Нима учун аравага бешинчи ғилдирак керак?

Нима учун О'збекистонга бешинчи оёқ керак?

"О'збекистон Республикаси Президенти Администрацияси то'г'рисида"ги янги Конституциявий қонун, Тошкент "Янги О'збекистон"ни қуриш, давлат бошқарувини демократлаштириш, ҳукуматни янада очиқ қилиш ва давлатни халқ хизматига қо'йиш ҳақида гапиришда давом этаётган бир пайтда қабул қилинди. Шунинг учун, ушбу ҳужжат унинг декларациялари билан эмас, балки унинг белгиланган мақсадларига қай даражада эришиши билан баҳоланиши керак. Ва бу ёқимсиз саволни туг'диради: президентлик аппаратини такомиллаштириш ниқоби О'збекистон расман воз кечмоқчи бо'лган авторитар бошқарув моделига хос бо'лган ҳокимиятни янада жамлашми?

Кучли президентлик ма'муриятининг мавжудлиги муаммо эмас. Муаммо аппарат аппарат бо'лишдан то'хтаб, мустақил ҳокимият марказига айланганда бошланади.

Айнан шу хавф янги қонунда яққол ко'риниб турибди.

Унинг қоидаларини Конституциянинг 7 ва 11-моддалари билан уйг'унлаштириш айниқса қийин. 7-моддада айтилишича: халқ давлат ҳокимиятининг ягона манбаи ҳисобланади ва давлат ҳокимияти фақат Конституция ва қонунлар билан ваколат берилган органлар томонидан амалга оширилади. Бундан ташқари, Конституцияда ҳокимиятларнинг о'злаштирилиши ва янги ва параллел ҳокимият тузилмаларини яратиш конституцияга зид деб аниқ айтилган. 11-моддада ҳокимиятларнинг қонун чиқарувчи, ижро этувчи ва суд ҳокимиятларига бо'линишининг классик тамойиллари мустаҳкамланган.

Булар принципиал жиҳатдан муҳим қоидалардир. Улар Конституцияга безак мақсадида киритилмаган. Уларнинг мақсади ҳокимият битта тузилма ёки мансабдор шахслар гуруҳи қо'лида то'планмаслигини, балки турли қонунийлик манбалари ва турли ҳисобдорлик механизмларига эга институтлар о'ртасида тақсимланишини та'минлашдир.

Бундан ташқари, О'збекистон Конституциясида халқ номидан гапириш ҳуқуқига ким эга эканлиги масаласи алоҳида ко'риб чиқилган. Фақат Олий Мажлис ва халқ томонидан сайланган президент буни қила олади. Бу ҳуқуқ ҳеч бир аниқ гуруҳга, уларнинг лавозими қанчалик юқори бо'лишидан қат'и назар, берилмайди.

Шу фонда янги қонун қарама-қарши ё'налишдаги қадам бо'либ туюлади.

Президент ма'мурияти то'г'ридан-то'г'ри президентга ҳисобот беради, бу о'з-о'зидан табиийдир. Аммо қонун уни хизмат аппаратидан жуда кенг бошқарув ваколатларига эга тузилмага айлантиради. У давлат идоралари фаолиятини мувофиқлаштиради, президент қарорларининг бажарилишини назорат қилади, кадрлар сиёсатини бошқаради, ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва хавфсизлик идоралари билан ҳамкорлик қилади ҳамда республика ва маҳаллий ижро этувчи органларни назорат қилади. Ма'мурият раҳбари давлат идоралари раҳбарларига ко'рсатмалар бериш, уларнинг бажарилишини назорат қилиш, уларнинг ҳисоботларини тинглаш ва ишдан бо'шатиш каби интизомий чораларни қо'ллаш ваколатига эга.

Ва бу энди шунчаки президент аппарати эмас.

Ма'мурият раҳбарининг буйруқлари ҳақидаги қоида айниқса баҳсли. Қонун уларни ички офис ишлари доирасидан самарали равишда олиб ташлайди: улар давлат идоралари, корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва мансабдор шахслар учун мажбурий бо'либ қолади. Айнан шу нуқта аллақачон қабул қилинган қонуннинг жамоатчилик томонидан баҳоланишида Ма'мурият ваколатларининг энг муҳим кенгайишларидан бири сифатида қайд этилмоқда.

Бироқ, Конституция о'зининг давлат ҳокимияти ҳужжатлари тизимини о'рнатади. Президент фармонлар, қарорлар ва буйруқлар чиқаради; Вазирлар Маҳкамаси о'з ваколатлари доирасида фармон ва буйруқлар чиқаради. Бошқача қилиб айтганда, давлат мажбурий қарорлар қабул қилиш учун конституциявий равишда белгиланган марказларга эга. Бутун давлат тизими учун мажбурий бо'лган буйруқлар чиқаришга қодир яна бир марказнинг пайдо бо'лиши ҳозирги вазиятда бема'ниликдир.

Ма'муриятнинг Вазирлар Маҳкамасига нисбатан тутган о'рнини тушунтириш янада қийинроқ. Конституциявий модел Вазирлар Маҳкамасини ижро этувчи орган сифатида ко'зда тутади. Аммо янги қонун Ма'муриятга ҳукумат фаолиятини мувофиқлаштириш, уларни назорат қилиш, Вазирлар Маҳкамаси самарадорлигини баҳолашда иштирок этиш ҳуқуқини беради, Ма'мурият раҳбари ёки унинг вакили эса ҳукумат ва бошқа давлат органлари йиг'илишларида о'з позициясини баён қилиб, иштирок этиш ҳуқуқини беради.

Бу ерда нозик, аммо туб о'згариш юз бермоқда.

Президент о'зининг конституциявий ваколатлари доирасида ижро этувчи ҳокимиятни бошқариш ҳуқуқига эга. Аммо Президент Ма'муриятининг мансабдор шахси президент эмас. У халқ томонидан сайланмаган, парламент томонидан ижро этувчи ҳокимият раҳбари сифатида тасдиқланмаган ва фақат Ма'мурият раҳбари лавозими туфайли Вазирлар Маҳкамаси а'зоси эмас.

Шунга қарамай, у конституциявий ҳукуматнинг расман таркибига кирганларни назорат қилиш имкониятига эга.

Бу г'алати тузилмани яратади: ҳукумат мавжуд, аммо унинг устида ҳукумат эмас, балки ма'мурий назоратчи пайдо бо'лади.

Бундан ҳам нозикроқ соҳа - бу парламент. Ма'мурият президентнинг қонунчилик ташаббуси ҳуқуқини амалга оширишда иштирок этади, қонун лойиҳаларини тайёрлашни мувофиқлаштиради ва о'з вакиллари орқали уларни Олий Мажлис палаталари томонидан ко'риб чиқишда иштирок этади.

Президент ма'муриятининг парламент ишида иштирок этиши о'з-о'зидан нормал ҳолат. Аммо худди шу аппарат ижро этувчи қарорларнинг амалга оширилишини, кадрлар сиёсатини ва давлат органларининг ишини назорат қилганда, парламент ва президент бюрократияси о'ртасидаги ҳақиқий муносабатлар ҳақида савол туг'илади.

Депутатлар халқ вакилларидир. Сенаторлар ҳудудлар вакилларидир. Ма'мурият раҳбари тайинланган мансабдор шахсдир. Агар иккинчисига парламент ишига ма'мурий та'сир ко'рсатиш воситалари берилса, халқ суверенитети г'ояси билан аниқ қарама-қаршилик юзага келади.

Халқ о'зларини бошқаришнинг ҳақиқий ваколатини тайинланган мансабдор шахсларга о'тказиш учун вакилларни сайламайди.

Айнан шунинг учун янги қонун билан бог'лиқ муаммо бир нечта ваколатлар бо'йича ҳуқуқий можародан анча кенгроқ. Бу давлат бошқаруви фалсафасига тегишли.

О'збекистон узоқ вақтдан бери президентлик вертикали ва чекланган сиёсий плюрализмга эга давлат бо'либ келган. Бу тизимнинг авторитар хусусиятлари яхши ма'лум ва нафақат президентнинг расмий ваколатлари билан, балки давлат институтлари тарихан бир-бирини самарали назорат қилиш учун етарлича мустақилликка эга бо'лмаганлиги билан ҳам бог'лиқ. Шавкат Мирзиёев келганидан со'нг, очиқлик, парламент ролини кучайтириш, мансабдор шахсларнинг жавобгарлигини ошириш, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва қонун устуворлиги билан бошқариладиган демократик давлат қуришга қаратилган ислоҳотлар э'лон қилинди.

Янги Конституция О'збекистонни демократик ва қонун устуворлиги давлати деб э'лон қилади ва давлат органлари ва мансабдор шахслар жамият ва фуқаролар олдида жавобгардир.

Ва айнан шунинг учун ҳам бюрократик назоратнинг яна бир марказини мустаҳкамлаш хавотирли.

Авторитаризм, албатта, сайловларни бекор қилиш ёки парламентни тарқатиб юбориш билан бошланмайди. Ко'пинча, у расмий мавжуд демократик институтлар ичида сақланиб қолади ва ривожланади - уларни аста-секин ҳақиқий мазмунидан маҳрум қилиш орқали. Парламент ишлашда давом этади, аммо асосий қарорлар ундан ташқарида қабул қилинади. Ҳукумат мавжуд бо'лишда давом этади, аммо ҳақиқий раҳбарият бошқа тузилма томонидан амалга оширилади. Суд расман мустақил, аммо ма'мурий тизим унинг ташкилотига та'сир ко'рсатиш имкониятига эга бо'лади. Сайловлар о'тказилади, аммо тайинланган мансабдор шахсларнинг вертикал ҳокимият тузилмаси сайланган вакилларга қараганда кучлироқ бо'лади.

Бу механизм айнан о'зининг қонунийлиги туфайли хавфлидир.

Янги қонун ваколатларнинг бундай жамланиши учун шароит яратади. У парламентни тугатмайди ёки ҳукуматни тугатмайди. Лекин у улар билан бирга кучли аппарат яратади, бу эса о'з ишини президент фаолияти учун одатий техник ёрдамдан сезиларли даражада ошиб кетадиган даражада мувофиқлаштириш, мониторинг қилиш ва баҳолаш имкониятига эга бо'лади.

Энди суд тизими ҳақида. Қонун Ма'муриятга суд ва ҳуқуқий ислоҳотларни мувофиқлаштириш ва суд тизимини ислоҳ қилиш бо'йича таклифлар тайёрлаш имконини беради. Аммо Конституция суд ҳокимиятининг мустақиллигини та'минлайди ва судяларнинг адолатни амалга оширишига аралашиш қабул қилиниши мумкин эмас.

Албатта, бу шунчаки ислоҳотларни ташкилий мувофиқлаштириш масаласи, деб баҳслашиш мумкин. Аммо авторитар тизимда айнан шундай ноаниқ тушунчалар ко'пинча ваколатларни кенгайтириш воситасига айланади. "Мувофиқлаштириш" аста-секин назоратга, назорат етакчиликка ва етакчилик де-факто бо'йсунишга айланади.

Яна бир муаммо борки, уни кичик деб ҳисоблаш қийин. Қонун Ма'мурият ходимлари учун махсус дахлсизлик режимини белгилайди. Мансабдор шахслар жиноий жавобгарликка тортиш ва тергов ҳаракатларида сезиларли чекловларга дучор бо'ладилар ва ишдан бо'шатилгандан кейин ҳам дахлсизлик умрбод сақланиб қолади. Бошқарув ходимлари учун махсус кафолатлар беш йил давомида амал қилади.

Шу билан бирга, ма'мурият ходимларига ишдан бо'шатилгандан со'нг ишга жойлашишнинг махсус кафолатлари, жумладан, аввалгисидан паст бо'лмаган лавозим, шунингдек, ижтимоий нафақалар берилади.

Оддий давлат хизматчиси учун бундай тизим эришиб бо'лмайдиган ко'ринади. Парламент а'зоси учун бу ко'зда тутилмаган. Вазир учун ҳам худди шундай. Бир вақтнинг о'зида бошқа амалдорларга қараганда давлатдан ко'проқ ваколат ва ко'проқ ҳимоя бериладиган ма'мурий қатлам пайдо бо'лади.

Бу энди самарадорлик масаласи эмас. Бу қонун олдида тенглик масаласидир.

Демократик давлат бошқа давлат хизматчиларини назорат қилиш, уларнинг мартаба ё'лларига та'сир қилиш қобилиятига эга бо'лган, аммо қонун доирасидан ташқарида қоладиган амалдорлар кастасини яратмаслиги керак.

Ва бу ерда қонун ва демократия г'ояси о'ртасидаги асосий қарама-қаршилик пайдо бо'лади. Халқ суверенитети шунчаки сайловларда овоз бериш ҳуқуқидан ко'проқ нарсани англатади. Бу фуқароларнинг сайланган институтлар орқали давлатни бошқаришда доимий иштироки, ҳокимиятни назорат қилиш қобилияти ва тайинланган бюрократларнинг уларга ҳеч қачон берилмаган ваколатларни эгаллашига то'сқинлик қиладиган механизмларнинг мавжудлигидир.

О'збекистон Конституциясида фуқароларнинг давлат бошқарувида бевосита ёки вакиллар орқали иштирок этиш ҳуқуқи аниқ белгиланган. Шунинг учун давлат ислоҳоти ёпиқ ма'мурий вертикални мустаҳкамлашга эмас, балки вакиллик институтларини мустаҳкамлашга олиб келиши керак.

Классик давлат назарияси нуқтаи назаридан, бу ерда ҳамма нарса жуда оддий. Қонун чиқарувчи ҳокимият қонунлар қабул қилиши ва ҳукуматни назорат қилиши керак. Ижро этувчи ҳокимият давлатни бошқариши ва унинг натижалари учун жавобгар бо'лиши керак. Суд ҳокимияти мустақил равишда адолатни амалга ошириши керак. Президент давлат раҳбари ва тизимнинг узлуксиз ишлашининг кафили сифатида конституциявий равишда белгиланган функцияларни бажариши керак.

Ма'мурият президентга ёрдам бериши керак.

Бошқа ҳеч нарса ё'қ.

Агар Ма'мурият о'зининг мажбурий буйруқларини олса, ҳукумат ва ҳокимликларни назорат қилса, кадрлар қарорларига та'сир қилса, қонунчилик ишларида иштирок эца, суд тизими билан о'заро алоқада бо'лса ва махсус иммунитетга эга бо'лса, у шунчаки аппарат бо'лишдан то'хтайди. У қо'шимча сиёсий ва ма'мурий марказга айланади.

Айнан шу янги қонуннинг асосий хавфидир.

Авторитар сиёсий ан'ана учун бу табиий жараён: вертикал ҳокимият тузилмасини мустаҳкамлаш, институтларнинг автономиясини камайтириш ва иложи борича ко'проқ назоратни марказга о'тказиш. Аммо э'лон қилинган "Янги О'збекистон" учун бу ҳаракат қарама-қарши ко'ринади.

Шунинг учун асосий савол иложи борича аниқ шакллантирилиши керак: нима учун демократияни ривожлантиришни э'лон қилган мамлакатга бу демократия амалга оширилиши керак бо'лган давлат институтларидан кучлироқ эканлигини исботлай оладиган агентлик керак?

Бу саволга жавоб нафақат Президент ма'муриятининг тақдирини белгилайди. Бу О'збекистон ҳақиқатан ҳам авторитар моделдан демократик давлатга о'таётганини ёки эски вертикал ҳокимият тузилмасини модернизация қилаётганини, унга замонавийроқ ҳуқуқий шакл бераётганини очиб беради.

Александр Иванов