Нима учун Ҳиндистон деярли ўн йил ичида биринчи марта шакар импорт қилмоқда

Дунёнинг етакчи шакар исте'молчиси бо'лган Ҳиндистон қийин байрам мавсумининг олдини олиш учун деярли о'н йил ичида биринчи марта ушбу товарни импорт қилмоқда. Шакар нархи со'нгги икки ой ичида қарийб 40% га ошди, бу эса ҳукуматни 1 миллион тонна импорт қилишга ундади.

Бу қарор одатда август ойида Ганеш Чатуртҳи, Дуссеҳра ва Дивали каби фестиваллар, ундан кейин эса гавжум то'й мавсуми туфайли талабнинг ошишига олиб келди. Озиқ-овқат ва ичимликлар компаниялари ҳам бу даврда о'з захираларини ко'пайтирадилар, бу эса улгуржи нархларга босим о'тказади.

2025-йил октябридан 2026-йил сентябригача давом этадиган жорий мавсумий ишлаб чиқариш ҳозирда 30,6 миллион тоннани ташкил этиши прогноз қилинмоқда, бу ҳукуматнинг дастлабки 34,3 миллион тонналик тахминидан 11% га кам. Бу камомад нархларнинг кескин ошишига олиб келди; май-июн ойларида тахминан 40-45 рупия (0,42-0,47 доллар; 0,31-0,35 фунт стерлинг) турадиган бир килограмм шакар август ойида 58-60 рупиядан ортиққа сотилди, аммо нархлар о'шандан бери бироз пасайиб кетди.

Дунёда иккинчи йирик шакар ишлаб чиқарувчиси бо'лишига қарамай, Ҳиндистон ҳозирда импортга муҳтож. Ҳукумат буни Эл-Нинё даврида ёг'ингарчиликнинг камайиши, шакарқамиш ишлаб чиқаришнинг камайиши ва бошқа йирик ишлаб чиқарувчиларга та'сир ко'рсатган ноқулай об-ҳаво туфайли глобал та'минотнинг қисқариши билан бог'ламоқда.

Бироқ, мутахассисларнинг та'кидлашича, муҳим омил Ҳиндистоннинг о'з ишлаб чиқаришини ҳаддан ташқари баҳолагани бо'либ, бу эса шакар танқислигининг то'лиқ ҳажми аниқ бо'лмасдан олдин экспортга олиб келди. Дастлаб, ҳукумат мавсум учун 1,5 миллион тонна экспортни тасдиқлади, феврал ойида яна 500 000 тонна қо'шилди. Май ойида экспорт то'хтатилгунга қадар тахминан 800 000 тонна жо'натилди.

ПҳиллипСапитал Индиа компаниясининг катта таҳлилчиси Викрам Суряванши шундай деди: "Мавсум бошида экспортга рухсат беришдан тортиб, миллион тонна импорт билан якунлашгача ишлаб чиқариш башоратларида катта фарқ бор - ва бу катта ажабланиб".

Бу жуда муҳим, чунки Ҳиндистонда ортиқча шакар чекланган. О'тган мавсумда у 28 миллион тоннадан ортиқ шакар исте'мол қилди, бу йилги кутилган ишлаб чиқаришга яқин. Бундан ташқари, қарийб уч миллион тонна этанол ишлаб чиқаришга ё'налтирилиши кутилмоқда, бу эса ҳар қандай тақчиллик учун жуда кам жой қолдиради.

Ҳиндистоннинг энг йирик шакарни қайта ишлаш заводи ва йирик этанол ишлаб чиқарувчиси Шрее Ренука Сугарс компаниясининг ижрочи бо'лмаган директори Атул Чатурведи импорт муҳим буфер бо'лишини айтди.

1-сентабрдан бошлаб уч ой давомида портлар яқинидаги махсус иқтисодий зоналардаги шакарни қайта ишлаш заводларига, одатда қайта ишлаш ва қайта экспорт қилиш учун хом шакар импорт қилинадиган заводларга ички бозорда божсиз шакар сотишга рухсат берилади. Ҳиндистон охирги марта ички исте'мол учун шакар импорт қилган вақт деярли о'н йил олдин, қург'оқчилик пайтида бо'лган.

Бошқа чоралар ҳам амалга оширилмоқда. Ҳиндистон шакар заводлари ассоциацияси (ИСМА) октябр ойида янги ҳосил етиб келиши билан захираларни то'плаш учун заводлардан одатдагидан икки ҳафта олдин қамишни майдалашни бошлашни со'ради. Бироқ, бу экин олдиндан айтиб бо'лмайдиган об-ҳаво туфайли ҳам хавф остида.

Шакарқамиш сувни ко'п талаб қиладиган экин бо'либ, Махараштра, Уттар-Прадеш ва Карнатака каби асосий о'саётган штатларда муссон ёмг'ирлари ва узоқ муддатли қург'оқчилик ҳосилга та'сир ко'рсатди. Ҳосилдорлик пасайиши кутилмоқда ва сахароза миқдори пастроқ бо'лган юпқароқ қамиш шакар ишлаб чиқаришни камайтиради.

Чатурведи шундай деди: "Иқлим шароитларига назар ташласак, кейинги мавсум ҳам мо'л ҳосил бо'лмайди, гарчи ҳақиқий баҳолаш учун ҳали эрта бо'лса ҳам."

Ҳиндистон ички та'минот қисқарган ва нархлар ко'тарилганда қишлоқ хо'жалиги экспортини чеклаш тарихига эга. Масалан, 2023-йилда озиқ-овқат нархларининг ко'тарилишига олиб келган ҳосилга зарар етказилганидан со'нг, у бир йилдан ортиқ вақт давомида басмати бо'лмаган оқ гуруч экспортини тақиқлади.

Бироқ, мутахассисларнинг та'кидлашича, экспортга рухсат беришдан олдин шакар танқислигини олдиндан ко'ра олмаслик ҳукуматнинг прогнозлари ҳақида саволлар туг'диради. Федерал қишлоқ хо'жалиги вазирлигининг собиқ котиби Сираж Ҳусайн шундай деди: "Бу йил шакарқамиш ишлаб чиқариш бо'йича дастлабки прогнозлар ба'зи жойларда ноодатий об-ҳаво ва айрим навларда касаллик туфайли амалга ошмади."

Ҳукумат 13-май куни экспорт то'хтатилишидан олдин танқислик даражаси нима учун аниқланмаганини тушунтирмади. У ишлаб чиқаришнинг пасайишини шакарқамиш касаллиги ва ҳаддан ташқари ёг'ингарчилик туфайли сув босиши билан бог'лади. ББС қишлоқ хо'жалиги вазирлигидан изоҳ со'ради.

Ба'зи шарҳловчилар, шунингдек, дефицит йилида шакарқамишнинг этанол ишлаб чиқаришга ё'налтирилишини ҳам айблашади. Тарихан, шакар заводлари о'з маҳсулотларининг тахминан 10 фоизини этанол учун ажратган, бу эса ортиқча ишлаб чиқариш даврида нархларни барқарорлаштиришга ёрдам берган. Бироқ, мутахассисларнинг фикрига ко'ра, Ҳиндистоннинг бу йил стандарт ёқилг'и сифатида Э20 (20% этанол билан аралаштирилган бензин) ни қабул қилиши, шакар ишлаб чиқаришнинг пастлиги билан бир вақтга то'г'ри келиб, бу муаммони янада кучайтирди.

Ҳукумат бу сиёсатнинг қай даражада жавобгар эканлигига шубҳа билдирмоқда. Унда этанол учун ё'налтирилган қамиш улуши 2022-23 йиллардаги 12% дан 2025-26 йилларда тахминан 9% гача камайганлиги айтилган ва ишлаб чиқаришнинг сустлиги, захиралаш ва глобал та'минотнинг камайиши шакар нархининг ошишининг асосий омиллари эканлигини та'кидлаган.

Ба'зи саноат рақамлари ҳам бунга қо'шилади. Ҳиндистон шакарининг деярли ярмини ишлаб чиқарадиган хусусий заводларни ифодаловчи Ҳиндистон шакар заводлари ассоциациясининг (ИСМА) вакили Деепак Баллани бозорга чиқарилган шакар захиралари ва ойлик квоталари етарли эканлигини та'кидламоқда. Унинг та'кидлашича, ҳақиқий танқислик эмас, балки спекулятив ва то'плаш нархларни ко'тармоқда.

То'плашни чеклаш учун ҳукумат савдогарлар ва улгуржи сотувчилар томонидан сақланадиган захираларни уч ой давомида 400 тонна билан чеклаб қо'йди.

Бироқ, Суряванши бунга қо'шилмайди ва Ҳиндистон илгари бундай чораларни қо'ллаганини, аммо со'нгги чекловлар э'лон қилинганидан кейин нархлар ошишда давом этганини та'кидлайди. Унинг фикрича, бу ҳақиқий та'минот қисқаришини ко'рсатади.

Ҳиндистоннинг импорт қилиш то'г'рисидаги қарори глобал та'минот қисқариб бораётган бир пайтда ҳам юз берди. Эл-Нинё Таиландда ёг'ингарчиликка та'сир қилди, кучли ёмг'ирлар эса дунёдаги энг йирик шакар ишлаб чиқарувчи Бразилияда қамиш йиг'им-теримига халақит берди, бу ерда заводлар ҳам ко'проқ қамишни этанолга ё'налтирмоқда. Иссиқ то'лқинлари Европанинг шакар лавлаги ҳосилига зарар етказди, Франсия эса то'рт йил ичида энг ёмон ҳосилни кутмоқда.

АҚШ ҳукумати прогнозчилари бу мавсумда глобал ишлаб чиқариш 184,9 миллион тоннагача пасайишини башорат қилмоқда, бу о'тган йилги рекорд даражадаги 186,1 миллион тоннадан паст. Лондон оқ шакар фючерслари август ойининг о'рталарида бир тонна учун 541 долларга етди, бу 2025-йил апрелидан бери энг юқори ко'рсаткичдир, Ню-Ёрк хом шакар фючерслари эса Ҳиндистон импортини э'лон қилган куни 4% га ошди.

Ҳиндистон учун, агар юқори нархлар заводларни камроқ қамишни этанолга ё'налтиришга ундаса, келгуси йилда шакар мавжудлиги яхшиланиши мумкин. Чатурведининг фикрича, "ҳозирги шакар нархларида заводлар учун қамиш шарбатини этанолга ё'налтириш иқтисодий жиҳатдан мантиқий эмас, шунинг учун Ҳиндистоннинг шакар сценарийси келажакда жуда яхши бо'лиши керак".

Бироқ, у бу йилги сиқилишдан олинган катта сабоқ аниқ эканлигини қо'шимча қилди: бу "келажакда биз шакар ҳосилимиз сонини баҳолашда анча эҳтиёткор бо'лишимиз кераклиги ҳақида огоҳлантириш" вазифасини бажаради.