АҚШ сиёсатчиларининг қариётгани реал сабаблари

АҚШ сиёсатчилари орасида Вакиллар палатисидаги 24-муддатини қўлга киритиш мақсадида ноябрдаги оралиқ сайловларга киришаётган Хэл Рожерсчалик узоқ вақт фаолият юритганлар жуда кам.

88 ёшли республикачи 1981 йилдан бери Кентукки штатининг 5-конгресс округи шарафини ҳимоя қилиб келмоқда, бу эса уни Вакиллар палатисининг энг узоқ хизмат қилган аъзосига айлантирди. У Рональд Рейган "Американи яна буюк қилайлик" шиори билан ўзининг биринчи президентлик муддатини таъминлаган ўша оқшомда сайловда ғолиб чиққан эди, бу ибора кейинчалик Дональд Трамп томонидан яна қўлланилди.

Рожерс жорий йилги номинацияни қўлга киритиш учун мағлуб этган номзодлар орасида ундан 60 ёш кичик бўлган бир номзод ҳам бор эди. Аммо 1930-йилларда туғилган Рожерс 80 ёшида ҳам ўз лавозимида қолаётган ягона кекса АҚШ сиёсатчиси эмас.

Бошқалар қаторига АҚШ президенти Дональд Трамп, 80 ёш; Трампнинг ўтмишдоши Жо Байден, у 82 ёшида лавозимини тарк этган; ва худди шу ёшда Палатадаги демократик етакчиликдан воз кечган Нэнси Пелоси киради. Чак Грассли, 93 ёш, ҳали ҳам сенатор сифатида хизмат қилмоқда. У сиёсатга 1958 йилда, Аляска ва Гавайи ҳали АҚШ штатларига айланмасидан олдин кириб келган.

Шунга қарамай, баъзи сиёсатчиларнинг ёши ва соғлиғи Республикачилар ва Демократлар доираларида кенг хавотирга сабаб бўлди ҳамда ёш чекловари ёки соғлиқни текширишни жорий этиш керакми-йўқми деган баҳсларни қайта очди.

АҚШ мамлакатдаги кўпчилик катта ёшлилардан анча кексароқ бўлган одамлар томонидан бошқариладиган тизим — ўзининг "геронтократия"си билан кенг танилган.

Ёш диапазонининг бошқа чеккасида, Парламентлараро иттифоқ тадқиқотларига кўра, АҚШ ўхшаш демократик мамлакатлар орасида 45 ёшдан кичик бўлган қонунчиларнинг энг кам улушларидан бирига эга.

Хўш, нега сиёсатга жуда кам сондаги ёшлар кириб келмоқда? Ва кирганлар муваффақиятга эриша оладими?

Йигирма етти ёшли республикачи Райли Оуэн — 3 ноябрда Конгрессга номзодлигини қўяётган ҳар иккала партиядан бўлган кам сонли Z авлоди номзодларидан (ўсмирликнинг илк давридан 20 ёшнинг охиригача бўлган одамлар) биридир.

Оуэн Юта штатида янги ташкил этилган, мутахассисларнинг таъкидлашича, Демократлар томонга оғиши мумкин бўлган округда кампания олиб бормоқда. У ҳақ тўланадиган декрет таътили, Конгрессда акциялар савдосига чекловлар ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бўйича чора-тадбирлар каби масалаларни илгари сурди — буларнинг барчаси Демократик сайловчиларга маъқул келиши мумкин бўлган позициялардир.

Штатнинг 1-конгресс округида ўз партиясининг номзоди сифатида тасдиқланганида, у саҳнага Билли Жоэлнинг We Didn’t Start the Fire қўшиғи остида чиқди ва унинг авлоди Америка орзусини янгилашга ёрдам бериши кераклигини айтди.

Геронтократия "икки партиявий муаммодир", дейди у. "Бизда сиёсатни касб қилиб олган ва бутун ҳаётини Конгрессда ўтказаётган одамлар бор." Унинг фикрича, бу америкаликларга хизмат қила олмаётган тизимни акс эттиради.

Оуэннинг айтишича, у дуч келаётган энг катта тўсиқ — бу АҚШ сиёсатида пулнинг жуда катта вазнга эга эканлигидир. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, сайлов кампанияси донорлари одатда амалдаги номзодларни афзал кўришади.

Дарҳақиқат, унинг рақиби Бен МакАдамс — илгари Конгрессда хизмат қилган 51 ёшли демократ — ҳозиргача анча кўп пул тўплаган. Федерал сайлов комиссияси ёзувларига кўра, октябрь ўрталарига келиб, МакАдамс 2,6 миллион доллардан ($1,9 млн) ортиқ маблағ йиғган, Оуэн эса 150 000 доллар тўплаган.

Оуэннинг таъкидлашича, унинг авлоди замонавий сиёсий муаммоларни, жумладан технология яратаётган қийинчиликларни тушуниш учун жуда қулай мавқега эга. У, шунингдек, ёшроқ номзодда автоматик равишда тажриба етишмайди деган фикрни рад этиб, ҳарбий офицер ва Оқ уй сиёсий таҳлилчиси сифатидаги ўз тажрибасига ишора қилади. "Ўйлайманки, сиёсатда, худди саноатда бўлгани каби, бизга 'инновацион туб бурилиш' деб аталадиган нарса керак", дейди у.

Американинг етакчи сиёсатчилари ёши эскидан муҳокама мавзуси бўлиб келган. 1984 йилда Рейган — ўшанда 73 ёшида АҚШнинг энг кекса президенти — ўзининг 56 ёшли тетик рақиби Уолтер Мондейлнинг "ёшлиги ва тажрибасизлиги" ҳақидаги ҳазил билан танқидларни бир чеккага суриб қўйган эди.

АҚШда штатлар ҳам ўз қонун чиқарувчи органларига, Сенат ва Палатага эга бўлиб, кўпгина сиёсатчилар ўз фаолиятини ўша ердан бошлайдилар. Конгресснинг кўпчилик амалдаги аъзолари Вашингтондан жой олишга интилишдан олдин йиллаб штат сиёсатида вақт ўтказишган.

Аммо Конгресс аъзоларининг медиана ёши вақт ўтиши билан ошиб борди. Конгресс ёзувлари шуни кўрсатадики, Палата ва Сенатдаги энг паст медиана ёшлар 1980-йилларнинг бошларида қайд этилган — тегишлича 48 ва 52 ёш.

Pew Тадқиқот Маркази таҳлилига кўра, амалдаги Конгресс бошланишида Палата аъзосининг ўртача ёши 58 ёш, сенаторнинг ўртача ёши эса 65 ёш бўлган. АҚШ фуқаросининг медиана ёши — 39 ёш.

Ҳозирда мамлакатнинг энг кекса сиёсатчиларидан баъзиларининг соғлиғи ва тетиклигига каттароқ эътибор қаратилмоқда. Жо Байденнинг ёши у лавозимда бўлган вақтида асосий муаммога айланди. Кичикроқ даражада, Трамп ҳам саволларга дуч келди.

Республикачи сенатор Митч Макконнелл, 84 ёш, даволаниш вақтида Конгрессда бир неча ойлик йўқлигидан сўнг тобора кучаётган синчковлик нишонига айланди. Демократлар томонида эса, Максин Уотерс, 88 ёш, нуфузли Палатанинг Молиявий хизматлар қўмитасида етакчи демократ сифатида раҳбарлик чақириғига дуч келмоқда, баъзилар унинг ёшини унга қарши омил деб билишмоқда.

Ушбу "геронтократия"нинг энг баланд овоздаги танқидчиларидан баъзилари ўзларини демократик социалистлар деб атайдиган номзодлардир, бу уларнинг қарашлари Демократик партия асосий оқимидан кўра сўлроқ эканини англатади. Бу номзодлар кўпинча турмуш даражаси нархи ва Миллениаллар ҳамда Z авлодига манзур бўладиган бошқа масалаларда фаол кампания олиб боришади, уларнинг тарафдорлари ҳам ёшроқдир.

Сайловчиларнинг ёш профили ҳам, худди сайланган мансабдор шахсларники каби, кексароқ томонга оғишга мойил. Pew тадқиқоти шуни кўрсатадики, сайловда қатнашмайдиган 18 ёшдан 29 ёшгача бўлган ёшлар улуши ортиб бормоқда. 2020 йилги АҚШ сайловида овоз бермаганларнинг 25 фоизи ушбу ёш гуруҳига тегишли эди. Тўрт йил ўтгач, бу кўрсаткич 30 фоизга кўтарилди.

Pew, шунингдек, 30 ёшдан кичик сайловчилар 2024 йилда етарлича тақдим этилмаганини айтади. Ушбу ёш тоифасидаги одамлар овоз бериш ҳуқуқига эга аҳолининг 20 фоизини ташкил этган, аммо берилган барча овозларнинг атиги 15 фоизини ташкил қилган.

Кампания иштирокчиларининг айтишича, бу демографик ўзгаришлар муҳим, чунки улар баъзи масалаларнинг етарлича ёритилмай қолишига олиб келади.

"Ҳа, бу кексароқ одамларнинг сайланишига олиб келиши мумкин, аммо ўйлайманки, бу қайси масалалар муҳимлигини; сиёсатчилар қайси масалалар ҳақида гапиришга ва ғамхўрлик қилишга рағбатлантирилганини ҳам ҳақиқатан бузиб кўрсатади", дейди Америка Демократик Социалистларининг Нью-Йорк шаҳри қаноти ҳамраиси Грейс Мауссер.

Мауссер ўтган йили Зоҳран Мамданининг 34 ёшида Нью-Йорк шаҳрининг 1892 йилдан бери энг ёш мэри бўлиши учун муваффақиятли уринишида кампания олиб борди. Мамдани ёшлар муваффақиятининг камёб мисоли сифатида тақдим этилди, аммо Мауссер сиёсатчининг ёшидан кўра унинг дунёқарашига кўпроқ эътибор қаратади.

Унинг айтишича, агар кимдир сиёсатда узоқ вақт ўтказган бўлса, бу шартта муаммо эмас. Муаммо шундаки, дейди у, бу нарса нимага олиб келиши мумкин: "Сиз сиёсий элитанинг тили ва ғояларига шунчалик кўникиб қоласизки, бошқа ҳар қандай нарса — хоҳ ёшлардан, хоҳ кексалардан чиқсин, ҳар қандай янги ғоя аҳмоқона бўлиб туюлади."

У сўлчи демократ сенатор Берни Сандерсни, 85 ёш, Капитолий тепалигида узоқ фаолият юритган ва ўзгаришларни қабул қилиб, авлодлар ўртасида манзур бўлган ғояларни илгари сурган кекса сиёсатчининг мисоли сифатида кўрсатади.

2025 йил баҳоридаги Pew сўровномасига кўра, АҚШда кекса одамлар сиёсатчиларга ёшга нисбатан анча ижобий қарайдилар — ҳатто бошқа кўплаб мамлакатларга қараганда ҳам кўпроқ. 18-34 ёшлиларнинг қарийб 62 фоизи ўзлари сайлаган мансабдор шахсларнинг камчилиги ёки ҳеч бири ҳалол эмас деб айтиши мумкин, 50 ёшдан ошган одамларда эса бу кўрсаткич 45 фоизни ташкил этади. Pew томонидан сўров ўтказилган 25 та мамлакат ичида фақат Грециядаги ёшлар сиёсатчиларнинг ҳалоллигига нисбатан пессимистроқ бўлишган.

Атлантиканинг иккала томонидаги сиёсий иштирокни ўрганувчи бир мутахассис учун ёшларнинг ҳафсаласи пир бўлиши уларнинг сиёсатда иштирок этишга нега иккиланаётганини тушунтиришга ёрдам беради. Муаммо Конгрессда минимал ёш талаблари мавжудлиги билан янада ёмонлашади, дейди у. Номзодлар сенатор бўлиб хизмат қилиши учун 30 ёш, вакил сифатида хизмат қилиши учун эса 25 ёшда бўлиши керак.

"Бири иккинчисига олиб келади", дейди Лондон Қироллик Ҳоллоуэй университетидан Жеймс Слоам. "Агар сиёсатда умуман етарлича ёшлар иштирок этмаса, унда улар вакил бўла олишмайди."

Қолаверса, дейди Слоам, АҚШ ва Буюк Британиядаги ёшлар ҳокимият фақат сиёсатда мавжуд эмаслигини тушунишади. Улар таъсир кўрсатишлари мумкин бўлган бошқа кўплаб соҳалар борлигини билишади — жумладан сайланган мансабдор шахсларга ҳам.

Ёш сайловчилар ўзларининг кекса ҳамкасбларига қараганда камроқ жалб қилинган бўлишади

Сиёсатда кўзга кўринган ролларга эришадиган ёшлар учун яна бир савол — улар муваффақиятга эриша оладими-йўқми, айниқса ота-оналикка келганда. Ёз давомида Вашингтондаги икки машҳур ёш аёлнинг тажрибаси бу иш оналик билан мос келадими-йўқми деган янги саволларни келтириб чиқарди.

29 ёшида лавозимга киришган демократ конгрессвуман Александрия Окасио-Кортес, 37 ёш, ўз тухум ҳужайраларини музлатиш жараёнини бошлаганини айтди.

Ўша ҳафтанинг охирида, август ойида, деярли икки йил олдин Оқ уйнинг энг ёш матбуот котиби деб номланган Каролин Ливитт, 29 ёш, оиласи, жумладан янги туғилган чақалоғи билан кўпроқ вақт ўтказиш учун Трамп маъмуриятини тарк этишини айтди. У шундай деди: "Оқ уй матбуот котиби бўлишдан талаб қилинадиган доимий вақт, энергия ва эътиборни бағишлаган ҳолда, икки ёш фарзандим лойиқ бўлган энг яхши она бўла олмайман."

Конгрессда хизмат қилиш даврида фақат бир нечта аёл фарзанд дунёга келтирган, бир неча ўнлаб қонунчилар эса 18 ёшга тўлмаган болаларнинг оналаридир. Федерал ҳукумат, кўплаб АҚШ иш берувчилари каби, ҳақ тўланадиган декрет таътилини тақдим этмайди.

АҚШ тарихидаги энг ёш вице-президентлардан бири бўлган ЖД Вэнс, 42 ёш, яқинда ёш болалари борлиги 2028 йилда Оқ уй учун номзодини қўйиш бўйича ўз қарорига таъсир қилиши мумкинлигини айтди: "Бизнинг тўртта кичик боламиз бор."

Американинг икки партиявий тизими ҳам ёшларнинг сиёсатга жалб қилинишига яна бир тўсиқ сифатида кўрилади.

Слоамнинг айтишича, бунга сабаб фақат нисбатан тоб тортишган қарашлар тўплами ифодаланганидадир. У ёшлар партиявий сиёсатдан кўра ижтимоий ҳаракатлар ёки муайян муаммоларга асосланган кампаниялардан бевосита руҳланишини кўрсатадиган тадқиқотларга ишора қилади.

Партиявий сиёсат ичида эса, у Мамдани ва сиёсий сўлдаги бошқаларнинг Демократик партия асосий оқимидан ташқарида ёшлар қўллаб-қувватловини сафарбар қилаётгани мисолини қайд этади. Аммо у "ҳозирда бу бироз бетартиб" эканлигидан огоҳлантиради.

Республикачилар партияси ҳам сўнгги ўн йилликда Трампнинг MAGA ҳаракати юксалиши билан ўз бўлинишларини бошдан кечирди, бу ҳаракат 2024 йилги президентлик сайловларида кўплаб ёш эркакларни ўзига жалб қилди.

Баъзи Европа демократиялари янада плюралистик сиёсий муҳит ёшларнинг иштирокини ошириши мумкинлигини кўрсатади, дейди Слоам. Масалан, кўп партиявий бўлиш эҳтимоли юқори бўлган Скандинавия мамлакатлари ёрқин фарқни тақдим этади, чунки у ердаги ҳукумат партиялари "ушбу ижтимоий ҳаракатларни сиёсий тизимларга олиб кириш учун улар билан ишлайди". Норвегия каби мамлакатларга тўхталиб, Слоам ёшларнинг кучлироқ иштироки ва сиёсий тизимга бўлган каттароқ ишончи кўпроқ сиёсий иштирокга олиб келадиган циклни таклиф қилади.

Баъзи мутахассисларнинг таъкидлашича, муайян қонунчилар қачон четга чиқишни билишлари керак бўлса-да, сайловчилар ёш билан бирга келадиган кучли томонларни ҳам эътиборсиз қолдирмасликлари керак. Шунингдек, улар ёшни лаёқатлилик билан адаштириб юбормасликлари лозим.

"Ёшнинг ўзи ҳар қандай нарсанинг жуда ёмон башоратчисидир", дейди Виржиния До Hamdoʻстлиги Университети геронтология профессори Трейси Жендрон, унинг тадқиқотлари қариш ҳамиша заифлашишни англатади деган фарзга қарши чиқади.

"Сизда депрессия ёки моддаларни суиистеъмол қилишни бошдан кечираётган 45 ёшли одам бўлиши мумкин, у иш учун зарур бўлган когнитив қобилиятга эга бўлмаслиги мумкин", дейди у. Ва тенг равишда: "Сизда ажойиб ҳалоллик, сиёсий мулоҳаза ва доноликка эга бўлган, ишни бажаришга тўлиқ қодир бўлган 85 ёшли одам бўлиши мумкин."

Жендрон АҚШ сиёсатчилари мамлакатнинг ёш профилини акс эттирмаслигини тан олади, аммо бу шунчаки Конгресс кўп жиҳатдан хилма-хил бўлиши мумкинлигини кўрсатади, дейди.

"Биз буни геронтократия деб атайдиганимизда ва фақат ёшнинг ўзига эътибор қаратганимизда бу жуда қизиқ", дейди у. "Вакилликнинг бошқа кўплаб жиҳатларига — жинс, жинсий ориентация, дин, ирқга қараганингизда — биз у ерда ҳам вакилликка эга эмасмиз."

Оуэн, республикачи, рақибининг анча катта ҳарбий бюджетига (уруш сандиғига) қарамай, Ютада кучли имкониятга эга эканига ишонади.

Z авлоди номзоди сифатида уни нима ҳаракатга келтириши ҳақида гапирганда, у жамоат ҳаётида технологиянинг роли, иммиграция ва турмуш даражаси нархи босимлари каби масалаларга ишора қилади. "Мен ўз оиламни ташкил қилишнинг олдинги сафидаман ва харажатларга қараб, [сўраяпман] буни қандай уддалайман?" дейди у.

Ундан ўз кампанияси ва сиёсий бўлинишнинг бошқа томонидаги ёш номзодларники ўртасида ўхшашликларни кўрадими-йўқми деб сўралганда, у шундай дейди: "Мен 'биз қарши уларга' тузилмасини бузиб ташлаган бўлардим ва эҳтимол буни бир оз чеккага суриб қўярдим… [бу ерда] иккала томондаги кўплаб америкаликлар ҳис қилаётган икки партиявий хабар бор: Вашингтон улар учун ишламаяпти."

У Мауссернинг, Нью-Йорк демократик социалистининг, сайловчилар номзодни шунчаки ёш бўлгани учун танламаслиги кераклиги ҳақидаги фикрига қўшилади: муҳими уларнинг ғояларидир.

"Мен учун бу қайси йилда туғилганингиздан кўра, нимани қўллаб-қувватлашингиз, ким учун курашаётганингиз ҳақида анча кўпроқдир", дейди у.