Спорт қароқчилигига қарши кураш авж олмоқда — аммо у аллақачон назоратдан чиқиб кетмадимикан?

«Футболнинг пули кўпайиб кетди!» — деб ёзган эди «The People» газетаси 1995 йилнинг июль ойидаги якшанба кунларидан бирида. Нашр ҳаяжон билан учта клуб биргаликда янги ўйинчилар учун 20 миллион фунт стерлингдан ортиқ маблағ сарфлашга тайёрланаётгани ҳақида хабар берган эди.

Ўша ёзнинг энг шов-шувли битими Стан Коллиморнинг «Ноттингем Форест»дан «Ливерпуль»га Британия рекорди бўлган 8,5 миллион фунт стерлинг эвазига ўтиши бўлди.

100 миллион фунтлик трансферлар деярли одатий ҳолга айланган ҳозирги даврда бу рақам унчалик ҳайратланарли туюлмаслиги мумкин. Аммо ўшанда бу улкан воқеа эди ва футболнинг спортдан йирик бизнесга айланишини англатарди.

Буларнинг барчасига 1990-йилларнинг бошида Премьер-лиганинг ташкил этилиши ва унинг «Sky» телеканали билан тузилган биринчи телекўрсатув шартномаси туфайли эришилди. «Sky» беш йиллик ҳуқуқлар учун 300 миллион фунт стерлингдан ортиқ пул тўлаган эди. Биринчи марта элит дивизионнинг тўғридан-тўғри футбол ўйинлари пуллик телевидение девори ортига жойлаштирилди.

Бу жуда даромадли модель эди ва кейинчалик автоспорт, регби, гольф ва крикет каби бошқа йирик мусобақалар ҳам ундан нусха олишга ҳаракат қилишди.

Бироқ, ҳозирда бу модель танглик остида қолмоқда. Британия спортида қароқчилик кенг тарқалди: «Ampere Analysis» консалтинг компанияси маълумотларига кўра, спорт ишқибозларининг ярмига яқини пуллик контентни томоша қилиш учун хушмуомалалик билан «муқобил» деб атайдиган усуллардан фойдаланишини тан олмоқда.

Шу йилги ЕЧЛ финали — унда «Пари Сен-Жермен» ғалаба қозонди — ТВ орқали томоша қилиш ҳуқуқлари бўйича баҳсларга сабаб бўлди.

Ушбу ёз эса қаттиқроқ жавоб чоралари белгиларини келтирди.

Август ойида Ланкаширлик бир киши полициянинг таъкидлашича, деярли 1 миллион фунт стерлинг миқдорида ноқонуний даромад келтирган ноқонуний стриминг хизматини бошқаргани учун олти ярим йилга озодликдан маҳрум этилди. Июнь ойида Пембрукширлик почтачи ноқонуний обуналарни сотгани ва 2 000 га яқин одамга қароқчилик дастурий таъминотини етказиб бергани учун уч йилдан ортиқ муддатга қамалди.

Мерсисайдлик учинчи кишига эса шунга ўхшаш жиноятлар учун август ойида шартли равишда 32 ойлик қамоқ жазоси берилди. Бир нечта паблар ҳам ўйинларни ноқонуний кўрсатгани учун минглаб фунт стерлинг миқдорида жаримага тортилди.

Йирик спорт мусобақаларини эксклюзив кўрсатиш ҳуқуқи учун жуда катта маблағ тўлаган ТВ компаниялари ўз инвестицияларини ҳимоя қилиш учун илгаригидан ҳам қаттиқроқ курашишларига тўғри келмоқда. Телеканаллар илгари муаллифлик ҳуқуқини ўғирланишини бизнес юритиш харажатларининг бир қисми: ғашларини келтирадиган ва қимматга тушадиган, аммо уларнинг мавжудлигига таҳдид солмайдиган ҳолат деб билишга мойил эдилар. Аммо ҳозирда, реклама даромадлари камайиб, томошабинлар «Sky» ёки «TNT Sports» каби узоқ муддатли обуна хизматларидан узоқлашаётган бир пайтда, соҳа жиддий хавотирга тушмоқда.

Катта нарсалар хавф остида. Премьер-лиганинг ўзи спорт гигантидир. Охирги битимида у тўрт йил давомида мамлакат ичида кўрсатиш ҳуқуқларини 6,7 миллиард фунт стерлингга сотди ва деярли шунча миқдор хорижий ҳуқуқлардан тушди. Ушбу ТВ пуллари эвазига клублар дунёнинг энг яхши футболчилари билан шартнома имзолашга муваффақ бўлишди. Бу эса, ўз навбатида, лигага глобал миқёсда жуда катта машҳурлик келтирди.

Футбол Буюк Британияда пуллик ТВдан энг катта ютуққа эришган бўлса-да, Формула-1, Олти миллат регби турнири ва Уимблдон теннис чемпионати каби бошқа мусобақалар ҳам эксклюзив ҳуқуқлар учун жуда юқори тўловларни талаб қилмоқда. Бепул телевидениеда жонли эфирдаги спорт кўрсатувлари тобора камёб бўлиб бормоқда.

Бироқ, бу бойлик қароқчилик ва ноқонуний томоша қилишнинг ортиши сабабли хавф остида қолиши мумкин. Бу амалиёт энг кўп ёш, рақамли технологияларга мослашган томошабинлар орасида тарқалган бўлиб, улар ҳар йили спорт ишқибозларининг каттароқ қисмини ташкил этмоқда. Аммо кўпчилик ёши каттароқ томошабинлар ҳам бундан хотиржам фойдаланаётгани кўринади.

«18 ёшдан 34 ёшгача бўлганлар орасида 70 фоиздан ортиғи буни мунтазам равишда қилишини тан олади», дейди «Ampere Analysis» тадқиқотчиси Даниэль Монахан. «35 ёшдан 44 ёшгача бўлганларнинг ярмидан кўпи ва 45 ёшдан 64 ёшгача бўлганларнинг учдан бир қисми буни қилаётганини тан олади».

Шу йилги ЕЧЛ финали Буюк Британияда охирги 30 йилдан ортиқ вақт ичида биринчи марта пуллик тизимда бўлди. Томошабинлардан уни томоша қилиш учун камида 4,99 фунт стерлинг тўлаш сўралди, бу эса танқидларга, жумладан, ўша пайтдаги бош вазир, «Арсенал» ишқибози сэр Кир Стармер томонидан ҳам танқид қилинишига сабаб бўлди.

«Меҳнаткаш одамлар ушбу ўйинни томоша қилиш учун обунага пул сарфлашлари шарт эмас», деб ёзди у X (собиқ Twitter) платформасида.

Кўпчилик шунчаки тўлашдан бош тортди: «Guardian» газетаси учун «Gaming Compliance International» томонидан ўтказилган тадқиқотга кўра, Буюк Британияда 3,7 миллион IP манзил ўйиннинг ноқонуний трансляцияларига кирди. Таққослаш учун, Буюк Британияда қарийб етти миллион киши уни қонуний равишда томоша қилган.

Қароқчилик трансляцияларидан тез-тез фойдаланадиганлардан бири — «Киран», ўз ҳақиқий исмини ошкор қилишни хоҳламайдиган 30 ёшлардаги IT мутахассиси. «Арсенал»нинг ашаддий мухлиси бўлган у Премьер-лига ва Чемпионлар лигаси ўйинларини, шунингдек, Испания Ла Лигасининг муҳим ўйинларини томоша қилишни яхши кўради. Унинг «TNT Sports»га пуллик обунаси бор, аммо у ерда кўрсатилмайдиган ўйинларни томоша қилиш учун стриминг сайтларидан фойдаланади.

«Бунинг моҳияти молиявий томонга — бу энг каттаси — ва кириш қулайлигига бориб тақалади», дейди у. «Ҳар бир ўйинни томоша қилиш сизга йилига юзлаб фунтга тушади».

У фойдаланадиган трансляциялар бепул ва ҳаволаларни ижтимоий тармоқларда топиш осон.

Аммо у яна бир омил борлигини айтади: машҳур трансляция тақиқи (blackout). Шанба куни соат 14:45 ва 17:15 оралиғида ўтказиладиган ўйинлар одатда Буюк Британияда жонли эфирда кўрсатилмайди, бу қуйи лига ўйинларига томошабинлар ташрифини ҳимоя қилишга қаратилган эски қоидадир. Бироқ, Буюк Британиядан ташқаридаги телеканаллар ушбу ўйинларни кўрсатиши мумкин ва кўрсатади ҳам, бу эса қароқчилик трансляцияларини рағбатлантиришга ёрдам беради.

«Мен асосан [трансляция тақиқи] сабабли стримингга ўтдим», дейди Киран, «ва айтишим мумкинки, обуналар қимматлашгани сайин буни бироз кўпроқ қила бошладим».

Қароқчилик контентини қидираётган одамларда танлов жуда кўп. Стриминг ҳаволалари ва улардаги муаммоларни четлаб ўтиш бўйича маслаҳатлар онлайн мунозара гуруҳларида эркин баҳам кўрилади. Киран ва унинг дўстлари фойдаланадиган ушбу ҳаволалар амалий камчиликларга эга — жумладан, доимий қотиб қолиш (буферлаш), тасвир сифатининг пастлиги ёки огоҳлантиришсиз йўқолиб қоладиган платформалар. Баъзи ҳолларда улар томошабинларга порно сайтларнинг очиқ-ошкора рекламаларини ҳам ёғдириши мумкин.

Кўпчилик фойдаланувчилар ноқонуний контентни «Amazon Fire Stick» каби ТВга уланадиган кичик қурилма — стриминг аппарати орқали томоша қилишни афзал кўришади. Бу қурилмалар қонуний маҳсулотлардир, аммо уларга рухсат этилмаган дастурий таъминотни ҳам «ноқонуний юклаш» (sideload) мумкин, бу эса қароқчиларга танланган каналлар тўпламини таклиф қилиш орқали қонуний хизматларга тақлид қилиш имконини беради.

Ноқонуний томоша қилишнинг учинчи усули бу виртуал шахсий тармоқ ёки VPN бўлиб, у комьютерингизни спорт дастурлари Буюк Британиядагидан кўра арзонроқ ёки мутлақо бепул бўлган бошқа мамлакатда жойлашгандек кўрсатади.

Шу йил бошида «Sports Industry Group» сўровда қатнашган мухлисларнинг 58 фоизи ноқонуний стримингни ижтимоий жиҳатдан мақбул деб ҳисоблашини аниқлади.

Бунинг сабаби томошабинлар улардан қанча пул тўлаш талаб қилинаётганидан норози бўлишгани бўлиши мумкин.

Ҳукуматнинг Интеллектуал мулк идораси таъкидлаганидек, «ноқонуний контентга киришнинг асосий сабаби — қонуний хизматлар учун адолатсиз ёки юқори нарх белгилангани деб қабул қилинишидир».

Масалан, Премьер-лиганинг сифатли жонли ўйинларини томоша қилишни хоҳлаган британиялик томошабинга «Sky Sports» ва «TNT Sports» обуналари керак бўлади. Бунга баъзи Испания ўйинларини ёки Европа Чемпионлар кубоги регбисини қўшсангиз, «Premier Sports» ҳам киритилиши керак. Кўпгина бокс жанглари ва NFL ўйинлари «DAZN»да кўрсатилади. Ишқибоз мухлис ойига 80 дан 100 фунтгача пул тўлашига тўғри келиши жуда осон.

Яқин-яқингача телеканалларнинг ўзи ҳам қароқчиликка қарши курашни устувор вазифа деб ҳисобламас эди. Улар аудиторияни кенгайтиришга эътибор қаратган эдилар ва муаллифлик ҳуқуқининг бузилиши шунчаки бизнес юритишнинг яна бир харажати эди.

Саноатнинг баъзи тармоқларида бу ҳатто фойдали деб қараларди. 2013 йилда «Time Warner»нинг ўша пайтдаги ижроия директори Жефф Бьюкс «Тахтлар ўйини» (Game of Thrones) сериали дунёдаги энг кўп қароқчилик қилинган шоуга айланганини мамнуният билан кутиб олган эди. Унинг айтишича, ноқонуний томоша қилиш орқали яратилган эътибор «Эмми мукофотидан ҳам яхшироқ» эди, чунки у шов-шув кўтаришга ва охир-оқибат янги обуначиларни жалб қилишга ёрдам берди.

Аммо ҳозирда кайфият ўзгарди. Реклама даромадлари камайиб, томошабинлар узоқ муддатли обуна хизматларидан «Netflix», «Amazon Prime» ва «Apple TV» каби стриминг платформаларининг мослашувчанроқ таклифларига ўтаётгани сабабли анъанавий кўрсатувлар босим остида қолмоқда. «Sky» ва «TNT Sports» зарар кўраётганини хабар қилди.

«WPI Economics» томонидан ўтказилган яқиндаги ҳисоботда айтилишича, спортнинг ноқонуний стриминги телерадиоэшиттириш соҳасига йилига қарийб 700 миллион фунт стерлингга тушмоқда.

Ва қароқчилик аллақачон ўйиннинг ўзига таъсир қилмоқда.

Ўтган йили ўтказилган конференцияда «DAZN» спорт стриминг платформасининг глобал ҳуқуқлар бўйича раҳбари Том Барроуз қароқчиликни ўз компанияси учун «улкан муаммо» ва «спорт ҳуқуқлари саноати учун деярли инқироз» деб таърифлади.

Ушбу мулоҳазалардан бир неча ой ўтгач, «DAZN» Франция футбол лигаси билан француз футболининг юқори дивизиони ўйинларини Францияда кўрсатишга рухсат берган битимини бекор қилишга рози бўлди. Шартнома аччиқ низодан сўнг амалга оширилди, бу низо қисман стримернинг лига қароқчиликка қарши етарлича курашмагани ҳақидаги даъвосига тақалган эди — гарчи обуначилар сони ҳам омил бўлгани тушунилса-да.

«DAZN» шартномани бекор қилиш учун 100 миллион евро (85 миллион фунт) ва яна 140 миллион евролик тўланмаган ҳуқуқ тўловларини тўлагани айтилса-да, унинг чиқиб кетиши Франция лигаси молиясида бўшлиқ қолдирди. Лига ўз стриминг хизматини ишга туширишига тўғри келди ва «football-finance.com» томонидан тўпланган маълумотларга кўра, трансляция даромади йилига қарийб 700 миллион евродан жорий мавсумда 412 миллион еврога тушди.

Кўплаб бошқа даромад манбаларига эга бўлган «Пари Сен-Жермен» каби Европа гиганти учун бу эҳтимол унчалик муҳим эмасдир. Аммо кичикроқ клублар учун бу жиддий муаммо бўлди. Франция ғарбидаги «Анже» (Angers SCO) клуби ўтган йили бу вазият икки мавсумда унга 30 миллион еврога тушганини ва ҳужумчи Эстебан Леполни сотишга мажбур қилганини айтди.

Премьер-лига миқёсидаги мусобақа ўз кўрсатувчисини йўқотиши эҳтимолдан йироқ. Аммо қароқчилик охир-оқибат телеканалларнинг келажакда қанча тўлашга тайёрлигини камайтириши мумкин.

«Баъзи телеканалларнинг молиявий аҳволига қарасангиз, улар пул йўқотмоқда», дейди Ливерпуль университетининг футбол молияси бўйича доценти Киран Магвайр. «Қароқчилик... улар обуна моделлари орқали ишлаб чиқаришни кутган даромадларнинг тобора каттароқ қисмини эгалламоқда. Шунга кўра, ҳа, бу улар учун ташвишдир».

«Ampere» тадқиқотчиси Даниэль Монаханнинг фикрича, қароқчилик «охирги 30 йил ичида телеканаллар ва ҳуқуқ эгалари учун жуда даромадли бўлган спорт ҳуқуқлари моделлари учун чеклаб қўювчи жиддий омилдир».

Агар у назоратсиз қолдирилса, дейди у, бу ҳуқуқ эгаларига ўз инвестицияларидан даромад олишни қийинлаштиради.

Энг яхши ҳолатда, бу келажакдаги ўсишни секинлаштириши мумкин. Энг ёмон ҳолатда, бу вақт ўтиши билан даромадларнинг камайишини англатиши мумкин, бу эса ТВ пулларининг кескин ортишидан энг кўп фойда кўрган спорт турларига зарар етказади.

Премьер-лига учун бу шунчаки камроқ шов-шувли трансферларни англатиши мумкин — аммо бу лиганинг оммавий спорт даражасидан бошлаб кенгроқ футболга ажратадиган миқдорини ҳам қисқартириши мумкин, бу кўрсаткич 2025 йилгача бўлган уч йил давомида жами 1,6 миллиард фунтни ташкил этди.

Хўш, аслида нима қилиш мумкин?

Саноат томонидан қўллаб-қувватланадиган Муаллифлик ҳуқуқи ўғрилигига қарши федерация (Fact) маълумотларига кўра, жавобнинг асосий қисми истеъмолчиларнинг муносабатини ўзгартиришдир.

Ташкилотнинг суриштирувлар бўйича менежери Ник Самнернинг айтишича, қароқчилик жабрланувчисиз жиноят эмас. «Бунинг ортида уюшган жиноятчилик турибди ва улар ҳар қандай йўл билан пул ишлашни хоҳлашади», дейди у.

У шунингдек, фойдаланувчилар фирибгарликка дучор бўлишидан огоҳлантиради. «Улар... жуда кўп шахсий маълумотларни эгаллаб олишади, кейинчалик уларни жиноий фойда учун сотишлари мумкин».

Телеканаллар ва спорт ташкилотлари ноқонуний онлайн трансляцияларни ёпиш учун қаттиқ ишламоқда. Ҳар йили юз минглаб трансляциялар ўчириб ташланади. Аммо, Монахан таъкидлаганидек, улар билан курашиш «кўршапалак тутиш»га ўхшайди: «Баъзилари олиб ташланади, бошқалари, кўпинча бошқа мамлакатларда пайдо бўлади».

Яна бир йўл бор.

Буюк Британияда қароқчилик контентини юклаб олиш ёки стриминг қилиш жиноят бўлиши мумкин. Аммо томошабинларнинг ўзи шанба кунги ўйинни қароқчилик трансляциясида томоша қилгани учун жавобгарликка тортилиши эҳтимоли жуда паст.

«Fact» вакили Ник Самнернинг айтишича, ҳозирда асосий эътибор одамларга қароқчилик хавфи ҳақида маълумот беришга қаратилган — аммо у келажакда қаттиқроқ сиёсат олиб борилишини инкор этмайди.

«Бу ерда жиноятлар содир этилмоқда», дейди у.

Шунга кўра, ноқонуний контентни томоша қилаётган одамлар бир кун келиб қимматга тушадиган ҳуқуқий муаммоларга дуч келишлари мумкин.

Шундай бўлса-да, кенг кўламли курашнинг ўзи улкан қийинчилик бўлади ва норозилик уйғотиши мумкин. Бугун ноқонуний томоша қилаётганлар эртага қонуний обуналарга ўтишига ҳеч қандай кафолат бўлмайди.