Нима учун Ҳиндистон Бангладеш терма жамоаси вакили Тариқ Раҳмонни Деҳлида кўришни хоҳламоқда?

Ҳиндистон Бангладешнинг Бош вазир Тарике Раҳмон бощилигидаги янги ҳукумати билан муносабатларини яхшилаш устида фаол ишламоқда ва уни Деҳлида кутиб олишга тайёр.

Шу ой бошида Ҳиндистон президенти девонидан келган ноодатий электрон почта хабарида Ҳиндистоннинг иштиёқи бехосдан очиб берилди. Тез орада қайтариб олинган хабарда, президент саройида бо'либ о'тадиган қоровул алмаштириш маросими Бангладеш Бош вазири Тарике Раҳмонни тантанали кутиб олиш учун машқлар туфайли бекор қилингани айтилган, гарчи бундай ташриф ҳақида расмий э'лон қилинмаган бо'лса ҳам. Бу воқеа потенциал ташриф ҳақида ҳафталарча миш-мишларни кучайтирди ва Ҳиндистоннинг янги Бангладеш раҳбарини Деҳлига олиб келиш борасидаги са'й-ҳаракатларини та'кидлади.

Раҳмон ҳали ташрифга содиқ эмас. Бангладеш бош вазирининг матбуот котиби ААМ Салеҳ ББСга: "Ташриф бо'йича ҳали қарор қабул қилинмаган", деб ма'лум қилди.

Ҳиндистон Раҳмонни музокаралар учун кутиб олишга тайёр, айниқса, бу унинг феврал ойида бо'либ о'тган парламент сайловларида Бангладеш Миллатчи партияси (БНП) г'алаба қозонганидан бери биринчи ташрифи бо'лади. Ушбу сайлов Бангладеш учун янги сиёсий даврни бошлаб берди, 2024-йил август ойида юзлаб одамларнинг о'лимига сабаб бо'лган оммавий қо'зг'олон натижасида узоқ вақтдан бери етакчи бо'лган Шайх Ҳасинанинг аг'дарилишидан со'нг. Кейинчалик Ҳасина Ҳиндистонга қочиб кетди ва у ерда қолди.

Ҳиндистон ва Бангладеш о'ртасидаги муносабатлар Ҳасинанинг лавозимидан четлатилишидан кейин ҳокимият тепасига келган Муҳаммад Юнус бощилигидаги муваққат ҳукумат даврида сезиларли даражада ёмонлашди. Деҳли энди Раҳмон ҳукумати ушбу муҳим муносабатларни қайта тиклаш учун имконият яратади деб умид қилмоқда, гарчи Ҳасинанинг Ҳиндистонда давом этиши вазиятни мураккаблаштирмоқда.

Бангладеш Ҳиндистондан қо'зг'олон пайтида намойищиларга қарши о'лимга олиб келадиган куч ишлатишни буюргани учун махсус трибунал томонидан сиртдан о'лимга ҳукм қилинган Ҳасинани экстрадиция қилишни со'ради. У бу айбловларни рад этади. Салеҳ шундай деди: "Биз қулай муҳит яратишга чақирдик ва Шайх Ҳасинанинг экстрадициясини тезлаштириш бо'йича Ҳиндистон томонидан жавоб кутмоқдамиз". Ҳиндистон со'ров ко'риб чиқилаётганини тасдиқлади.

Ушбу масалага қарамай, Деҳли янги ҳукумат билан алоқа о'рнатиш учун бир неча бор ҳаракат қилди. Раҳмон лавозимга киришганидан ко'п о'тмай, унга расмий таклифнома юборилди ва Ҳиндистоннинг Бангладешдаги Олий комиссари Динеш Триведи яқинда Бангладеш расмийлари, жумладан, бош вазир билан музокаралар олиб борди. Триведи Раҳмон ташриф буюрганида, бу икки давлат учун ҳам муҳим лаҳза бо'лишини та'кидлади.

Одатда қо'шни раҳбарни қабул қилиш истагини очиқчасига билдирмайдиган Ҳиндистоннинг бундай жамоатчилик г'айрати г'айриоддий. Ҳиндистоннинг собиқ ташқи ишлар котиби Шям Саран ББСга шундай деди: "Менимча, [Деҳлида] ма'лум даражада умидсизлик бор, чунки Ҳасинани аслида топширишдан ташқари, улар Даккага мурожаат қилиш борасида анча олдинга силжишди".

Саран Ҳиндистоннинг Бангладешнинг электр энергияси ва ёқилг'и билан та'минлаш ва тиббий визалар бериш каби ба'зи долзарб эҳтиёжларини қондириш борасидаги са'й-ҳаракатларини та'кидлади. Савдони осонлаштиришга қаратилган бир нечта икки томонлама механизмлар ҳам қайта ишга туширилди.

Иккала мамлакат ҳам ко'п нарсани хавф остига қо'ймоқда. Ҳиндистон ва Бангладеш 4096 км (2545 мил) чегарага ва чуқур маданий ва лингвистик алоқаларга эга. О'тган йили икки томонлама савдо ҳажми 12 миллиард доллардан ошди, бу асосан Ҳиндистон фойдасига бо'лди. Бангладеш Ҳиндистоннинг шимоли-шарқий штатларига киришни яхшилаш борасидаги са'й-ҳаракатлари учун ҳам жуда муҳимдир.

Ҳасинанинг 15 йиллик фаолияти давомида икки ҳукумат автомобил, темир ё'л ва порт алоқаларини кенгайтирди ва Ҳиндистоннинг шимоли-шарқий қисмига киришини кенгайтирди. Улар хавфсизлик борасида ҳам яқиндан ҳамкорлик қилишди, Ҳасина ҳукумати Ҳиндистон Бангладеш ҳудудидан фаолият юритаётганини да'во қилган исёнчи гуруҳларга қарши курашди.

Бироқ, Ҳиндистоннинг собиқ бош вазир билан яқин муносабатлари Бангладешда тобора баҳсли тус олди, танқидчилар Деҳлини демократия ва инсон ҳуқуқлари билан бог'лиқ хавотирларни э'тиборсиз қолдиришда айблашди. Ҳасинанинг Ҳиндистонда давом этиши бу кескинликни сақлаб қолди. Улар 5-август куни Ҳасина Деҳлида Жанубий Осиё Чет эл мухбирлари клуби томонидан ташкил этилган тадбирда журналистларга виртуал равишда мурожаат қилганида яна пайдо бо'лди. У декабр ойида Бангладешга қайтишга ва'да берди ва Раҳмоннинг БНП ҳукуматини о'з тарафдорларини бостиришда айблади.

Бангладеш Ҳасинага Ҳиндистон тупрог'ида омма олдида чиқиш қилишга рухсат берилганидан "г'азабини" билдирди. Ҳиндистон Ташқи ишлар вазирлиги тадбирда "ҳеч қандай рол о'йнамаслигини" ва "форумда айтилган ҳеч нарсани, айниқса Бангладешнинг қонуний тузилган ҳукумати ҳақида" ма'қулламаганлигини айтди.

Ҳасинанинг чиқиш вақти айниқса сезгир эди. Дакка университети профессори Лайлуфар Ясмин, Раҳмон Ҳасинанинг нутқидан олдин Ҳиндистонга ташриф буюришни жиддий ко'риб чиқаётгани ҳақида хабарлар борлигини та'кидлади. "Бу аслида Бангладешда катта норозилик уйг'отди", деди у ББСга. "Ҳиндистон расмийлари икки томонлама муносабатларни қайта тиклаш борасида самимийми ёки ё'қми деган саволлар туг'илди." Натижада, Раҳмоннинг Ҳасина у ерда қолган пайтда Деҳлига ташрифи ички сиёсий харажатларга олиб келиши мумкин.

Ҳиндистоннинг алоқаларни тиклашга бо'лган иштиёқи Ҳасина масаласидан ташқарига ҳам чиқади. У лавозимидан четлатилганидан бери Бангладеш Ҳиндистоннинг рақиби Покистон билан ҳам муносабатларни тиклашни бошлади. Дакка ва Исломобод юқори даражадаги ҳарбий ташрифлар алмашишди ва мудофаа соҳасидаги ҳамкорликни кенгайтиришни очиқчасига муҳокама қилишди, бу воқеалар Деҳли томонидан диққат билан кузатиб борилмоқда. 2000-йилларда Ҳиндистон Покистоннинг Хизматларлараро Разведка Агентлигини Бангладешда ҳинд шимоли-шарқий исёнчиларини тайёрлашда ва уларнинг чегарадан о'тишини осонлаштиришда айблаган эди, бу айбловларни о'ша пайтда Покистон ҳам, Бангладеш ҳам рад этган эди.

Яқинда э'лон қилинган Макка шартномаси, бу ойда Саудия Арабистони, Туркия ва Покистон томонидан имзоланган мудофаа шартномаси, Бангладеш каби бир қанча давлатларда ҳам қизиқиш уйг'отди. Шартноманинг тафсилотлари ва мажбуриятлари нома'лум бо'лса-да, у НАТОнинг коллектив мудофаа тамойилига асосланган. Бангладешнинг кичик ташқи ишлар вазири Ҳумаюн Кабир бу ҳафта журналистларга: "Агар Яқин Шарқдаги ислом давлатлари о'ртасида хавфсизлик келишуви мавжуд бо'лса, биз унда иштирок этишни ко'риб чиқишимиз одатий ҳол эмас", деди. У қо'шимча қилди: "Бу ижобий баҳоланмоқда". Саудия Арабистони ҳам Раҳмонни икки томонлама ташрифга таклиф қилди, гарчи Бангладешдан мудофаа шартномасига расман қо'шилиш со'ралганми ёки ё'қми, нома'лум.

Профессор Ясмин Даккага эҳтиёткорлик билан муносабатда бо'лишни маслаҳат беради. "Бангладеш ҳар қандай мудофаа шартномасига киришда бироз эҳтиёткор бо'лиши керак", дейди у. "Гап фақат Ҳиндистонга қарши чиқишда эмас; Бангладеш қайси ё'налишда кетаётганини ва бизнинг манфаатларимизга мос келишини ко'риш учун бироз кутиши керак."

Ҳиндистон учун бу воқеалар Бангладеш билан муносабатларидаги о'згаришни англатади, бу Деҳли энди Ҳасина даврида бо'лган жуда яқин алоқаларни қабул қила олмаслигини ко'рсатади. Шу билан бирга, Раҳмон ҳукумати ташқи сиёсати улкан қо'шнисига ҳаддан ташқари бог'лиқ эмаслигини ко'рсатиш учун сабабларга эга.

Профессор Ясмин Раҳмоннинг сентябр ойи о'рталарида Ню-Ёркда бо'либ о'тадиган БМТ Бош Ассамблеяси йиг'илишидан олдин Деҳлига ташриф буюришини таклиф қилади ва "Қо'шнилар бирга яшашлари керак" деган фикрни та'кидлайди.

Яқин орада яна бир имконият пайдо бо'лиши мумкин, чунки Ҳиндистон сентябр ойи о'рталарида БРИСС саммитига мезбонлик қилиши режалаштирилган ва Бангладеш махсус меҳмон сифатида таклиф қилинган. Бир неча ҳафталик таклифномалар, дипломатик ташаббуслар ва битта муддатидан олдин ошкор қилинган электрон почта хабарларидан со'нг, Деҳли Раҳмоннинг ниҳоят сафарга чиқишига умид қилади.