилиш учун 1 миллион долларни қабул қилди.

Вертолёт ҳалокати арафасида Харарега келган Мапфумонинг баъзи эски мухлислари уни ижтимоий тармоқларда ўз тамойилларидан воз кечганликда айблашди, гарчи 81 ёшли мусиқачи буни рад этган бўлса-да.

Чивайонинг саховати фақат жисмоний шахслар билан чекланиб қолмади — у Зимбабвенинг қийин аҳволдаги соғлиқни сақлаш тизимига 20 та тез ёрдам машинасини совға қилди, мактабларга автобуслар ва бошқа ёрдамлар кўрсатди.

Унга яқин бўлганларнинг айтишича, унинг хайрия ишлари доим ҳам кўз-кўз қилиш учун қилинмаган. Таниқли адвокат Уилсон Манасе магнатнинг вафотидан кейин Дубайда оғир касал бўлиб қолганида, Чивайо уни кўриш учун у ерга учиб борганини айтди.

Давлат телерадиокомпанияси ZBC'га берган интервьюсида, Чивайонинг сўнгги твитида машина ваъда қилинган адвокат уни «соф қалбли» ва жуда диндор инсон сифатида таърифлади.

Магнатнинг биринчи рафиқаси Соня Мадзикандадан икки нафар ёш фарзанди бор эди, у билан 2024 йилда ажрашган ва ажрашиш бўйича мулкни тақсимлаш устида ҳали ҳам судда баҳслашаётган эди.

У ўз илдизларини ҳам унутмасликка ҳаракат қилди. Вафот этган куни у Хараредан жануби-шарқда жойлашган Гандамидаги қишлоқ уйига ташриф буюрган эди, у ерда ноябрь ойида туғилган кунига расман очилиши керак бўлган 1 миллион долларлик саккиз хонали ҳашаматли уй қураётган эди.

У бу уй «Гандамига Борроудейл Брукни олиб келишини» айтган эди — бу Хараренинг энг нуфузли турар-жой мавзеларидан бирига ишора эди. У шунингдек, маҳаллий бошланғич ва ўрта мактаблар ҳамда клиникани яхшилаш учун 500 000 доллар ваъда қилган эди.

Чивайонинг вафоти «Zanu-PF»ни ўзининг энг ёрқин тарғиботчиларидан бирисиз қолдирди.

Аммо бу ўзидан кейин жавобсиз саволларни ҳам қолдирди — кўплаб зимбабвеликлар ҳали ҳам у қандай қилиб бундай оддий шароитдан чиқиб, бундай ҳашаматли совғаларни улаша оладиган мултимиллионерга айлангани билан қизиқмоқда.