**АҚШдаги оралиқ сайловлар олдидан маълумотлар марказлари атрофидаги баҳслар кучаймоқда - нималарни билишингиз керак**

Бир неча йил илгари кўпчилик маълумотлар маркази (дата-центр) нима эканини билмаган бўлиши мумкин.

Омборхона шаклидаги ушбу йирик объектлар веб-қидирувлар ва электрон почтадан тортиб, фильмларни юклаб олиш ва интернет-банкинггача бўлган биз онлайнда бажарадиган деярли барча жараёнларни энергия билан таъминлайди.

Улар ChatGPT ва Claude каби хизматларни ишга тушириш учун зарур бўлган илғор чиплар ва серверларни сақлаган ҳолда сунъий интеллект (СИ) бумининг марказида турмоқда.

Бизнеснинг жадал кенгайиши, улар фойдаланадиган жуда катта миқдордаги электр энергияси ва атроф-муҳитга етказиладиган зарар ҳақидаги хавотирлар бутун дунё бўйлаб ортиб бораётган эътирозларга сабаб бўлмоқда.

АҚШда улар 3 ноябрда бўлиб ўтадиган оралиқ сайловлар олдидан асосий масалалардан бирига айланди, Республикачилар ҳам, мухолифатдаги Демократлар ҳам уларнинг кенгайишига қарши чиқмоқда.

Бу ҳолат жамоатчиликнинг ғазаби ортиб бораётганига қарамай, танқидларни "аҳмоқона тилбириктириш" деб рад этган АҚШ президенти Дональд Трамп билан маълумотлар марказларининг кенгайишига қарши бўлганларни тўқнашув ёқасига келтириб қўймоқда.

Маълумотлар марказлари буми ва нима учун қаршилик ортиб бораётгани ҳақида билишингиз керак бўлган маълумотлар қуйида келтирилади.

Data Center Map маълумотларига кўра, бутун дунёда 12 250 га яқин маълумотлар маркази мавжуд

Бу 2021 йилга нисбатан кескин ўсишни кўрсатади, ўшанда 8 000 га яқин ташқи операцион объект мавжуд эди.

Қуйидаги диаграммада кўриниб турганидек, маълумотлар марказлари энг кўп АҚШда жойлашган бўлиб, у ерда 4 767 та объект бор. Кейинги ўринда Европа туради, унда Буюк Британия ва Германия етакчилик қилмоқда.

Маълумотлар марказлари одатда юқори кучланишли электр узатиш тармоқлари ёки совитиш учун сув манбаларидан фойдаланиш осонроқ бўлган шаҳарларга яқин жойларда қурилган. Аммо улар катталашиб боргани сайин, қишлоқ жойларда кўпроқ лойиҳалар амалга оширилмоқда.

Бироқ, ҳақиқий қувват ҳақида гап кетганда, АҚШ анча катта фарқ билан олдинда бормоқда, Хитой иккинчи ўринда, Европа эса сезиларли даражада орқада қолмоқда.

Ушбу фарқ келгуси йилларда янада кенгайиши кутилмоқда, бу эса баъзи мутахассисларни Европа СИ бумидан келадиган иқтисодий фойдани бой бериши мумкинлигидан огоҳлантиришга ундамоқда.

Маълумотлар марказлари жуда турлича ҳажмга эга: боғдаги шийпонга сиғадиган кичик блоклардан тортиб, жуда катта ер майдонларини эгаллаган мажмуаларгача.

Дунёдаги энг йирик ишлаётган маълумотлар маркази Хитойнинг Ички Монголия мухтор районидаги Хух-Хото шаҳрида China Telecom томонидан бошқариладиган объект экани кенг хабар қилинган бўлиб, у тахминан бир миллион квадрат метр (10,7 миллион квадрат фут) майдонни эгаллайди. Бу тахминан ФИФАнинг 140 та футбол майдонига тенг.

Қуйидаги графикда кўриниб турганидек, ҳозирда бундан ҳам каттароқ лойиҳалар қурилмоқда.

Ушбу объектларнинг барчаси фақат СИ хизматлари учун зарур бўлган улкан ҳисоблаш қувватини таъминлаш учун барпо этилмоқда.

Масалан, каттароқ Colossus кампусининг бир қисми бўлган Colossus 2 технологик гигант Nvidia томонидан ишлаб чиқарилган юз минглаб илғор СИ чипларини ўз ичига олади.

У, шунингдек, xAI компаниясининг Grok чат-ботини ўқитиш учун ишлатилади. Илон Маскнинг компанияси объектни энергия билан таъминлашга ёрдам бериш учун 41 та метан газ турбинасига таянади, фаолларнинг айтишича, бу маҳаллий ҳавонинг ифлосланишини "сезиларли даражада ошириши" мумкин

Маҳаллий назорат органлари турбиналар ҳаво сифати стандартларига жавоб беришини айтмоқда.

Маҳаллий ресурсларга босимнинг ортиши маълумотлар марказлари бўйича хавотирларнинг кучайишига олиб келди. Ушбу объектлар ўз тизимларини совитиш учун катта миқдордаги сувдан фойдаланиши мумкин, бу эса баъзи мутахассисларнинг фикрича, сув танқислигига олиб келиши мумкин

Таҳлиллар шуни кўрсатадики, электр энергиясига бўлган ушбу ортиб бораётган талаб карбонат ангидрит чиқиндиларини кўпайтирмоқда

, шу билан бирга маҳаллий электр тармоқларига босим ўтказмоқда, бу эса баъзиларнинг фикрича, энергия нархларини ошириб юбориши мумкин

.

Маълумотлар марказлари келтириб чиқарадиган шовқин ва улар эгаллаган майдонлардан бошқалар ҳам хавотирда бўлгани сабабли, жамоатчиликнинг қаршилиги ортиб бормоқда.

АҚШнинг 16 та штати янги объектларни тақиқлаш ёки вақтинча тўхтатиш бўйича қонунларни таклиф қилди ва бу ноябр ойида бўлиб ўтадиган оралиқ сайловларда асосий масалага айланиши мумкин

.

АҚШдан ташқари, маълумотлар марказларига қаршилик

Мексика

, Франция,

Индонезия ва Буюк Британия

каби мамлакатларда ҳам пайдо бўлди.

Бироқ, уларни қўллаб-қувватловчилар маълумотлар марказлари миллий хавфсизлик

ва СИни ривожлантириш учун жуда муҳимлигини таъкидламоқда.

Улар, шунингдек, инвестицияларни жалб қилиш, солиқ тушумларини шакллантириш ва қурилиш каби соҳаларда иш ўринларини яратиш орқали иқтисодиётга фойда келтиришини айтадилар

. Брукингс марказининг яқинда эълон қилинган ҳисоботида

айтилишича, маълумотлар марказлари маҳаллий иш ўринларини яратади, гарчи бу соҳа тарафдорлари таъкидлаганидан камроқ бўлса ҳам.

Маълумотлар марказининг тури ҳам муҳим аҳамиятга эга. Ҳисоботда аниқланишича, Amazon ва Microsoft каби технологик гигантларга тегишли ва улар томонидан бошқариладиган гипер-миқёсли объектлар деб аталадиган йирик майдонлар иш ўринларига кучлироқ ижобий таъсир кўрсатади.

Аксинча, маҳаллий иштироки бўлмаган масофавий ижарачиларга жойларни ижарага берадиган "колокация" объектлари камроқ фойда келтирган.

Уларнинг қиймати атрофидаги баҳслар шиддатлашгани сайин, маълумотлар марказларини қуриш давом этмоқда.

Бу йил IT-соҳаси 2026 йилда СИ инфратузилмасига жами 765 миллиард доллар

(544 миллиард фунт стерлинг) сарфлаши кутилмоқда, бу кўрсаткич кейинги йили 1 триллион доллардан ошиши прогнози қилинмоқда.

Аммо атроф-муҳитга етказиладиган зарар ҳақидаги хавотирлар ортгани сайин, IT-соҳаси муқобил вариантларни кўриб чиқмоқда.

Таклифлардан бири — маълумотлар марказларини космосда

ёки Ойда жойлаштиришдир

, у ерда улар мол-кўл қуёш энергиясидан фойдаланишлари мумкин бўлади.

Бошқаларнинг фикрича, СИ қайта ишлашнинг катта қисми охир-оқибат компьютеримиз ва смартфонларимизга ўрнатилган аппарат воситалари орқали амалга оширилиши мумкин

, бу эса йирик маълумотлар марказларига бўлган эҳтиёжни бутунлай камайтиради.