Демократлар ўзлик инқирозига дуч келмоқда ва бунинг оддий давоси йўқ

Жеймс Стивенс ўзини демократик социалист деб таърифлайди. 24 ёшли кино йўналиши талабаси бўлган бу йигит олти йил олдин, «сиёсатда танилишидан аввал» провокацион сўлчи онлайн шарҳловчи Ҳасан Пикерни томоша қилганини эслайдиган демократлар тоифасидандир. Ўтган йили Жеймс Зоҳран Мамданининг мэрлик кампаниясида ташвиқот олиб бориш учун Жоржиядаги уйидан Нью-Йорк шаҳрига сафар қилди.

Унинг 56 ёшли онаси Тамара ҳам содиқ демократ, аммо бошқачароқ қарашга эга. У Барак Обамани Опра шоусида кўриб, партиясини ўзгартиргунга қадар республикачилар руҳиятида тарбияланган. Бугунги кунда у репродуктив ҳуқуқларни қўллаб-қувватлайдиган, сайловолди митингларига борадиган ва маҳаллий номзодларга молиявий ёрдам берадиган партиянинг ишончли тарафдоридир.

Она ва ўғил иккаласи ҳам келгуси сешанба куни бўлиб ўтадиган оралиқ сайловларда Демократлар Конгрессда назоратни қўлга киритишини хоҳлайди, аммо улар Демократик партиянинг келажаги қандай бўлиши кераклиги борасида тўлиқ бир фикрда эмас.

«Демократларнинг кўплаб инсонларга фойда келтирмайдиган республикачилар сиёсатига ён беришидан жуда чарчадим», — деди Жеймс менга, онаси тинглаб турганда. «Демократлар учун журъатли қараш керак», дейди у ва партия Демократик социалистик Америка (DSA) деб номланган сўлчи ажралган гуруҳ билан боғлиқ сиёсатни қабул қилиши кераклигини таъкидлайди. Унинг фикрича, бу антиционизм, сиёсатдан корпоратив пулларни чиқариб ташлаш ва давлат томонидан бошқариладиган бепул соғлиқни сақлаш тизимини англатади.

Вашингтонда қабул қилинган умумий фикрга кўра, келаси ҳафтадаги овоз беришдан сўнг Демократлар Вакиллар палатасида ва эҳтимол Сенатда ҳам ғалаба қозониш учун мустаҳкам позицияга эга.

Асосий шароитлар Демократлар фойдасига ишламоқда — Республикачи АҚШ Президенти Дональд Трампнинг рейтинг даражаси оралиқ сайловларга кириб бораётган президент учун рекорд даражада паст бўлиб, 2006 йилдаги сўнгги муддатида Жорж Бушнинг кўрсаткичи билан бир хил даражада; Эрон уруши ҳали ҳам ҳал қилинмаган ва америкалик сайловчилар орасида оммабоп эмас; бу эса ёнилғи нархларининг ошишига олиб келди ва турмуш даражаси нархидан хавотирда бўлган сайловчиларни янада дарғазаб қилди. Анъанага кўра, оралиқ сайловлар амалдаги президентга нисбатан референдум вазифасини ўтайди. АҚШдаги охирги 20 та оралиқ сайловларнинг 18 тасида ҳокимиятдаги партия Вакиллар палатасидаги ўринларини бой берган.

Шунга қарамай, Демократик партия ҳам бутун мамлакат бўйлаб оммабоп эмас. Real Clear Politics сўровномалари ўртача кўрсаткичи шуни кўрсатадики, америкаликлар Демократларни Республикачилардан салгина яхшироқ деб билади. Яқинда ўтказилган сўровномалар ҳали ҳам америкаликлар орасида Демократик партиянинг соф салбий рейтингга эга эканини кўрсатмоқда. Сиёсий таҳлилчиларнинг таъкидлашича, агар Республикачилар кутилмаларни йўққа чиқариб, ушбу оралиқ сайловлардан омон чиқишса, бунинг асосий сабабларидан бири — Демократик партия ёки Демократик бренд америкалик сайловчиларнинг кўпчилигига ёқмаслигидир.

Ушбу сешанба куни қайси партия ёки қайси номзодлар ғалаба қозониши ҳақидаги сарлавҳалардан ташқари, ушбу сайлов мавсуми Демократик ўзлик ҳақида ҳам ҳикоя қилади. Бу институционалистлар ва ислоҳотчилар, босқичма-босқич ўзгаришларни хоҳлайдиганлар ва кенг қамровли ўзгаришларни талаб қилувчилар ўртасидаги курашдир. Савол шундаки, узоқ муддатда ким устун келади.

Мен охирги 12 йил давомида АҚШдаги ҳар бир миллий сайловни ёритганман ва буниси фавқулодда ҳолатдир. Дональд Трампнинг биринчи муддатида 2018 йилги оралиқ сайловлар олдидан сайловчилардан интервью олганимда, кўплаб демократ сайловчиларнинг президентга қарши чиқишда қанчалик жипслашгани мени ҳайратда қолдирган эди. Бу сафар мен бирлик кўриниши остида кураш кучайиб бораётганини пайқадим.

Дaвомий равишда Демократик партия нимани ҳимоя қилиши ҳақида саволлар мавжуд ва бу келишмовчиликлар ушбу оралиқ сайлов циклидаги праймериз пайтида юзага чиқди. «Партиянинг ўзлиги анча мавҳум», деди марказчи-ўнгчи ақлий марказ — Америка Тадбиркорлик Институтининг тўнғич илмий ходими Руй Тейшейра. «Буларнинг барчаси Трамп маъмуриятига бўлган муносабат ва маъмуриятга қарши термостатик муносабатдан фойдаланишга қаратилган... Бундан ташқари, партияда ушбу турли хил фракциялар мавжуд».

Демократик ички курашнинг сабабларидан бири шундаки, Жо Байденнинг сайловга бир неча ой қолганда тўсатдан чиқиб кетиши ва Камала Харриснинг номзод қилиб кўрсатилишидан сўнг, партия 2024 йилги президентлик пойгасида бу баҳсни олиб бориш имкониятига эга бўлмади.

Таҳлилчиларнинг фикрича, Демократлар сайлов кечасида катта ғалабаларга эришган тақдирда ҳам, бу Конгрессда ўринларни эгаллаш ёки 2028 йилги президентликка қараб интилишда ўзларининг «катта соябони»ни сақлаб қалишга ҳаракат қилар экан, чуқурроқ ҳал қилинмаган саволларни ҳал этмайди.

Оддий қилиб айтганда, бўлиниш партиянинг марказчи, мўътадил қаноти ва унинг сўл қаноти ўртасида. Аммо экспертлар ва таҳлилчиларнинг айтишича, бу шунингдек институционалистлар ва мавжуд институтларни бутунлай ағдариб ташлашни хоҳлайдиганлар ўртасидаги бўлинишдир. Иккала томон ҳам сайловчилар ҳақиқатан ҳам нимани хоҳлаётганини яхшироқ тушунишига ишонади.

Таниқли сўлчи гуруҳ — «Адолатли Демократлар» аъзоси Усама Андраби Республикачилар Конгресси ва президентининг ҳокимиятга келишида Демократик элитани айблайди. «Шунинг учун менимча, бизни бу тартибсизликка етаклаган одамлар шунчаки бизни ундан олиб чиқадиган одамлар бўлолмайди», деди у менга.

«Ҳамёнбоплик инқирози... жуда катта ва у кичик ўзгаришлар билан ҳал бўлмайди», дея қўшимча қилди у. Бунинг ўрнига, унинг айтишича, бу масала умумий соғлиқни сақлаш ва болалар парвариши каби сиёсатлар орқали ҳамда «чексиз урушларни» тўхтатиш учун Пентагон бюджетини қисқартириш эвазига пулларни қайта йўналтириш орқали ҳал қилинади. Унинг ташкилоти 2017 йилда Вакиллар палатасидаги энг сўл фракция — Александрия Окасио-Кортес ва Ильҳан Омар каби шахсларни ўз ичига олган ва «Скуад» номи билан танилган Конгресс аъзоларини ёллаш ва қўллаб-қувватлаш учун ташкил этилган.

Александрия Окасио-Кортес прогрессивлар орасида мунтазам равишда оммабоп бўлиб қолмоқда

Партиялар ўртасидаги рақобатни кузатиб борувчи холис бюллетень — Cook Political Report бош муҳаррири Кэрри Данннинг айтишича, соғлиқни сақлаш ушбу курашдаги асосий жанг майдонларидан бири бўлиши мумкин.

«Лоақал шаффофликни ошириш, соғлиқни сақлаш харажатлари нега бунчалик юқори эканини кўпроқ тушунишга бўлган талаб жуда катта», деди Данн. «Битта нгўр нотўғри қадам ташлаб, оёғингизни синдириб олинг ва мавжуд соғлиқни сақлаш тизими сабабли америкаликларнинг катта қисми ўз дунёси ағдар-тўнтар бўлиб кетганини кўради».

Ушбу сайлов циклидаги бир нечта Демократик номзодлар аллақачон тиббий суғуртаси бўлган одамлар учун «ёнидан тўланадиган» харажатларни камайтириш йўлларини таклиф қилишди — мунтазам суғурта тўловларига қўшимча тўловлар Америка соғлиқни сақлаш тизимининг одатий қисмидир. Аммо партиянинг бошқа бир қаноти босқичма-босқич ислоҳотлардан чарчаган ва фойдаланиш нуқтасида бепул бўлган миллий соғлиқни сақлаш тизимини — «Ҳамма учун Medicare»ни хоҳлайди.

Сўнгги сўровномалар шуни кўрсатадики, Демократларнинг кўпчилиги бундай соғлиқни сақлаш тизимини қўллаб-қувватлайди, Республикачиларнинг кўпчилиги эса унга қарши.

Аммо баъзи Демократлар бу масала мураккаброқ эканини таъкидлашади.

«Одамлар умумий соғлиқни сақлаш тизимига эга бўлишни хоҳлайдилар, шунингдек, ўзларининг тиббий суғуртасини сақлаб қолишни ҳам хоҳлайдилар», дейди Жо Байденнинг собиқ ички сиёсат бўйича маслаҳатчиси, ҳозирда либерал ақлий марказ — Америка Тараққиёти Марказининг бош директори Нира Танден.

Асосий оқимдаги Демократлар кўпчилик соғлиқни сақлашни ҳуқуқ деб билишини тан олишади, аммо бошқалар парвариш стандартларининг пасайишидан қўрқиб, тўлиқ давлат томонидан бошқариладиган дастурга кескин қарши эканини ва хусусий тиббий суғуртани сақлаб қолиш имкониятини хоҳлашларини айтишади.

Тиббий харажатлар ҳамма соҳада ошди — тиббий суғурта ва ёнидан тўланадиган тиббий харажатлар, шифохона харажатлари ва рецепт бўйича бериладиган дори-дармонлар нархи сўнгги йилларда инфляциядан тезроқ ўсди. Тиббий харажатлар ошгани сайин, сўровномалар умумий соғлиқни сақлаш тизими илгари туюлганидек ҳақиқатдан йироқ эмаслигини кўрсатмоқда ва ушбу сайловолди кампанияси цикли сиёсатчилар учун уни очиқчасига қўллаб-қувватлаш анча камроқ тақиқланганини кўрсатди.

Жоржияга қайтсак, бу Тамара ва Жеймс бир фикрда бўлган масаладир — улар умумий соғлиқни сақлашни хоҳлашади.

Аммо уларнинг энг чуқур келишмовчилиги Исроиль бўйичадир. Тамара ўзини сионист деб таърифлайди. «Болаларим буни айтганим учун мендан аччиқланишади», деди у.

Ва улар бу баҳсни олиб бораётган ягона демократлар эмас.

Абдул Эл-Сайеднинг пойгаси йўналтирувчи омил сифатида кўрилмоқда

Cook Political Report вакили Данннинг айтишича, ушбу сайлов циклининг энг катта сабоқларидан бири шундаки, Демократ сайловчилар нафақат Трампга қарши курашишга тайёр номзодларни, балки элитага чақириқ ташлашга тайёр номзодларни ҳам излашмоқда. Данн муҳим тебранувчи штат бўлган Мичиганга ишора қилади, у ерда праймеризда Исроиль ва унинг Ғазодаги ҳаракатларининг ашаддий танқидчиси Абдул Эл-Сайед Демократик элитанинг эътирозларига қарамай олдинга чиқиб олди.

«Менимча, бунинг сабабларидан бири шундаки, у нафақат Дональд Трампга қарши курашиш, балки Демократик элитага... умуман Вашингтон элитасига қарши курашиш ҳақида гапирган эди», деди у. Ва элитага қарши бу кайфиятнинг бир қисми АҚШнинг Исроилга бўлган ёрдами билан боғлиқ.

2024 йилда Байден Ғазодаги Исроиль ҳаракатларини жуда кучли қўллаб-қувватлайди деб ҳисоблаб партияни тарк этган баъзи кишилар энди Эл-Сайеднинг қатъий позициясидан руҳланиб қайтишмоқда.

«Менинг қизил чизиғим Ғазо бўлган», деди Мичигандаги араб-америкалик фаол Самра Луқмон. У охирги президентлик сайловида онда Демократлар томонидан хоинлик қилинганини ҳис қилиб, Трампга овоз берган эди.

«2023 ва 2024 йиллар ушбу жамиятга бу масалада энди бўшашмаслигимиз ҳақида ҳақиқий сабоқ берди. Фақат Ғазо ёки ҳеч нарса», деди у менга. «Агар сиз Ғазо, Исроиль ва Фаластин бўйича яхши бўлмасангиз, бизга керагингиз йўқ. Партиянгиздан қатъи назар, лавозимда бўлишингиз шарт эмас ва сизга овоз беришимиз шарт эмас».

Исроильни қўллаб-қувватлаш партия ичидаги асосий масалага айланди

Аммо Эл-Сайед сайловчиларни руҳлантирган бўлса-да, у бошқаларни, айниқса Исроильни қўллаб-қувватлашни АҚШдаги яҳудийлар хавфсизлиги билан боғлиқ деб биладиган ва 7 октябрдаги ҲАМАСнинг қонли ҳужумларидан сўнг ўз партияларида антисемитизм ошганига ишонадиган баъзи кишиларни ўзидан узоқлаштирди.

Зак Нессел ана шундай Демократлардан биридир. Ва у сиёсий бошпанасиз бўлиб қолишдан тобора хавотирланмоқда.

«Бизда сионистлар партиямизда ўринга эга бўлмаслиги, улар партиядан чиқариб юборилиши керак деб ҳисоблайдиган одамлар бор», деди Нессел менга. «Ва фахрли сионист сифатида, мен Яқин Шарқдаги айнан шу битта масала сабаб Демократик коалициядан чиқариб юборилишини хоҳламайман».

Исроильни қўллаб-қувватлаш бу мавсумда баъзи Демократик праймеризларда ўзига хос синовга айланди, бу эса узоқ вақтдан бери нуфузли бўлиб келган лобби гуруҳи — Америка-Исроиль Жамоатчилик билан Алоқалар Қўмитасига (AIPAC) қаршиликнинг ортишига олиб келди.

Аммо Данннинг айтишича, синов фақат Исроиль эмас, балки Эл-Сайеднинг пойгасининг ўзидир.

«Абдул Эл-Сайеднинг позицияси шундаки, у 'бинафша рангли' штатда ['қизил' Республикачилар ва 'кўк' Демократлар ўртасида тебраниб турадиган штат] очиқчасига прогрессив сифатида номзод бўлиши ва ғалаба қозониши мумкин, чунки прогрессив ғоялар тўғри етказилса, оммабоп бўлибгина қолмай, балки сиёсий жараённинг одатий қисми бўлмаган сайловчиларни, айниқса ёшларни фаоллаштиради», деди у.

Агар у ғалаба қозонса, сўлчи номзодлар буни намуна сифатида кўришади, дея қўшимча қилади у. Агар у ютқазса, партиянинг марказчироқ қанотидаги Демократлар буни сўлчи ғоялар асосий сайловчилар билан ҳамнафас эмаслигининг исботи сифатида кўришади.

Аммо марказчи ақлий марказ — Third Way вакили Жим Кесслер каби бошқалар Мичиган асосий эътибор маркази бўлмаслиги керак деб ҳисоблашади. Унинг таъкидлашича, агар Демократлар Сенатда ғалаба қозонишса, бу марказчироқ номзодлар сабабли бўлади: Шимолий Каролинада Рой Купер, Аляскада Мэри Пелтола, Техасда Жеймс Таларико, Айовада Жош Турек, Канзасда Адам Ҳамилтон. Унинг айтишича, айнан улар бу циклда Демократларнинг имкониятларини яхшиламоқда. «Шундай қилиб, Демократларнинг ғалабаси қанчалик катта бўлса, бу DSA номзодлари эмас, балки марказчи Демократлар сабабли бўлгандек кўринади», деди у.

DSA томонидан қўллаб-қувватланган номзодлар ушбу сайлов циклидаги праймеризларда ютуқларга эришдилар, аммо уларнинг ғоялари кўпчилик учун баҳсли бўлиб қолмоқда.

«Мен... Америкадаги ишчилар синфининг катта қисми кичик социалистлар деб ўйламайман», деди Танден менга DSA тарафдорларининг аксарияти олий маълумотли сайловчилар эканини кўрсатадиган ҳисоботларга ишора қилиб.

«Ишчилар синфи жиноятчилик ва иммиграция каби масалаларда анча мўътадилдир», дея қўшимча қилди у.

Шундай бўлса-да, агар Демократлар кўпчиликни қўлга киритса, уларнинг Конгрессдаги етакчилари энг баланд овоздаги ва энг сўлчи овозлар янада кўзга ташланадиган партияни бошқаришларига тўғри келади.

«Демократларнинг энг катта вазифаси — иқтисодиётни яхшироқ бошқариш ва нархларни ҳамёнбоп қилиш бўйича ваъдаларини қандай қилиб амалда бажаришни аниқлашдир, чунки улар буни амалга оширишларини қайта-қайта ва жуда баланд овозда айтишган», деди Тейшейра.

Эҳтимол, одамлар оралиқ сайловларнинг эртаси куниёқ кейинги президентликка номзод ҳақида жиддий ўйлашни бошлайдилар.

Хўш, ҳақиқий устунлик кимда: сўл қанотдами ёки марказда?

«Менимча, сайловдан сўнг биз ғалабани ўз номига расмийлаштириш учун фракциялар ўртасида кўплаб курашларни кўрамиз», деди Тейшейра. «Ва бу, албатта, 2028 йилги президентлик номинацияси учун курашга таъсир қилади».

Жоржияга қайтсак, Тамара ва Жеймс баъзи масалаларда келишмасликлари мумкин, аммо уларнинг иккаласи ҳам сешанба куни Демократларнинг узил-кесил ғалаба қозонишини хоҳлашади.

«Прогрессив сиёсатга келганда мен жуда прагматик одамман», деди Жеймс. У DSA аъзолари ишонадиган ҳамма нарсага қўшилавермаслигини аниқ айтмоқчи.

Ушбу оралиқ сайлов циклининг жуда кўп қисми номзоднинг сифатига боғлиқ бўлди — нафақат мурожаатга, балки мурожаатни етказувчига ҳам. Шунинг учун мен она ва ўғилдан уларнинг «идеал» демократи кимлигини сўрадим.

Тамара дарҳол Жоржияда қайта сайланишга интилаётган Демократ сенатор Жон Оссоффнинг номини тилга олди.

Жон Оссофф Жоржияда диққат билан кузатилмоқда

Бу улар келишадиган ягона нуқта. Уларнинг иккаласига ҳам Жоржия сенатори жуда ёқади.

Оссофф ўз партиясида чиқиб келаётган юлдуз сифатида кенг эътироф этилади. У ҳимоя қилаётган ўрин Cook Political Report томонидан «эҳтимолий Демократик» деб таърифланган — таҳлилчиларнинг айтишича, бу 2024 йилда Трампга овоз берган тебранувчи штатда ҳайратланарли натижадир.

«У мўътадил Республикачилар, мўътадил Демократлар ва DSA аъзолари билан қандай гаплашишни билади», деди Тамара. «У ҳеч нарсани яширишдан қўрқмайди... Унинг коррупция ҳақида қанчалик кўп гапиришини қадрлайман».

Тўртшамба кечаси у собиқ президент Барак Обама Демократлар учун ташвиқот олиб бораётганда сенаторни қўллаб-қувватлаш учун Атланта чеккасидаги митингга йиғилган минглаб одамларга қўшилди.

Оссофф микрофонни олганида, у Трамп маъмуриятидаги ҳамда Америка сиёсати, соғлиқни сақлаш ва корпоратив пуллардаги «коррупция» деб билган нарсалари ҳақида батафсил гапирди.

Мен Жоржиядаги сайловчилардан бу хавотирни ўтган ҳафтада нафақат сайловолди митингида, балки Республикачилар ва Демократлар округларидаги муддатидан олдин овоз бериш жойларида ҳам эшитдим.

«Бизда коррупция инқирози бор», деди Ричард Скоски шимолий Атлантадаги овоз бериш кабинасини тарк этар экан. Оқ уй ҳар қандай ҳуқуқбузарликни қайта-қайта инкор этган бўлса-да, бу масала сайловчилар орасида кучли акс-садо бераётгандек кўринади.

Аслида, Cook Political Report вакили Данн «коррупция ушбу сайловнинг марказий масалаларидан бирига айланганини» айтади.

Шунда ҳам, дея қўшимча қилди у, «Демократлар ноябрь ойидаги жуда яхши кечани Демократик партия учун мандат деб ишонишса, аҳмоқлик қилган бўлишади», деди Данн.

«Улар Республикачилар ва президент каби деярли оммабоп эмас».