Испания ва Хитой яқинлашмоқда, бу эса ЕИдаги кўпчиликнинг ғазабини қўзғатмоқда

Барселона кўчаларида оловранг қизил ва тилларанг Хитой аждарҳолари — костюмлар ичида жуда терлаб кетган одамлар бўлса керак — олқишлаётган оломон орасидан ўтиб борар, хитойлик акробатлар эса шарсимон чироқларни ҳавога айлантириб, отиб ва улоқтириб, ҳар бирининг ичидаги шамнинг тик туришини қандайдир тарзда таъминлаб, томошабинларни ҳайратга солар эди.

Шу ҳафтада Шанхай Барселонанинг машҳур ва жўшқин «Ла Мерсе» (La Merce) фестивалига фахрий меҳмон шаҳар сифатида таклиф этилган биринчи Осиё мегаполиси сифатида тарихга кирди. Шаҳарнинг улкан кўча намойишлари одатда кўп асрлик Каталония анъаналарини нишонлашга бағишланади. Шу боис, Барселонанинг бош хиёбонлари бўйлаб бархўт кийинган каталониялик сурнайчиларнинг қадам ташлаб бориши, уларнинг ўрта асрларга хос куйлари ёрқин кийинган хитойлик ижрочилар гуруҳларига ҳамроҳлик қилаётган майин мусиқа билан уйғунлашиб кетганини кўриш ҳайратланарли эди.

Шанхай вице-мери Лу Шань «Ла Мерсе»нинг очилиш маросимида нутқ сўзлаш учун Барселонага ташриф буюрди. Хитой ва Каталония маданий анъаналари шаклан фарқ қилиши мумкин, деди у, аммо улар «умумий руҳ»га эга.

Испания ва Хитой ўзаро илиқлик босқичида. Аммо бу туйғу бутун ЕИ бўйлаб баҳам кўрилаётгани йўқ.

Испания Бош вазири Педро Санчес тўрт йил ичида Хитой Раиси Си Цзиньпин билан тўрт марта учрашди. Дональд Трамп икки йил аввал қайта сайланганидан бери у ЕИни яхлит ҳолда Хитой билан алоқаларни яхшилашга чақириб келмоқда.

Бу Испаниянинг бир қанча европалик ҳамкорлари орасида ғазаб ва норозилик уйғотди, улар Пекинни стратегик рақиб ва ЕИ учун эҳтимолий геосиёсий таҳдид деб билади. Саҳна ортида улар Мадриднинг меҳмондўстлик ёндашуви — ўз бозорини Хитой бизнеси учун очиши — Хитойнинг блок ичидан иқтисодий душманга айланишига ёрдам бермаяптими, деган саволни ўртага ташлашмоқда.

Педро Санчес одатий йўлдан чиқаётган ягона ЕИ етакчиси эмас. Глобал беқарорлик ЕИнинг бошқа давлатларини сиқилиб қолгандек, ҳимоясиз ва Президент Трамп давридаги Америкага суяна олишларига ишончсиз ҳис қилишига олиб келди. Унинг савдо ва мудофаа сиёсати олдиндан айтиб бўлмайдиган ва баъзан тажовузкор сифатида баҳоланмоқда. Натижада, ЕИга аъзо давлатлар ўз миллий манфаатларига мос келади деб ҳисоблаган стратегик ҳамкорларни танламоқда, ҳатто бу бошқа аъзоларни ғазаблантирса ёки улардан узоқлаштирса ҳам.

Хўш, бу янги иттифоқлар ЕИ бирлигига ёки ҳатто Натога бутунлай путур етказиш билан таҳдид қиляптими?

ЕИнинг икки энг йирик давлати — Германия ва Франция Хитойга нисбатан қаттиқроқ позицияда бирлашди. Улар Брюсселнинг Пекин билан тобора ортиб бораётган савдо номутаносиблигини бартараф этиш учун субсидияланадиган Хитой рақибларини ЕИ бозоридан чиқариб юбориш ваколатига эга бўлишини хоҳлайди. Европа Комиссиясининг маълум қилишича, бу номутаносиблик кунига ҳайратланарли 1 миллиард еврога (850 миллион фунт стерлинг) етган.

ЕИнинг бошқа давлатлари Хитойнинг Россия билан яқин алоқаларидан хавотирда. Пекин Москванинг Украинадаги уруш ҳаракатларига ёрдам бераётганини инкор этади, бироқ мудофаа соҳаси мутахассислари Хитойнинг технологик ва иқтисодий кўмагига ишора қилиб, бу Россияга ҳарбий ҳужумини давом эттиришга ёрдам берганини айтмоқда.

Шу боис Испания Пекин билан фаол яқинлашар экан, ўз манфаатларини умумевропа манфаатларидан устун қўйишда айбланмоқда.

«Бу худди товуқ ва тухум масаласига ўхшайди. Испания европалик иттифоқчиларидан узоқлашдими ёки улар биздан узоқлашдими?» — деб сўрайди Хитой-Испания муносабатларига ихтисослашган ҳуқуқшунос ва академик Виктор Кортисо.

«Менимча, кўпроқ биз. Бу Испания. Аммо бу қонуний равишда шундай. Реалполитик (Realpolitik) мавжуд нарса. Агар мен Хитойга яқинлашсам ва бу Хитой инвестицияларини жалб қилиб, иқтисодиётимни мустаҳкамласа, унда бу фақат ўзларини ўйлаётган иттифоқчиларни қўллаб-қувватлашдан кўра стратегик жиҳатдан жозибалироқдир».

Кортисо ва мен дунёдаги энг узун юк темир йўлининг охиридаги контейнерлар уюмлари ёнида суҳбатлашдик. Бу йўналиш Хитой шарқидаги Иу ва Мадрид ўртасида 13 000 километрдан (8 000 мил) кўпроқ масофага чўзилган бўлиб, асосан Испанияга автомобиль эҳтиёт қисмлари ва электр товарларини ташийди, Хитойга эса испан хамони ва қизил виноси каби деликатесларни қайтариб олиб кетади. Бу йўналиш икки давлат ўртасидаги тез ривожланаётган муносабатлар рамзидир.

«Бош вазиримиз ЕИ билан муносабатлардан кўра миллий манфаатларни устун қўйиш қарорини қабул қилди», — деди Кортисо менга. «Биргина ўтган йилнинг ўзида Хитойнинг Испанияга киритган инвестициялари икки баравар кўпайди».

Испания ҳукуматининг савдо ва инвестициялар бўйича агентлиги — ICEX Spain Trade and Investment маълумотларига кўра, Хитойнинг Испанияга киритаётган инвестициялари, айниқса, янги аккумулятор гигафабрикалари ва автомобиль заводлари орқали кескин ортиб бормоқда.

Кортисонинг фикрича, Испания энди Пекин учун инвестициялар бўйича энг маъқул Европа йўналишига айланиши мумкин, айниқса Венгрияга эндиликда Хитойпараст Виктор Орбан раҳбарлик қилмаётгани сабабли (унинг даврида бу мамлакат «Хитойнинг Европага дарвозаси» деб таърифланган эди).

«Бу ерда АҚШ инвестициялари камаймоқда ва Хитой инвестицияларининг аҳамияти ортиб бормоқда», — деди Кортисо менга.

АҚШ ҳали ҳам Испаниянинг энг йирик ягона хорижий инвестори бўлиб қолмоқда, бироқ Испания Иқтисодиёт вазирлиги маълумотларига кўра, соф инвестициялар ҳажми тахминан 1 миллиард еврога камайган.

Испания жамоатчилик фикри ҳозирда анъанавий иттифоқчиси бўлган АҚШга қараганда Хитойга нисбатан анча ижобий.

Шу ёзда эълон қилинган Pew тадқиқот маркази сўровномаси шуни кўрсатдики, испанларнинг 54 фоизи Хитой ҳақида ижобий фикрда, АҚШга нисбатан эса бу кўрсаткич 30 фоизни ташкил этади.

Кортисонинг айтишича, Хитой савдони осонлаштиради, АҚШ эса — Трампнинг божлари ва Эрондаги уруш оқибатлари орқали — уни анча қийинлаштирди. Шу билан бирга, испанлар АҚШ президенти ўз бош вазирларига, агар у Дональд Трампнинг мудофаа харажатларини ЯИМнинг 5 фоизигача ошириш ёки Испаниядаги АҚШ базаларидан Эронга ҳужумларда фойдаланишга рухсат бериш талабларини қабул қилмаса, иқтисодий санкциялар билан таҳдид қилаётганини кузатишди.

Испаниядаги кўпчилик учун Хитойнинг АҚШдан кўра ишончлироқ деб кўрилишининг сабаби мана шунда.

Икки йил аввал Хитойнинг йирик автомобиль ишлаб чиқарувчиси Chery Automobile ўзининг биринчи Европа ишлаб чиқариш ва операцион маркази учун Испанияни танлаганида, бу ўша пайтда фаолиятини тўхтатган Испаниянинг Ebro брендини қайта жонлантирди.

«Хитой компаниялари Испанияда автомобиль ишлаб чиқаришга сармоя киритиб, биздаги бўшлиқларни тўлдирмоқда», — дейди Кортисо.

Аммо танқидчилар Испания тупроғидаги Хитой заводлари ЕИ ягона бозорини заифлаштиришидан хавотирда.

Chery Барселонадаги ягона Хитой компанияси эмас. Аккумулятор ва стационар энергия сақлаш тизимлари ишлаб чиқарувчи Hithium компанияси Испания шимолидаги Наваррага сармоя киритишни режалаштирмоқда, аккумулятор ишлаб чиқарувчи CATL эса Барселонадан 200 мил ғарбда жойлашган Сарагоса шаҳрида литий-темир-фосфат аккумуляторлари гигафабрикасини қуришда иштирок этмоқда. Танқидчиларнинг айтишича, бу лойиҳалар Хитой фирмаларининг ЕИ ичида ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш ва Хитой электромобиллари импортига қўйиладиган божлардан қочишга қаратилган ҳаракатларининг бир қисмидир.

Мадриддаги ElCano Қироллик институтининг Хитой бўйича мутахассиси Мигель Отеро Испаниянинг европалик иттифоқчилари менсимай муносабатда бўлаётгани ва иккиюзламачилик қилаётганини айтади.

«Франция, Италия, Германия — уларнинг барчаси Хитой билан ўз стратегик муносабатларига эга», — дейди у менга. «Испания улардан унчалик узоққа кетаётгани йўқ. У шунчаки уларга етиб олмоқда». Унинг айтишича, энди Европа АҚШга тўлиқ суяна олмайдиган бир шароитда, Испаниянинг устувор йўналиши диверсификация ҳисобланади. У нафақат Хитой, балки Канада, Бразилия, Ҳиндистон ва Африка билан ҳам бизнес юритишни хоҳлайди. Испания, унинг айтишича, Хитойга муккасидан кетмаган.

Аммо хавфсизлик ҳам бу манзаранинг бир қисмидир.

Апрель ойида Пекинга қилган сўнгги ташрифи чоғида Бош вазир Санчес Хитойнинг шамол турбиналари ишлаб чиқарувчи Ming Yang компанияси асосчиси билан учрашди. Ушбу компаниянинг Буюк Британиянинг Хайлендс ҳудудида энг йирик шамол турбиналари ишлаб чиқариш заводини очиш режалари миллий хавфсизлик нуқтаи назаридан тўсиб қўйилган эди.

Бу воқеа ўтган йили Испания Ички ишлар вазирлиги Хитойнинг Huawei технологик гигантига суд тингловларига оид махфий маълумотларни сақлаш ва бошқариш бўйича 12,3 миллион евролик шартномани топширганидан кейин ЕИда юзага келган норозиликдан сўнг юз берди.

Европа Парламентидаги бир нечта сиёсий гуруҳларнинг депутатлари Испаниянинг ушбу шартномаси бутун ЕИни хавф остига қўйиши мумкинлигини айтишди.

«Юқори хавфли етказиб берувчини жалб қилганингизда... биз нафақат маҳаллий маълумотларнинг сизиб чиқиши хавфига дуч келамиз, балки Европа разведка маълумотларини алмашиш тизимини заҳарлаш хавфини туғдирамиз», — деган эди февраль ойида Яшиллар гуруҳидаги Чехия Қароқчилар партияси депутати Маркета Грегорова.

Испаниянинг марказчи-ўнг мухолифатидан Хуан Игнасио Зоидо Альварес бу қарор «бутун ЕИни хавф остига қўйишини» айтди.

Испания Мудофаа вазирлиги ҳеч қандай хавф йўқлигини инкор этишда давом этмоқда, бироқ АҚШнинг Натодаги собиқ элчиси ва Clarion Strategies геостратегик маслаҳат фирмаси ҳаммуассиси Жулианна Смит бу воқеа Европа жипслигини жиддий равишда заифлаштириши мумкинлигидан огоҳлантиради.

«ЕИ давлатлари баъзилар томонидан олдиндан айтиб бўлмайдиган ва ишончсиз деб ҳисобланаётган Америкадан ҳимояланиш йўлларини излар экан, улар ЕИнинг жамоавий мавқеини заифлаштирадиган муқобил вариантларга шошилмасликлари керак», — дейди у менга.

«Бу тобора ривожланиб бораётган муносабатларнинг баъзилари, масалан, Канаданинг ЕИ билан тез кенгаяётган муносабатлари ҳақиқий фойда келтириши мумкин», — дея қўшимча қилди у. «Аммо бошқалари, масалан, Испаниянинг Хитой билан муносабатларини чуқурлаштириш қарори, ЕИнинг ягона овоз билан гапириш қобилиятига янада путур етказиши ва Испания ҳамда кенг Европа учун қўшимча хавфсизлик заифликларини келтириб чиқариши мумкин».

Испания баҳсли шерикликлар тузаётган ягона ЕИ давлати эмас.

Финляндия Россия билан 1300 километрлик қуруқлик чегарасига эга бўлиб, Москванинг Украинага кенг кўламли босқинидан бери ўзини ҳимоясиз ҳис қилмоқда.

Финляндия аллақачон аҳоли жон бошига тинч аҳолининг ўқотар қуролларга эгалик қилиши бўйича ЕИда энг юқори кўрсаткичга эга. Шунингдек, у ЕИ ва Натода энг йирик захирадаги ҳарбий кучга эга. У кўприклар остида Россия зирҳли техникалари унинг ҳудудига бостириб кирса, портловчи моддалар билан тўлдирилиши мумкин бўлган бўшлиқларни қурган. Бу ҳарбий тайёргарликни яшаб қолишнинг муҳим зарурати деб биладиган давлатдир.

2022 йилда у хавфсизлик кўпчилик билан бирга бўлишда деган қарорга келди. Хельсинки ўзининг анъанавий стратегик нейтраллигидан воз кечди ва Натога аъзо бўлишга шошилди.

Бироқ, эндиликда, агар аъзо давлатга ҳужум қилинса, Вашингтон альянснинг ўзаро мудофаа моддасига риоя қилмаслиги мумкинлигидан хавотирлар бор.

Зарурат туғилганда АҚШ ёрдамга келишига ортиқ ишонмаган Финляндия Исроилга мурожаат қилиб, замонавий мудофаа воситаларини, жумладан, «Давид соябони» (David's Sling) ҳаво ҳужумидан мудофаа тизими ва Spike танкка қарши ракеталарини сотиб олди.

Финляндия Исроил билан шартномасини яқинда содир бўлган Ғазо уруши авжига чиққан пайтда янгилади, гарчи унинг ҳукумати Исроилнинг босиб олинган Фаластин ҳудудларидаги фаолияти ҳақида очиқчасига жиддий эътирозлар билдирган бўлса-да ва ЕИнинг кўплаб бошқа давлатлари ҳам Исроилнинг Ғазо ва Ғарбий Соҳилдаги сиёсати ва ҳаракатларидан чуқур хавотирда бўлса-да.

«Финляндияда биз ҳар доим ҳам маънавий устунликка эга бўлишга қурбимиз етмаслиги ҳақида тушунча бор. Омон қолишнинг ўз баҳоси бор», — дейди Европа сиёсатини таҳлил қилиш марказининг (CEPA) Трансатлантик мудофаа ва хавфсизлик дастури илмий ходими Минна Аландер.

«Финлар ва сиёсий мухолифат партиялари Исроил [Ғазо ва Ғарбий Соҳилдаги ҳаракатлари туфайли] мудофаа саноатини қўллаб-қувватлашни хоҳлайдиган давлатми ёки йўқми, деган саволни ўртага ташлашмоқда, бироқ Финляндия ҳукумати Исроил билан келишув Финляндия эҳтиёжларини қондиришини айтиб, баҳс-мунозаралардан узоқ турди», — деди у менга.

Якунда, дейди Аландер, унинг ватандошлари «камроқ ҳиссиётга берилувчи менталитет»га эга.

Греция ҳам анча йирик ва яқин қўшниси томонидан таҳдид сезмоқда. MacroPolis сиёсий таҳлил веб-сайти ҳаммуассиси Ник Малкоутзис менга Греция Туркияни «ўз миллий хавфсизлиги ва суверенитетига доимий ва жиддий хавф» деб билишини айтади.

Илгари АҚШ икки давлат ўртасидаги келишмовчиликларда воситачилик қилган. Иккаласи ҳам Нато аъзоси. Аммо Дональд Трамп даврида, Нато инсайдерларининг айтишича, АҚШ сиёсий ва дипломатик жиҳатдан тобора йўқ бўлиб бораётгандек кўринмоқда, Вашингтон эътиборини бошқа жойга қаратган.

Август ойи охирида Греция ва Исроил икки давлат тарихидаги энг йирик мудофаа экспорти шартномаларидан бирини имзоладилар. «Ахилл қалқони» (Achilles Shield) келишуви Афинага Грецияни дронлар, самолётлар ва ракеталар каби бир қатор таҳдидлардан ҳимоя қилиш учун мўлжалланган Исроил технологиясини тақдим этади.

Грецияда Фаластин халқига нисбатан азалдан хайрихоҳлик мавжуд бўлган ва кўпчилик Исроил билан тобора яқинлашиб бораётган алоқаларга шубҳа билан қараган. Аммо Малкоутзиснинг айтишича, Исроил билан тузилган «улкан келишув»га жамоатчилик ва сиёсий муносабат «кутилганидан кўра вазминроқ» бўлди.

Унинг айтишича, бунинг сабаби асосий омил мавжудлигидадир: Грециянинг Туркияга қарши ўз хавфсизлигини мустаҳкамлаш бўйича ҳаётий заруратини умумий тушуниш, бу ҳамма нарсадан устун туради.

Исроил Вашингтоннинг яқин иттифоқчиси бўлган бир шароитда, Греция «Исроил маҳсулотларини сотиб олиш» ҳатто шундай нотинч даврларда ҳам АҚШ билан яхши муносабатларни сақлаб қолишга ёрдам беради деб умид қилмоқда.

Аммо бу нозик мувозанатдир, чунки Греция ва Финляндия Европа жамоавийлигига ҳисса қўшадиган «яхши европаликлар» сифатида кўринишни жуда хоҳлашади, дейди Малкоутзис.

Унинг айтишича, ЕИ давлатларининг «ҳар томонга тарқалиб кетиши» ҳамманинг бир тўхтамга келишини ва мудофаа ҳамда хавфсизлик масалаларида ягона овоз билан гапиришини қийинлаштиради, бу эса Брюссель ва Нато хоҳлаётган нарсанинг аксидир.

Шундай бўлса-да, Европа давлатларининг умумий манфаатларни кўзлаб кичикроқ блокларга бирлашиши янгилик эмас. Буюк Британия, Германия ва Франциядан иборат E3 «гуруҳи» 2003 йилда ядровий келишувга эришиш умидида Эрон билан дипломатик музокараларни мувофиқлаштириш учун ташкил этилган эди. Ҳозирда бу Европанинг учта энг йирик ҳарбий ва иқтисодий давлати учун янада махсус алоқа канали ҳисобланади.

Скандинавия ва Арктика давлатлари минтақавий мудофаа ҳамкорлиги бўйича ўз келишувларига эга, «Вишеград тўртлиги» — Чехия, Венгрия, Польша ва Словакия эса кўп йиллар давомида ЕИ доираларида таниқли таъсир гуруҳи бўлиб келган.

Шундай бўлса-да, Нато ва ЕИ қитъа Иккинчи жаҳон уруши тугаганидан бери кузатилмаган кучли босим остида эканлигига ишонади. Уларнинг етакчилари ягона фронт зарурлигини айтмоқда. Душманлик кайфиятидаги Россия Пекин кўмагида эшик қоқмоқда, Европанинг хориждаги собиқ энг яқин дўсти бўлган АҚШ эса, энг яхши ҳолатда, бошқа устувор йўналишлар билан банддек кўринади.

Уларнинг фикрича, парчаланиш, бўлиниш ва авж олаётган «мини-латерализм» фақат Европанинг рақибларини хурсанд қилади. Хитой ва Россия буни диққат билан кузатмоқда.