Европа коинот соҳасига миллиардлаб маблағ киритмоқда. Глазгонинг сунъий йўлдош сектори бу суръатга бардош бера оладими?

2005 йилда Крейг Кларк исмли ёш космик муҳандис ўзининг туғилиб ўсган шаҳри Глазгога қайтди. У университетни ўн йилдан сал кўпроқ вақт олдин тугатган эди, аммо топа олган ягона иши чегарадан жанубда (Англияда) эди. Кларк энди ўз бизнесини бошламоқчи бўлди ва унга Clyde Space деб ном берди.

Мен шаҳарнинг кемасозлик мероси яратилган Клайд дарёсидан унчалик узоқ бўлмаган жойда улғайганман ва Глазго бир пайтлар саноат гиганти бўлганини билардим. Болалигимда «Клайдда қурилган» деган ибора ҳақиқий нуфузга эга эди: у юксак маҳорат ва муҳандислик мукаммаллигини англатарди. Мен тез-тез эшитадиган бир ибора бор эди: «Клайд Глазгони яратди, Глазго эса Клайдни яратди».

Яқин вақтгача мен тўлиқ англаб етмаган нарса шу эдики, бу анъана бошқа шаклда ҳали ҳам жуда фаол яшамоқда. Орадан йигирма йил ўтиб, Глазго кичик сунъий йўлдошлар қуриш бўйича Европада етакчига айланди.

Бу ерда ишлаб чиқариладиган сунъий йўлдошларнинг аксарияти CubeSat’лардир. Уларнинг базавий бирлиги бор-йўғи 10см х 10см х 10см — тахминан Рубик кубиги ўлчамида. Улар одамлар сунъий йўлдошлар ҳақида ўйлаганда тасаввур қиладиган улкан машиналарга қараганда анча кичик, арзонроқ ва тезроқ ишлаб чиқилади.

CubeSat’лар — худди Spire Global компаниясининг Глазгодаги офисларида суратга олингани каби — об-ҳаво маълумотларини башорат қилишдан тортиб, глобал定位 (навигация) тизимларигача бўлган барча соҳаларда қўлланилиши мумкин.

Энг муҳими, улар модулли бўлиб, уларни бирлаштириш ва кейин бажариши керак бўлган вазифага қараб камералар, сенсорлар, алоқа воситалари ёки бошқа технологиялар билан жиҳозлаш мумкин.

Кичик ўлчамларига қарамай, улар жуда катта аҳамиятга эга. Ҳар хил турдаги сунъий йўлдошлар томонидан тўпланган маълумотлар кундалик ҳаётимизнинг ажралмас қисмига айланиб бормоқда. Улар одамларга алоқа ўрнатиш ва йўл топиш, кемаларни кузатиш ва юкларни ташиш, ўрмонлар ва экинларни назорат қилиш, энергия тизимларини бошқариш ҳамда иқлим ўзгаришини тушунишда ёрдам беради.

Ҳукуматлар учун бу маълумотлар қарорлар қабул қилишга йўналтириши ва фавқулодда вазиятларга жавоб беришда ёрдам бериши мумкин. Сунъий йўлдошларнинг имкониятлари кенгайгани сари, коинотнинг аҳамияти ҳам ортиб борди.

У ерда биринчи сунъий йўлдош компанияси ташкил этилганидан 20 йилдан кўпроқ вақт ўтгач, Шотландия ҳукумати Глазго ҳозирда Европадаги ҳар қандай бошқа жойга қараганда кўпроқ кичик сунъий йўлдошлар қураётганини айтмоқда.

Шотландия бўйлаб кенг қамровли космик сектор 2022-23 йилларда 335 миллион фунт стерлинг даромад келтирди — бу беш йил ичида 69 фоизга кўпдир. Анъанавий сунъий йўлдош орқали телекўрсатувларни истисно қилганда, ушбу соҳада 2811 киши иш билан таъминланди, бу худди шу даврга нисбатан 81 фоизга кўпдир.

Аммо Европанинг бошқа жойларида ҳукуматлар ўзларининг сунъий йўлдош саноатига катта маблағ ажратмоқдалар.

Бу Глазгодан инвестициялар ва иш ўринларини тортиб олиши мумкинми? Агар шундай бўлса, Шотландия ва Буюк Британия ҳукуматлари нима қилиши керак? Кенгроқ маънода, стратегик муҳим тармоқларни қўллаб-қувватлашда давлат қандай рол ўйнаши керак?

Глазгонинг коинот соҳасидаги юксалиши ҳақидаги энг кутилмаган нарса, эҳтимол, бунинг режалаштирилмагани бўлса керак.

Бунга туртки бўлган асосий омиллардан бири Крейг Кларкнинг Clyde Space компанияси бўлди. Компания ўз фаолиятини бошлаганидан бир неча йил ўтиб, кичикроқ ва арзонроқ космик аппаратлар оммалаша бошлаган айнан тўғри вақтда CubeSat’ларга эътибор қаратди ва кейинчалик Шотландиянинг биринчи сунъий йўлдоши — UKube-1 ни яратди.

Энг муҳими, технология Стратклайд университети билан ҳамкорликда ишлаб чиқилган бўлиб, у тажриба ва тадқиқотлар, шунингдек, муҳандисларнинг узлуксиз оқимини таъминлади.

Унинг ортидан Craft Prospect ва Alba Orbital каби бошқа фирмалар ҳам пайдо бўлди. Билимлар кенгайди ва янги космик кластер шакллана бошлади. Американинг Spire сунъий йўлдош компанияси 2015 йилда ўзининг Европа базаси учун Глазгони танлади. Кичикроқ фирмалар пайдо бўлди, мавжуд муҳандислик ва технология компаниялари эса таъминот занжирининг бир қисмига айланди.

Глазго ўзини Европанинг энг йирик кичик сунъий йўлдош ишлаб чиқарувчиси сифатида қайта кашф этди — аммо соҳанинг баъзи етакчи намояндалари унинг мавқеи энди кафолатланмаганини айтмоқдалар.

«Компаниялар Глазгога кўчиб ўта бошлашди, чунки улар бу ерда буни амалга ошириш мумкинлигини ва ўсишни бошлаётган экотизим мавжудлигини кўришди», дейди Эндрю Стрейн, AAC Clyde Space компаниясининг бош технологик директори (бу компания Clyde Space Швециянинг AAC Microtec фирмаси томонидан сотиб олинганидан кейин ташкил этилган, гарчи Глазго гуруҳнинг асосий сунъий йўлдош ишлаб чиқариш майдони бўлиб қолмоқда).

Тез орада Глазго бутловчи қисмлар ва сунъий йўлдош ишлаб чиқаришдан тортиб, учириш, космодромлар ва ер усти станцияларигача бўлган «бутун кичик сунъий йўлдош қиймат занжири» уйига айланди, дейди AstroAgency космик маркетинг фирмаси асосчиси ва Шотландия ҳукуматининг космос бўйича савдо ва инвестиция элчиси Даниэль Смит.

Бундан кенгроқ фойдалар ҳам бор. Space Scotland томонидан топширилган таҳлил шуни кўрсатдики, фақатгина космик ишлаб чиқаришнинг ўзи 2022-23 йилларда Шотландияда 1000 дан ортиқ иш ўрнини таъминлаган. Кенг қамровли саноат Шотландия иқтисодиёти учун 202 миллион фунт стерлинг даромад келтирди.

Сектор кенгайгани сари билим базаси ҳам кенгайди. Амалий космик технологиялар кафедраси мудири, профессор Малкольм Макдоналднинг сўзларига кўра, ҳозирда Стратклайд университетида космос билан боғлиқ фаолиятда 100 дан ортиқ киши ишламоқда ва бу мавзу ҳозирда муассасанинг стратегик устувор йўналишларидан биридир. Университет тадқиқот ва технологияларни рижволантириш бўйича тижорат космик фирмалари билан бевосита ишлайди.

Макдоналднинг айтишича, у ўқишни тамомлаган вақтда у қўшилиши мумкин бўлган маҳаллий космик саноат деярли мавжуд эмас эди. Энди эса, «бизнинг битирувчиларимиз университетни тарк этганда, улар маҳаллий космик секторга бориб ишлайдилар, чунки у ҳозир улар учун Глазгода мавжуд», дейди у.

Аммо Макдоналднинг фикрича, муҳими шундаки, Глазгонинг сунъий йўлдош саноати ҳукумат томонидан атайлаб яратилган нарса эмас эди. Бунинг ўрнига, жараён «асосан табиий равишда» содир бўлди, дейди Смит.

Ҳар қандай меъёр бўйича, бу муваффақият тарихидир. Аммо хориждан бўлаётган рақобат борасида хавотирлар бор.

«Бу биз орқага кетаётганимизни англатмайди», дейди Макдоналд менга. «Аммо бошқалар бизга етиб олишмоқда».

Бавария аэрокосмик ва мудофаа технологиялари бўйича Европанинг йирик марказига айланмоқда. Германия Мудофаа вазирлиги яқин йилларда ҳарбий космик имкониятларга, жумладан, 100 дан ортиқ шифрланган алоқа сунъий йўлдошларига тахминан 35 миллиард евро (30 миллиард фунт стерлинг) сарфламоқчи эканлигини билдирди.

Макдоналд учун бундай харажатлар даражаси Европанинг космик саноатини қайта шакллантирмоқда. Украинадаги уруш ва кенгроқ геосиёсий ноаниқлик фонида ҳукуматлар энди нафақат тадқиқот ва инновацияларни қўллаб-қувватламоқда. Улар шунчаки инвестор эмас, балки борган сари йирик харидорларга айланмоқда.

Унинг айтишича, Буюк Британиянинг давлат космик молиялаштириши Франция ва Германия каби давлатлардан анча орқада қолмоқда.

«Инвестициялар пул ортидан бориши ва фаолият бошқа жойга кўчиши сабабли узоқ муддатли рақобатбардошликни йўқотишга олиб келиши Глазго ва Буюк Британиянинг кенг қамровли космик сектори учун албатта хавф туғдиради», дейди у.

Шотландиянинг Skyrora космик компанияси ўтган ойда ўз ракетасининг «иссиқ олов» синовини муваффақиятли ўтказганини эълон қилганидан кейин буни нишонламоқда.

Шу билан бирга, Финляндиянинг ICEYE аэрокосмик компанияси булут ва қоронғилик орқали Ер юзасининг тасвирларини ярата оладиган синтетик апертурали радар (SAR) сунъий йўлдошларига ихтисослашган. Макдоналднинг айтишича, улар Украинадаги урушда ишлатилган, у ерда оддий оптик камералар ишлай олмаган пайтда сунъий йўлдош тасвирлари разведка маълумотларини тақдим этиши мумкин — масалан, Қрим портидаги Россия кемасини аниқлаш.

Июн ойида ICEYE 1 миллиард евродан ортиқ қийматдаги молиялаштириш босқичини эълон қилди ва бу компания қийматини 10 миллиард евродан оширди. Финляндия давлати ҳам ўз улушини оширди ва ҳозирда компаниянинг тахминан 12 фоизига эгалик қилади.

Финляндиянинг Европа ишлари бўйича вазири Йоаким Странд геосиёсий вазият у «муҳим стратегик сектор» деб атаган соҳада ички мулкчиликнинг муҳимлигини кўрсатганини айтди.

Ҳукуматлар сунъий йўлдош алоқасига кафолатланган киришни хоҳлашади, айниқса уларнинг мамлакати инқирозга юз тутганда. Баъзилар сунъий йўлдошларни ва уларни қуриш имкониятини ўз чегаралари ичида бўлишини исташади.

Бу Глазго учун оқибатларга олиб келиши мумкин.

«Европанинг бошқа жойларида космик харажатларнинг яқинда ортиши муҳим аҳамиятга эга», дейди Лондон иқтисодиёт мактаби иқтисодчиси, ҳукуматнинг илғор технологияларни харид қилишини ўрганувчи Габриэле Пьяцца.

Космос оддий бозор эмас. Шартномалар қаерда берилиши компаниялар қаерга инвестиция киритишини, муҳандислар қаерда ишлашини ва тажриба қаерда ривожланишини шакллантириши мумкин.

«Имкониятлар бир-бирига асосланиб ривожлангани сабабли, ўз мамлакатида йирик харидорга эга бўлган фирмалар узоқ муддатли устунликка эга бўладилар», дея қўшимча қилади Пьяцца.

Шу билан бирга, Clyde Space 2018 йилда AAC Microtec томонидан сотиб олиниши билан бир қаторда, Глазгода ташкил этилган Alba Orbital ўз бош қароргоҳини АҚШга кўчирди, шу билан бирга Шотландиядаги базаси ва жамоасини сақлаб қолди. Spire ўзининг ишлаб чиқариш фаолиятини Мюнхенгача кенгайтирди.

Шотландия ҳукумати Глазго ҳали ҳам Европадаги ҳар қандай жойга қараганда кўпроқ кичик сунъий йўлдошлар ишлаб чиқараётганини айтмоқда. Шундай экан, бу инқирозга юз тутаётган сектор эмас.

Аммо каттароқ муаммо, дейди Смит, Шотландияда бошланган компанияларнинг айнан шу ерда кенгайишига ёрдам беришдир.

«Мен бунга ҳаддан ташқари салбий қарашни истамаган бўлардим», дейди Макдоналд. «Бу шунчаки Европанинг бошқа қисмлари бизга қараганда анча фаолроқ инвестиция киритаётгани ва анча тезроқ ҳаракат қилаётгани ҳақида огоҳлантирувчи чироқлар ёнаётганига ўхшайди».

Сунъий йўлдош камералари ишлаб чиқарувчи Simera Sense компанияси шу йил шаҳарда янги ишлаб чиқариш корхонасини очишини ва 20 та юқори малакали иш ўрни яратишини эълон қилди. Жанубий Африка, Белгия ва Францияда филиалларига эга бўлган компания Далмарнокдаги EastWorks мажмуасида юқори қийматли электроника йиғиш лабораторияси ва офисини очади.

Бу оммавий чиқиб кетишдан кўра мураккаброқ нарсадан далолат беради. Глазгонинг икки ўн йиллик давомида шаклланган университетлари, муҳандислари ва ихтисослашган етказиб берувчиларининг концентрациясини бошқа жойда қайта яратиш қийин бўлади.

Хорижий рақобатчилар билан баъзи таққослашлар ҳам мутлақо аниқ эмас. Spire’нинг Мюнхенда кенгайиши унинг Глазгодан чекинаётганини англатмайди.

Смит бунинг ечими шунчаки рақобатчилардан кўпроқ пул сарфлаш эканлигига ишонмайди: «Биз улар билан бирга ўсишимиз мумкин», дейди у.

Бунинг ўрнига, у Шотландия саноатга аслида нима кераклигига эътибор қаратиши керак, деб ҳисоблайди — бўшлиқларни тўлдириш ва космик фирмаларга энергетика, транспорт ва соғлиқни сақлаш каби соҳаларда харидорларни топишга ёрдам бериш.

Хорижий рақобатга дуч келаётган кучли ички саноат мавжуд бўлганда, ҳукуматдан молиявий ёрдам сўраш кутилиши мумкин.

Аммо Лекки бундан огоҳлантиради. Унинг таъкидлашича, Глазгонинг кичик сунъий йўлдош саноати дастлаб қисман ҳукумат ёрдами кам бўлгани сабабли, тижоратга йўналтирилган «янги космос» (newspace) инқилобининг бир қисми сифатида ўсган.

«Биз ҳукумат ёрдамини ягона ечим сифатида қабул қилмаслигимиз керак — бу тижорат фикрлашини сақлаб қолиш жуда муҳим», дейди у.

«Агар сиз аксарият тадбиркорларга катта қоғозбозлик, босқичма-босқич тўловлар ва доимий назоратга эга бўлган грант ёки ҳақ тўлайдиган харидор ўртасида танлов таклиф қилсангиз, улар доимо харидорни танлашларига шубҳам йўқ», дейди у.

Ва борган сари ҳукуматлар барибир ўша харидорга айланмоқда.

Смитнинг фикрича, давлат шартномалари грантлар қила олмайдиган нарсани қила олади — ёш компанияларга даромад, харидор ва хорижда бизнес ютиб олиш учун фойдаланиши мумкин бўлган тажриба тақдим этади.

Пьяццанинг айтишича, харидлар ҳақида ўйлаш учун иқтисодий асослар ҳам мавжуд. Сунъий йўлдошларни қуриш компаниянинг ўзидан анча узоққа тарқалиши мумкин бўлган билимларни яратади. Муҳандислар иш берувчилар ўртасида ҳаракат қиладилар. Етказиб берувчилар янги кўникмаларга эга бўладилар. Ғоялар янги маҳсулотларга айланади — баъзан бутунлай бошқа соҳаларда.

«Кўпинча эртанги кун саноати бугунги кундан ўсиб чиқади», дейди у. «Ҳозирда сунъий йўлдош қураётган жамоалар ва етказиб берувчилар тегишли технологиянинг кейинги авлодини ишлаб чиқишга қодир бўлганлардир ва улар тарқалиб кетса, уларни қайта йиғиш жуда қийин бўлади».

Аммо бунинг баҳоси бор.

Пьяцца бир соҳани қўллаб-қувватлаш учун сарфланган пулларни шифохоналар ёки мактабларга сарфлаб бўлмаслигини таъкидлайди. Ҳукуматлар тармоқларни танлашда хато қилишлари мумкин. Ва агар ҳамма субсидия берса, ҳеч ким устунликка эга бўлолмайди.

Бу давлат харидлари мантиқий бўлишининг сабабларидан биридир. Ҳукумат барибир ўзига керак бўлган нарсани сотиб олади. Компания эса шунчаки грант эмас, балки харидорга эга бўлади.

Аммо бу Украинадаги уруш туфайли янада долзарб бўлиб қолган каттароқ саволни келтириб чиқаради: Буюк Британия аслида ўз кучи билан нималарни қила олиши керак?

Сунъий йўлдошлар уруш даврида алоқа, навигация ва разведка маълумотларини тақдим этади. Мудофаадан ташқари, сунъий йўлдош хизматлари транспорт, энергетика, телекоммуникация ва фавқулодда вазиятларга жавоб бериш тизимларини қўллаб-қувватлайди. Шу боис, ҳукуматлар қайси имкониятларни хорижий провайдерлардан ёки иттифоқчилардан сотиб олишга тайёр эканликларини ҳал қилишлари керак.

Пьяццанинг айтишича, муҳим ва алмаштириб бўлмайдиган имкониятларни сақлаб қолиш учун стратегик асослар бўлиши мумкин. У буни суғуртанинг бир тури сифатида тасвирлайди. Аммо бу имкониятларни мамлакат ичида сақлаб қолиш юқори харажатларни, кичикроқ ишлаб чиқариш ҳажмини ва иттифоқчилар аллақачон қилаётган ишларни такрорлашни англатиши мумкин.

Космосга киритилган баъзи давлат инвестициялари катта иқтисодий самара бериши ҳақида далиллар мавжуд. Буюк Британия Космик Агентлиги томонидан топширилган мустақил баҳолаш шуни кўрсатдики, Буюк Британиянинг Европа Космик Агентлиги орқали киритган ҳар 1 фунт стерлинг инвестицияси 7,49 фунт стерлинг миқдорида тўғридан-тўғри иқтисодий фойда келтирган.

Буюк Британия Космик Агентлиги, шунингдек, унинг фаолияти 2024-25 йилларда Буюк Британия космик сектори учун 2,2 миллиард фунт стерлинг миқдоридаги инвестиция ва даромадга туртки бўлганини айтмоқда. Аммо бу рақамлар фақат Глазгони эмас, балки умуман Буюк Британияни қамраб олади.

Муҳимроқ масала саноатнинг қимматли қисмлари — унинг одамлари, интеллектуал мулки, тадқиқотлари ва ишлаб чиқариши — охир-оқибат қаерда қолиши бўлиши мумкин.

«Хавф корхоналарнинг ёпилишида эмас», дейди Пьяцца. «Хавф шундаки, ўсишнинг кейинги босқичи шартномалар ортидан бошқа жойга кўчиб кетади».

Шотландияда яна бир эҳтимолий янгилик кутилмоқда: Шетланд оролларидаги SaxaVord космодроми.

Тўлиқ интеграциялашган, «бошидан охиригача» космик сектор ғояси ҳақиқатга яқинлашмоқда. Инфратузилма тайёр бўлса-да, ҳақиқий учириш кампаниялари техник сабабларга кўра кечикмоқда.

Шундай экан, муваффақият кафолатланмаган.

«Ҳозир биз жуда яхши мавқедамиз», дейди Стрейн. «Аммо агар хотиржамликка берилсак, яна орқада қолишимиз мумкин, чунки ҳамма нарса жуда ва жуда тез ҳаракат қилмоқда».

Глазго кемасозлик заводлари бир пайтлар шаҳарни бутун дунё учун маҳсулот ишлаб чиқариш рамзига айлантирган эди. Унинг космик саноати ҳам деярли тасодифан шунга ўхшаш ишни амалга оширди.

Эндиги савол Глазго муваффақиятли сунъий йўлдош саноатини қура оладими-йўқми деган савол эмас. У буни аллақачон уддалади.

Савол шундаки, ушбу муваффақиятнинг кейинги босқичи ҳам шу ерда қуриладими?