Европа автомобиль ишлаб чиқарувчилари инқирозда. Уруш истиқболи уларни қутқара оладими?

Яшил, йирик ва ҳайбатли Ford’нинг энг янги модели «Ақл бовар қилмас Халк» услубидаги ўзгаришни бошдан кечирган пикапга ўхшайди. Компаниянинг машҳур Ranger линияси асосида яратилган, Ford’нинг Дагенҳемдаги заводи ташқарисида турган ушбу бақувват машина икки тонна юк таший олади, тўрт тоннагача шатакка олади ва у ерда ҳали ҳам двигателлар ишлаб чиқараётган 2000 кишилик ишчи кучининг умидларини ҳам елкасида кўтариб турибди.

Завод ичида, камуфляж бўёқли машинани ҳаракатга келтиришга мўлжалланган уч литрли дизель двигателлари ишлаб чиқариш линияси бўйлаб ҳаракатланмоқда. Ушбу линиянинг маҳсулот ҳажми сўнгги ўн йил ичида йилига 90 000 та двигателдан тахминан ярмигача камайди.

Ford ҳарбий машиналар ишлаб чиқаришга ўтиш компаниянинг Буюк Британиядаги раҳбари автомобил ихтиро қилинганидан бери энг қийин муҳит деб таърифлаган вазиятни қоплашга ёрдам беради деб умид қилмоқда. Бир пайтлар устун бўлган Европа автомобиль саноати кичиклашиб бормоқда ва у Европа қайта қуролланаётган бир пайтда саноат қудратини тиклаш учун мудофаа бюджетларининг ўсишига умид қилмоқда.

Ford Британия армиясининг Енгил ҳаракатчан машиналар (LMV) дастури учун тендерда иштирок этмоқда

Ford мудофаа соҳаси мутахассислари General Dynamics ва Ricardo билан қўшма корхонада иштирок этиб, Мудофаа вазирлигининг (MoD) яқин беш-етти йил ичида армиянинг эскирган Land Rover базасидаги паркини алмаштириш учун 9000 та машина етказиб бериш бўйича шартномаси учун курашмоқда.

Ford UK раиси Лиза Бранкиннинг айтишича, бу таклиф компания мудофаа талабларига қанчалик тез жавоб бера олишини кўрсатиш учун имкониятдир: «Ишлаб чиқарувчи сифатида сиз ўзингизга келаётган ҳар бир имкониятга қарайсиз ва бу биз фойдаланишни истаган ажойиб имкониятдир».

Бу Ford мудофаа ишларига биринчи марта юзланаётгани йўқ.

Иккинчи жаҳон урушидан олдин Ford’нинг Шарқий Лондондаги Дагенҳем заводи Европадаги энг йирик автомобиль заводи эди.

Уруш бошланганда, фуқаролик автомобиллари ишлаб чиқариш бутунлай тўхтатилди ва завод тўлиқ ҳарбий маҳсулотлар чиқаришга мослаштирилди. 1939 йилдан 1945 йилгача Дагенҳем заводи Иттифоқчиларнинг уруш ҳаракатлари учун 360 000 та машина ишлаб чиқарди.

Манчестердаги Ford ишчилари Rolls-Royce томонидан лойиҳалаштирилган 34 000 та Merlin двигателларини ишлаб чиқаришди, улар Spitfire ва Hurricane қирувчи самолётларини ҳаракатга келтирган.

Саксон йил ўтиб, Буюк Британия ва Европа автомобиль саноати уруш двигателлари бир етказиб берувчи BBC’га айтганидек «якуний инқироз»нинг олдини олишга ёрдам беришига умид қилмоқда.

Европа Россия таҳдиди ва АҚШнинг Европа ҳимоячиси сифатида ҳаракат қилишни истамаслигига жавобан мудофаа харажатларини ошириш учун юзлаб миллиардлар ажратишга мажбур бўлаётган бир пайтда, Хитой рақобатчиларининг тижорат босими остида қолган автомобиль ишлаб чиқарувчилари буни эътибордан четда қолдиришмади.

Хўш, Европанинг қайта қуролланиши инқироздаги автосаноат ва таъминот занжирини қутқара оладими?

Мудофаани ўсиш сектори ва Европадаги автомобиль заводларида тўпланиб қолаётган ортиқча қувватни ўзлаштира оладиган соҳа сифатида кўраётган ёлғиз Ford эмас.

Франциянинг Renault автомобиль ишлаб чиқарувчиси мудофаа гиганти Thales билан ҳарбий дронлар ишлаб чиқариш бўйича стратегик битим имзолади ва ойига 1000 донагача маҳсулот ишлаб чиқаришни мақсад қилган. Франция ҳарбийлари ва Қуролланиш бош бошқармаси анъанавий, секинроқ мудофаа таъминоти занжирларини четлаб ўтиш учун Renault’нинг оммавий ишлаб чиқариш тажрибасидан фойдаланмоқчи.

Шу билан бирга, Volkswagen Германия ғарбидаги Оснабрюк шаҳридаги тўлиқ қувват билан ишламайдиган заводни сотишга рози бўлди, у Исроилда жойлашган мудофаа инвестори билан қўшма корхонада ҳарбий ишлаб чиқариш марказига айланади.

Land Rover ишлаб чиқарувчи Jaguar Land Rover (JLR) ҳам Ford билан бир хил шартнома учун курашмоқда, чунки армия 2030 йилгача ўзининг ҳозирги Land Rover базасидаги паркини босқичма-босқич фойдаланишдан чиқаради. JLR шунингдек, ўзининг глобал ҳарбий амбицияларини қўллаб-қувватлаш учун янги махсус бизнес бўлинмасини ташкил этди.

Автомобиль ишлаб чиқарувчилар ва савдогарлар жамияти (SMMT) вакили Майк Ҳоуснинг айтишича, тўлиқ фойдаланилмаётган автоишлаб чиқариш қувватларини мудофаа соҳасига йўналтириш мантиқан тўғридир.

Буюк Британия автомобиль саноати ва унинг етказиб берувчилари бир нечта йирик ишлаб чиқарувчиларга — Сандерленддаги Nissan, Дербиширдаги Toyota, Оксфордширдаги BMW ва маҳсулот қиймати бўйича энг йириги, Мидлендс ва Мерсисайддаги бир нечта заводларга эга JLR’га жуда боғлиқ.

Ҳоуснинг айтишича, таъминот занжири жуда заиф аҳволда.

«Буюк Британиянинг автомобиль ишлаб чиқариш ҳажми сўнгги саккиз ёки тўққиз йил ичида пасайиб бормоқда», дейди у. «Биз эҳтимол 10 йил олдинги кўрсаткичнинг ярмидамиз. Бу, албатта, таъминот занжирига зарба беради, чунки улар аввалгидек миқдорда деталлар ишлаб чиқармаяпти. Демак, уларда бўш қувват бор. Улар битта муайян ишлаб чиқарувчига ҳам жуда боғлиқ бўлиши мумкин».

Шунинг учун улар «мижозлар базасини кенгайтириш ва мудофаа соҳасига ўтиш имкониятини» мамнуният билан кутиб олишади, дейди у.

Атиги икки ҳафта олдин JLR харажатларни камайтириш ва халқаро, айниқса Хитой рақобатчиларига қарши рақобатбардошликни сақлаб қолиш учун Буюк Британиядаги 30 000 кишилик ишчи кучидан 4000 та иш ўрнини қисқартиришини эълон қилди. JLR’га совутиш тизими компонентларини етказиб берувчи Evtec компаниясидан Дейв Робертс бунинг оқибатларидан хавотирда эканини айтади.

«JLR Буюк Британия автомобиль ишлаб чиқариш маконидаги муҳим омилдир», дейди у. «Бу бутун секторни бирлаштириб турадиган елимдир. Чунки унутманг, сиз JLR учун ишлаб чиқараётган ҳажмлар Буюк Британиядаги бошқа ҳар қандай автомобиль ишлаб чиқарувчисидан сезиларли даражада юқоридир.

Агар улар зарар кўрса, бунинг таъсири таъминот занжири бўйлаб чуқурроқ тарқалади».

Шу ҳафта бошида JLR’нинг йирик етказиб берувчилари ҳукуматни автомобиль ишлаб чиқарувчиларга аэрокосмик ва мудофаа соҳаларига ўтишда ёрдам беришга чақириб, Буюк Британияда кенг кўламли автомобиль ишлаб чиқариш узоқ муддатли пасайишга юз тутаётганидан огоҳлантирди.

Раҳбарлар Буюк Британия автомобиль таъминоти занжирида «кўринарли дарз кетиш» ҳақида огоҳлантиришди

Бош вазир, молия вазири ва Уэст-Мидлендс мэри Ричард Паркерга йўлланган очиқ хатда соҳа раҳбарлари Британиянинг автомобиль таъминоти занжири «инқирозда эмас», балки «нотўғри бозорда» эканини айтишди.

Хат 8600 дан ортиқ бевосита ходимга эга бўлган корхоналар вакиллари бўлган раҳбарлар, шунингдек, 75 000 га яқин ишчини ифодаловчи Британия металл шакллантириш конфедерацияси томонидан имзоланган.

Хатни имзолаганларнинг айтишича, иш ўринларининг қисқартирилиши Буюк Британиянинг 183 000 га яқин ишлаб чиқариш иш ўринларини қўллаб-қувватловчи автомобиль таъминоти занжиридаги «биринчи кўринарли дарз кетиш»дир.

Бутун Европа бўйлаб сектор ACEA автомобиль саноати ишлаб чиқарувчилари ассоциацияси бош директори Сигрид де Врис «мукаммал бўрон» деб атаган вазиятга дуч келмоқда. Автомобиль ишлаб чиқарувчилари электромобилларга ўтиш учун миллиардлаб маблағ сарфламоқдалар ва ҳукуматнинг электромобиллар сотуви бўйича мақсадлари истеъмолчилар талабидан тезроқ ҳаракат қилаётганини таъкидламоқдалар.

Ва харидорлар танлаётган электромобиллар тобора кўпроқ соҳанинг энг катта янги таҳдиди — Хитойдан келмоқда.

2000-йилларнинг бошларида Ғарб компаниялари Хитойни катта имконият сифатида кўришди. Унинг тез ўсиб бораётган ўрта синфида кўп пул ва автомобилларга, жумладан, энг фойдали премиум моделларга чексиз иштиёқ бор эди. Бу жуда сердаромад эди — бир пайтлар Хитой Volkswagen фойдасининг ярмини таъминлаган.

Аммо бу узоқ давом этмади. Хитой маҳаллий автомобиль саноатига эга бўлишни хоҳлади ва мамлакатни юқори технологияли секторларда, жумладан, электромобиллар соҳасида етакчига айлантириш учун катта давлат маблағлари йўналтирилди.

Бугунги кунда Хитой бозори хорижий ва маҳаллий брендлар билан тўлиб-тошган ва шиддатли рақобат билан ажралиб туради. Хитой автомобиль ишлаб чиқарувчилари эътиборини хорижий бозорларга қаратишди ва бозор улушини қўлга киритиш йўли сифатида электромобилларга ўтишдан фойдаланишди. BYD, Chery ва Geely каби компаниялар Европага фаол кириб бормоқда.

Европа брендлари учун бундан ёмонроқ вақт бўлиши мумкин эмас эди. Хитойдан келадиган ишончли фойданинг йўқолиши ва ўз ҳудудларида Хитой рақобатчиларининг пайдо бўлиши улар электромобиллар ишлаб чиқаришга катта сармоя киритганларидан кейин юз берди. Шунга қарамай, электромобиллар сотуви кутилганидек тез ўсмади. Раҳбарлар Хитой рақобатчиларининг паст ишлаб чиқариш харажатлари ва тезкор ривожланиш суръатларига тенглашишга қийналганларини тан олишади.

Натижада, Европа ишлаб чиқарувчилари харажатларни камайтиришга ҳаракат қилишмоқда ва айни пайтда ўзлари сота оладиганидан анча кўп автомобиль ишлаб чиқаришга қодир бўлган қимматбаҳо заводлар билан нима қилиш ҳақида бош қотиришмоқда.

Volkswagen яқин бир неча йил ичида 100 000 та иш ўрнини қисқартиришини аллақачон маълум қилган. Бир пайтлар Германияда заводларни ёпиш ақлга сиғмайдиган ҳолат бўлган бўлса, ҳозирда компания Дрездендаги битта заводни ёпди ва яна тўрттасини ёпиши мумкин. Бунга VW электромобиллар ишлаб чиқариш учун линияларни ўзгартиришга 1 миллиард евродан (857 миллион фунт стерлинг) кўпроқ маблағ сарфлаган Цвиккаудаги завод ҳам киради — бу жараён атиги тўрт йил олдин якунланган эди.

Саноат тахминларига кўра, Ғарбий Европа автомобиль заводлари йилига тахминан 2,5 миллион автомобиль ишлаб чиқаришга тенг бўш қувватга эга.

Автомобиль ишлаб чиқарувчилар Европанинг шиддат билан ўсиб бораётган мудофаа бюджетларига ҳавас билан қарашаётгани ажабланарли эмас.

Сигрид де Вриснинг айтишича, автомобиль ишлаб чиқарувчилари Европанинг қайта қуролланишига ёрдам бериш учун қулай мавқега эга.

«Мудофаа учун зарур бўлган кўплаб имкониятлар автомобиль сектори учун ҳам керак ва у томонидан тақдим этилади», дейди у. «Шундай қилиб, автомобиль ишлаб чиқарувчилари ва етказиб берувчилари саноат активларига, ишлаб чиқариш тажрибасига, логистика имкониятларига, шунингдек, илғор технологияларга эга. Улар Европанинг кенгроқ мудофаага тайёргарлик кўриш мақсадига мос келиши мумкин бўлган кенг ва жуда интеграциялашган таъминот занжирларига эга».

Аммо унинг айтишича, бу осон эмас: хавфсизлик қоидалари, Европа ичидаги сиёсий ва иқтисодий рақобат ва ҳақиқий уруш бўлмаса, ишлаб чиқариш ҳажми оммавий истеъмол бозорини алмаштира олмаслиги — буларнинг барчаси тўсиқларни келтириб чиқаради.

«Бу икки хил дунё», дейди у. «Ҳукуматлар ўз мудофаа имкониятларига сармоя киритишни хоҳлашади ва шунинг учун ҳозир, ҳар қачонгидан ҳам кўпроқ, ишлаб чиқарувчилар ва етказиб берувчилар учун нималар мумкинлигини кўриш қизиқарли, аммо бу биз ҳозирда кўраётган ишлаб чиқариш қувватларидан тўлиқ фойдаланилмаслик муаммосини ҳал қилиш учун етарли бўлмайди».

Агар мудофаа Буюк Британия ва Европа автомобиль ишлаб чиқаришдаги катта бўшлиқларни тўлдира олмаса, товуқхонани тулкига ижарага бериш вақти келдими?

Бошқача айтганда, Хитой компанияларига Европа ишлаб чиқариш қувватларига киришга рухсат берилиши керакми?

Бўш турган йиғиш линияларини ишлатиб туришнинг улкан доимий харажатларини қоплаш учун Европа ва Буюк Британиянинг узоқ йиллик автомобиль ишлаб чиқарувчилари ўз эшикларини Хитой рақобатчилари учун очмоқдалар.

Vauxhall, Fiat, Peugeot ва Citroen брендлари эгаси бўлган Stellantis Хитойнинг Leapmotor электромобиль ишлаб чиқарувчисининг 20 фоизлик улушини сотиб олди ва икки йил олдин Полшада Хитой брендини ишлаб чиқариш бошланди. (Кейинчалик Полша Хитой электромобилларига юқори тарифлар жорий этиш учун овоз берганидан кейин, Испания эса бетараф қолганидан сўнг, Leapmotor ишлаб чиқаришни Испанияга кўчирди — бу савдо сиёсати қанчалик мураккаб бўлиши мумкинлигини эслатади.)

Nissan ва Chery International UK компаниялари Nissan учун Сандерленддаги заводида Chery автомобилларини шартнома асосида ишлаб чиқаришни ўрганиш бўйича мажбурий бўлмаган ўзаро англашув меморандумини имзоладилар.

VW бош ижрочи директори Оливер Блюм шу йилнинг апрель ойида Volkswagen Европа заводининг бўш қувватларини Хитойдаги қўшма корхона ҳамкорлари билан баҳам кўришни кўриб чиқаётганини айтди.

Бир томондан, бу ҳамма учун фойдали бўлиши мумкин. Европа заводлари кўпроқ иш билан таъминланади, Хитой ишлаб чиқарувчилари эса ушбу бозорларда автомобиль ишлаб чиқариш ва экспорт қилиш орқали АҚШ ва ИАга сотишдаги юқори тарифлардан қочишлари мумкин.

Аммо Европада автомобиль ишлаб чиқариш автоматик равишда Европа таъминот занжирларини яратиш ёки сақлаб қолишни англатмайди.

Баъзи заводлар фақат якуний йиғишни амалга ошириши мумкин, кўплаб компонентлар — айниқса батареялар — ҳали ҳам Хитойдан келиши мумкин.

Маданий бойликлар бутун дунё бўйлаб вайрон қилинмоқда — унда нега ҳеч ким жазоланмаяпти?

Уруш яқинлашаётган бўлиши мумкин. Биз руҳан тайёрмизми?

Нега Шимолий Корея аскарларининг янги тўлқини Россиянинг Украинадаги урушида жанг қилиши мумкин

Автомобиль ишлаб чиқариш ҳали ҳам мамлакатнинг суверен саноат қудрати учун марказий омил сифатида кўрилади. Эски замонларда шундай гап бор эди: «General Motors учун нима яхши бўлса, Америка учун ҳам шу яхши». Худди шу гапни Германиядаги Volkswagen, Mercedes ва BMW, Буюк Британиядаги JLR учун ҳам айтиш мумкин.

Автомобиль заводлари кўпинча ўз минтақасидаги энг йирик иш берувчи ҳисобланади ва маҳаллий таъминот занжирларини қўллаб-қувватлайди, шунинг учун иш ўринларининг йўқолиши айниқса оғир бўлиши мумкин. Шу боис мамлакатлар уларни ҳимоя қилиш ва сақлаб қолиш учун бор кучини сарфлайдилар.

Австралия бунга бир мисолдир. Унинг охирги маҳаллий ишлаб чиқарилган автомобили 2017 йилда конвейердан чиққанда, у нафақат автомобиль саноатини йўқотди, дейди Evtec вакили Дейв Робертс, балки муҳандислик тафаккури ва муҳим кўникмаларни ҳам йўқотди.

«Кейинги ўн йил ичида... бунинг таъсири бутун ишлаб чиқаришга тарқалди», дейди у. «Шундай қилиб, улар инфратузилма имкониятларини йўқотдилар. Улар илғор ишлаб чиқариш имкониятларини йўқотдилар.

Улар заиф. Улар энди бу секторларда бардошли эмаслар».

Ford UK вакили Лиза Бранкин беш-етти йил ичида 9000 та двигатель завод бир пайтлар йилига ишлаб чиқарган 90 000 та двигателга яқин ҳам келолмаслигини тан олади, лекин ҳар бир озгина нарса ҳам ёрдам беришини айтади.

«Бу денгиздан бир томчи, лекин ҳар бир имкониятдан фойдаланишга арзийди, шундай эмасми?»

Мудофаа вазирлиги матбуот котибининг айтишича, у Буюк Британия саноати минглаб замонавий енгил ҳаракатчан машиналарни етказиб беришда «марказий рол» ўйнашини хоҳлайди. Матбуот котиби қўшимча қилади: «Биз Британия бизнесини қўллаб-қувватлаяпмиз ва мудофаа саноати базамизни қўллаб-қувватлаяпмиз, ҳозирда мудофаа харажатларимизнинг 85 фоизи Буюк Британияда қолмоқда, бу қайта индустриаллаштиришни рағбатлантиради ва мудофаани ўсиш двигателига айлантиради».

Пасайиб бораётган Европа автомобиль саноати нима учун мудофаа харажатларининг ўсишига шерик бўлишни хоҳлаётганини тушуниш осон. Аммо у муваффақиятга эришган тақдирда ҳам, бир пайтлар эга бўлган қудратини қандай қилиб қайта тиклашини тасаввур қилиш ҳали ҳам қийин.