Нима учун ҳалокат ҳақидаги огоҳлантиришлар СИ (сунъий интеллект) гиганти дуч келаётган ягона хавф эмас

Сунъий интеллект (СИ) инқилобини ҳаракатга келтиришга ёрдам бериш учун ўн минглаб чиплар ҳар сонияда триллионлаб ҳисоб-китобларни амалга оширадиган маълумотлар марказларидан (дата-марказлардан) ғалати, паст овоздаги ғўлдираш эшитилиб туради.

Ушбу чиплар бутун дунё бўйлаб фойдаланувчилар томонидан илғор СИ моделларига юборилган сўровларга жавобан яратиладиган матн, тасвир ва видеоларни ҳаракатга келтиради.

Чип ичидаги микроскопик кремний транзисторларнинг ёқилиши ва ўчишидан иборат бўлган ҳисоб-китобларнинг ўзи овозсиз кечади. Аммо барча компьютерлар каби, бу жараёнда ишлатиладиган катта миқдордаги электр энергиясининг деярли ҳар бир ватти иссиқликка айланади ва сиз эшитаётган шовқин — бу иссиқлик сервер стойкаларига зарар етказишининг олдини олиш учун зарур бўлган минглаб вентиляторларнинг секин айланишидир. Объектнинг ҳажмига қараб, сиз электр энергиясини йўналтирувчи подстанциялардаги трансформаторларнинг ғўлдирашини ҳам эшитишингиз мумкин.

Сўнгги кунларда инсониятга таҳдидлар ҳақидаги ваҳимали огоҳлантиришлар овози баландроқ янграмоқда, аммо айнан мана шу паст овозли ғўлдирашлар АҚШда норозилик тўлқинини келтириб чиқарди, бу тўлқин энди оралиқ сайловларга таъсир қилиш билан таҳдид қилмоқда ва Атлантика океани орқали Буюк Британияга ҳам ўтиши мумкин.

АҚШда маълумотлар марказларига нисбатан қаршилик кўпроқ сиёсий чап қанотда яққол кўзга ташланмоқда. Демократ сенатор Берни Сандерс барча янги қурилишларни тўхтатиб туришга (мораторий эълон қилишга) чақирди. «Одамлар атрофга қараб, технологиянинг қанчалик тез ривожланаётганидан, уни назорат қилиш имконияти қанчалик камлигидан, маълумотлар марказлари уларнинг жамоасига электр тарифлари ва сувдан фойдаланиш нуқтаи назаридан қандай таъсир қилишидан хавотирланмоқдалар», деди у менга.

Силикон водийси тезлигида ҳаракатланаётган глобал СИ пойгаси маҳаллий сиёсий ва экологик муаммолар тўсиғига дуч келиши мумкин.

АҚШда май ойида эълон қилинган Gallup сўровномаси шуни кўрсатдики, ўз ҳудудида маълумотлар маркази бўлиши атом электр станцияси бўлишидан кўра камроқ маъқулланган. Маълумотлар марказларига нисбатан 71% қарши бўлган, жумладан 48% кескин қаршилик билдирган. Атом электр станцияларига эса 53% қарши бўлган, жумладан 34% кескин қарши чиққан. Бундай душманона муносабат сўнгги икки йил ичида кучайди, баъзи сўровлар америкаликларнинг ярми янги қурилишларни бутунлай тўхтатишни қўллаб-қувватлашини кўрсатмоқда.

Буюк Британияда ҳам, Бакингемшир ва Беркширдан тортиб Шарқий Лондондаги Брик-Лейнгача бўлган ҳудудларда баъзи лойиҳаларга қаршилик кўрсатилди, у ерда аҳоли ўз маҳаллаларига зарар етишидан хавфсирамоқда.

Брик-Лейнда Лондон Ситисининг юқори частотали трейдерларига хизмат кўрсатиши кутилаётган маълумотлар марказини қуриш режалари пойтахтнинг Ист-Энд қисмида кўпроқ ижтимоий уй-жойлар ва маҳаллий бизнес ривожланишини кўришни афзал биладиган одамларнинг қаршилигига учрамоқда. Шу билан бирга, вилоятларда маълумотлар марказларига бўлган улкан талаб Слау шаҳридан атрофдаги қишлоқ жойларига кенгайиш босимини юзага келтирмоқда.

Буюк Британия маълумотлар марказлари сони бўйича дунёда Хитойдан бир поғона олдинда бўлиб, учинчи ўринда туради. АҚШ эса энг кўп кўрсаткичга эга.

АҚШга қайтадиган бўлсак, бу норозилик ноябрдаги муҳим сайловларда қатнашаётган сиёсатчиларнинг нутқларида ўз аксини топмоқда.

Қаршилик чап қанотдаги Демократлар орасида яққол кучлироқ, аммо маълумотлар марказларига қарши кайфият Республикачи сайловчилар орасида ҳам сезиларли. Маълумотлар марказлари бўйича олиб борган сиёсати туфайли шаҳар кенгашлари сайловларда мағлуб бўлди, баъзи бутун бошли штатлар эса — ҳам қизил (республикачилар), ҳам кўк (демократлар) — тақиқлар таклиф қилмоқда.

Ўтган йили Нью-Жерси ва Виржиния штатларида Демократик губернаторлар қисман маълумотлар марказлари қурилиши ва фаолияти туфайли электр энергияси нархининг ошишидан келиб чиққан ғазаб тўлқини фонида сайландилар.

Маҳаллий аҳоли янги маълумотлар марказларини қўллаб-қувватлаш учун зарур бўлган инфратузилма харажатларини тўлаши кутилганда уларнинг энергия тўловлари кескин ошиб кетгани ёки аллақачон танқис бўлган сув захиралари янада камайгани ҳақида кўплаб маълумотлар бор. АҚШ энергия тизими маҳаллий даражада ишлагани сабабли, тўловларга таъсири дарҳол сезилади.

АҚШ Конгрессининг ҳар икки палатаси устидан назорат хавф остида турган бир пайтда, бу маҳаллий қаршилик кўлами оралиқ сайловларда ва у билан бирга АҚШ сиёсати ҳамда Дональд Трамп президентлигининг келажагида ҳал қилувчи масалага айланиши мумкин.

Март ойида еттита йирик технология компанияси (Big Tech) бош директорлари Трамп билан бирга туриб, ўз энергия эҳтиёжларини ўзлари «қуриши, олиб келиши ёки сотиб олишини» ва харажатлар «оддий хонадонлар» зиммасига юкланмаслигини таъминлашини билдирувчи «Истеъмолчиларни ҳимоя қилиш ваъдаси»ни имзоладилар. Бу ваъда мажбурий кучга эга эмас эди.

Бу ваъда одамларни ўз маҳаллаларида маълумотлар марказларини хоҳлашларига ишонтириш учун етарли бўлмади.

Бу баъзилар учун аниқ етарли эмас эди. Дунёдаги энг йирик маълумотлар марказлари тўпланган Нью-Жерси ва Виржиния штатларининг янги Демократик губернаторлари анча илгарилаб кетиб, маълумотлар марказлари учун янги энергия тарифларини жорий этиш ва энергия ҳамда сувдан фойдаланишни ошкор қилишни талаб қилувчи қонунларни тақдим этдилар.

Эҳтимол, буларнинг барчасининг энг яққол рамзи Техас штатидан Трампни қўллаб-қувватловчи Республикачи сенаторликка номзод Кен Пакстон бўлиб, у маълумотлар марказларига ҳужум қилмоқда, уларнинг солиқ имтиёзларига қарши кампания олиб бормоқда ва агар бу технология «болалар хавфсизлигига путур етказадиган СИ чат-ботларини кучайтирса», ушбу объектлар операторлари жиноий жавобгарликка тортилиши кераклигини таклиф қилмоқда.

Техас илгари бизнес, маълумотлар марказлари ва энергетикани энг кўп қўллаб-қувватлайдиган штат бўлиб, ушбу объектларни жалб қилиш учун қаттиқ курашар эди. Масалан, у Илон Маскнинг SpaceX СИ гигантидан СИ чипларини ишлаб чиқариш учун кўп миллиард долларлик кўчиб ўтиш инвестицияларининг катта қисмини таъминлаган эди.

Кен Пакстон СИ масаласида қаттиқ позицияни эгаллади

Вазиятнинг бундай кескин ўзгариши ҳайратланарли бўлди. СИ чиплари ишлаб чиқарувчи Nvidia компанияси раҳбари Женсен Хуанг август ойида ижтимоий тармоқлар орқали маълумотлар марказлари АҚШни қайта индустриаллаштиришнинг асосий ҳаракатлантирувчи кучи эканлигини таъкидлади. Бошқа йирик технология компаниялари раҳбарлари бунга эргашмадилар, бу эса вазиятнинг қанчалик ноқулай эканлигидан далолат бериши мумкин.

Бироқ, АҚШдан олинган сабоқ шундан иборатки, умуман миллий иқтисодиётга келтирадиган фойдалар ёки ҳатто саратон касаллигини даволаш имкониятлари ҳақида гапириш маҳаллий даражада доим ҳам иш бермайди. Маълумотлар марказлари атрофидаги ташвишли овознинг бир қисми — бу доимий ишчиларнинг келиб-кетиши нисбатан камлигидир. Қурилишда кўплаб иш ўринлари бўлса-да, ишлаб турган маълумотлар марказига одатда бир неча ўнлаб ходимлар керак бўлади, энг йирик янги объектларда эса атиги бир неча юз киши ишлайди.

Маҳаллий аҳолидан мамлакат фаровонлиги йўлида ўз ҳудудларидаги шовқинга, тун бўйи ёниб турадиган хавфсизлик чироқларига ҳамда энергия ва сув таъминотидаги зўриқишларга чидашни сўраш бир масала. Аммо СИ компаниялари триллион доллардан ортиқ қийматга яқинлашаётган ва айни пайтда катта иш ўринлари йўқотилишини кутаётган бир пайтда, ва кўпчилик бу технология инсониятни ер юзидан супуриб ташлаши мумкинми деб сўраётганда, буни асослаш анча қийинроқдир.

Бу баҳс Атлантика океанидан ҳам ўтди. Европанинг энг йирик маълумотлар марказлари тўпланган Слау шаҳрида 500 дан ортиқ киши шаҳар «тажриба майдонига айланмаслиги керак» деб ёзилган петицияни имзолади. Улар шаҳар бундан бирор фойда кўрдими-йўқми деб сўрашмоқда ва у ерда маълумотлар марказлари ривожланишини вақтинча тўхтатишни талаб қилишмоқда.

Аҳоли марказлар томонидан ишлаб чиқариладиган иссиқлик шусиз ҳам жазирама бўлган ёзги ҳароратни янада ёмонлаштирганидан шикоят қилишди. Лойиҳалардан бири 1000 та уй учун ажратилган ерда қурилган бўлиб, у кенгашнинг қарзларини узишга қаратилган ҳаракатлари доирасида маълумотлар маркази компаниясига сотиб юборилган.

Брик-Лейнга қайтадиган бўлсак, собиқ Лейбористлар партияси аъзоси, баронесса Пола Уддин шундай дейди: «Мен маълумотлар марказларига бўлган эҳтиёжни тушунаман, лекин шу ерда яшайдиган, нафас оладиган, мактабга борадиган маҳаллий аҳолининг саломатлиги ва фаровонлиги тўғрисида тегишли тарзда қайғуриш керак. Биз кўпроқ саноат ҳудудлари вариантини кўриб чиқишимиз керак».

Брик-Лейн намойишчилари ўз жамоасининг Ситига хизмат қилиш учун ишлатилишидан норози

Ўтган йили Лейбористлар ҳукумати маълумотлар марказларини жорий этишни тезлаштириш режасининг бир қисми сифатида уларни Муҳим миллий инфратузилма деб эълон қилди.

У маълумотлар марказларини давлат хизматларини қўллаб-қувватловчи ҳамда инвестицияларни жалб қилиш ва Британиянинг глобал иқтисодиётда рақобатлашишига ёрдам бериш учун муҳим омил деб билади.

Улар илгари сураётган далил миллий иқтисодий фойдага асосланган, аммо сиёсий савол шундаки, маҳаллий аҳоли бунга тоқат қиладими? Янги Лейбористлар ҳукуматининг биринчи қадамларидан бири Бакингемширдаги маълумотлар марказини қўллаб-қувватлаш бўлди, бу марказ яшил белбоғ (муҳофаза қилинадиган табиий ҳудуд) ерида қурилиши керак бўлгани учун маҳаллий кенгаш томонидан бир неча бор рад этилган эди.

Вазирлар рухсат бердилар, бироқ кейинроқ фаоллар краудфандинг орқали молиялаштирилган суд ишидан сўнг бунга эътироз билдириб, атроф-муҳитга таъсири тўғри баҳоланмаганини таъкидладилар. Ҳукумат хатоларни тан олди, ўз қарорини бекор қилди ва девелопер охир-оқибат кенгаш билан тоза энергия бўйича мажбурий мажбуриятларни келишиб олиши кераклигини қабул қилди. Ғолиб бўлган Foxglove кампания гуруҳи Буюк Британия бўйлаб бошқа маълумотлар марказлари лойиҳаларига қарши курашишга эътибор қаратишини айтди.

Сув — фаолларни ташвишга солаётган яна бир масала. Технология соҳаси вакилларининг таъкидлашича, масалан, қувурлардан сув сизиб чиқиши натижасида йўқотилган сув миқдори ҳисобга олинса, уларнинг эҳтиёжлари у қадар катта эмас.

Жамоатчилик палатаси қўмитасига тақдим этилган ҳисоботда Water UK савдо органи ҳукуматнинг СИ ўсиш стратегияларида «сув ҳақида бир оғиз ҳам сўз юритилмаганини» танқид қилди. «Мамлакатда иқтисодий эҳтиёжлар учун доимо етарли миқдорда сув бўлади деган тахмин мавжуд шекилли. Бу ҳақиқатдан мутлақо йироқдир».

Яқинда Буюк Британияда маълумотлар марказларини кенгайтириш бўйича амалга оширилган ишларнинг катта қисми уларнинг эҳтимолий иқтисодий ҳиссаси, бўш ётган саноат ерларининг мавжудлиги ҳамда мавжуд энергия тармоқлари ва электр энергияси ишлаб чиқариш билан боғлиқлиги сабабли стратегик жиҳатдан танланган ҳудудларга қаратилди. Бу ҳудудлар СИ Ўсиш зоналари деб номланди.

Аммо бу жойларда ҳам ўсиш ва атроф-муҳит ўртасидаги сиёсий мувозанат Вазирлар Маҳкамаси ичида кечикишларга сабаб бўлди. Тиссайддаги лойиҳа вазирлар ўртасида ердан кам углеродли водород энергетикаси лойиҳаси учун фойдаланиш керакми ёки улкан янги СИ маълумотлар маркази учунми деган тортишув мавзусига айланди. Маълумотлар маркази ғолиб чиқди.

Силикон водийсининг технология гигантлари СИ маълумотлар марказларининг улкан энергия талаблари иқлим ўзгаришига қарши курашдаги прогрессни секинлаштиришини тан олишди. Nvidia раҳбари Хуанг ўтган йили менга СИнинг ўзини ихтиро қилиш ва жорий этиш биринчи галдаги вазифа эканлигини айтди ва бу технология иқлим ўзгаришини ҳал қилишга ёрдам бериши мумкинлигини таъкидлади. «Бу интеллект ишлаб чиқаришдир, бундан қимматлироқ ва муҳимроқ нима бўлиши мумкин?»

Буюк Британияда 2030 йилга бориб амалдаги маълумотлар марказлари қувватини уч баравар ошириб, 6 гигаватт (ГВт) узлуксиз қувватга етказиш режасининг электр энергиясига бўлган эҳтиёжини нет-зеро (ноль чиқинди) режалари билан қандай мувофиқлаштириш мумкинлиги ҳақида ҳали ҳам асосий савол очиқ қолмоқда.

Ҳукумат тез орада Миллий сиёсат баёнотида (NPS) маҳаллий ҳокимият органлари учун маълумотлар марказлари бўйича ўз сиёсатини баён қилиши кутилмоқда, унда қайси турдаги марказлар «миллий аҳамиятга эга» деб ҳисобланиши ва шунинг учун вазирлар томонидан тезлаштирилган тартибда кўриб чиқилиши белгиланади.

NPS устида иш бошланганидан бери бош вазир ўзгарди ва бу масала бўйича сиёсий кайфият ҳам ўзгарди.

Бош вазир Энди Бернем «ҳар бир почта индексида ўсиш» ваъда қилди ва маълумотлар марказлари буни таъминлашга ёрдам бериши мумкин. Аммо ҳукуматнинг етакчи роли марказлашган миллий ҳокимиятнинг яққол намунасидир, бу Бернемнинг маҳаллий ҳокимият органларига кўпроқ ваколат бериш истагига зиддир. Бу ва Яшиллар партиясининг маълумотлар марказларига мораторий жорий этиш чақириғи Бернемнинг фикрини ўзгартириши мумкинми?

Вестминстердаги баъзилар бу масалада «Америка мияси» синдроми мавжудлигини, яъни бу АҚШда муаммо бўлгани учун одамлар Буюк Британияда ҳам худди шундай бўлиши керак деб тахмин қилишаётганини айтишмоқда.

Буюк Британия 6 ГВт мақсадга эришишга ҳаракат қилаётган бир пайтда, АҚШнинг 2030 йилга мўлжалланган режаси камида 20 баравар катта бўлиб, баъзи алоҳида мегалойиҳалар Буюк Британиянинг умумий режалаштирилган қувватидан ошиб кетиши кутилмоқда.

Уларнинг айтишича, маҳаллий электр нархларига таъсири бир хил эмас, гарчи бу қисман Буюк Британияда энергия нархлари аллақачон юқори эканлиги билан боғлиқ бўлса-да.

Буюк Британия учун маълумотлар суверенитети ва хизмат кўрсатиш иқтисодиётининг катта қисмини таъминлайдиган АТ инфратузилмаси бўйича АҚШ ёки бошқа мамлакатларга тўлиқ қарам бўлиб қолмаслик ҳақида муҳим далил мавжуд.

Шу асрнинг бошларида ижтимоий тармоқлар ва интернетнинг ривожланиши билан келган иқтисодий ва сиёсий кучнинг ижобий томонларини қўлга кирита олмаганидан сабоқ олиш кераклиги ҳақида гаплар бор. Буюк Британия ушбу технологияларнинг яратувчиси эмас, балки асосан истеъмолчиси эди.

«Бу сафар [СИ масаласида] биз ҳаммасини тўғри қилишимиз керак, аммо бунинг дастлабки шарти маълум даражадаги маълумотлар инфратузилмасига эга бўлишдир», деди менга вазирлардан бири. Буюк Британиянинг 2030 йилга бориб Миллий соғлиқни сақлаш тизими (NHS), миллий хавфсизлик ва молиявий хизматлар учун СИдан узлуксиз фойдаланиш борасидаги мақсади нисбатан камтар деб баҳоланмоқда.

Бу «ўйинда иштирок этиш» далили СИ лабораторияларида ҳам акс-садо бермоқда. Баъзи нуфузли шахслар уларнинг моделлари жамиятга шунчалик чуқур таъсир қиладики, улар ҳукуматларнинг солиқ ундириш, айниқса меҳнатдан солиқ олиш қобилиятини тубдан ўзгартиради деб ҳисоблашади. Уларнинг футуристлари иқтисодиёт орқали пул оқимларининг жуда катта даражада бузилиши ҳақида фикр юритишмоқда. Жисмоний маълумотлар марказлари ушбу инқилобдан тушадиган даромадларни солиққа тортишнинг кам сонли усулларидан бирига айланиши мумкин.

АҚШда бир пайтлар маълумотлар марказларини кутиб олиш учун курашган баъзи сиёсатчилар энди уларга қарши чиққанликларини айтмоқдалар. Солиқ имтиёзлари солиқ талабларига айланмоқда. АҚШдаги кичик шаҳарчалардаги норозилик аниқ Америка контекстига эга бўлиши мумкин, аммо у бутун дунё бўйлаб ҳам акс-садо бермоқда.