Уруш уфқда кўринаётган бўлиши мумкин. Биз руҳан тайёрмизми?

Агар Буюк Британия тўсатдан уруш ҳолатида қолса, нима қилиш кераклигини билармидингиз? Сиздан нима кутилаётганини тушунган бўлармидингиз?

Ҳукумат ҳамманинг кундалик ҳаётдаги жиддий узилишларга тайёргарлик кўришни бошлашини истамоқда. У одамлардан консерваланган озиқ-овқат ва ичимлик суви захирасини яратишни, фуқаролик чидамлилигини оширишни ва уруш эҳтимолига тайёрланишни талаб қилмоқда.

Ҳукуматнинг ўнлаб йиллар давомида янгиланмаган «уруш китоби» деб аталувчи ҳужжати устида иш бошланди.

Британиянинг энг юқори мартабали ҳарбийси бонг урди. Мудофаа штаби бошлиғи сир Ричард Найтон шу ҳафта Россия томонидан бўлаётган таҳдид мамлакат унинг қуролли кучлардаги 35 йиллик фаолияти давомидаги «энг хавфли» даврни бошдан кечираётганини англатишини айтди.

Аммо таҳдид айнан нимадан иборат? 1940 йилда Германиянинг Буюк Британияга бостириб кириш хавфи жуда реал эди. Шунга қарамай, Россия танкларининг Уайтхолл кўчаларида пайдо бўлиш эҳтимоли, шубҳасиз, жуда паст.

«Сиз танклардан хавотир олишингиз шарт эмас», дейди тарихчи Маргарет Макмиллан, «Уруш: Тўқнашув бизни қандай шакллантирди» (War: How Conflict Shaped Us) китоби муаллифи.

«Бу океан тубидаги кабелларнинг кесилиши. Бу жуда кўп нарсалар боғлиқ бўлган тизимларнинг бузиб кирилишидир. Асимметрик уруш, киберуруш эҳтимоли жуда тез суръатлар билан ўсиб бормоқда».

Аммо биз тайёрмизми? Ўз тупроғимизда 80 йил давомида уруш бўлмаганидан кейин, жамият сифатида бунга руҳий жиҳатдан тайёрмизми? Мудофаа харажатларининг сезиларли даражада ошишини ва бу миллий ҳаётнинг бошқа соҳаларида талаб қилиши мумкин бўлган қурбонликларни қўллаб-қувватлашга тайёрмизми? Ёки бу таҳдид ҳақиқат бўлиш учун жуда ишонарсиз туюляптими?

«Менимча, биз тинчлик нормал ҳолат ва у абадий давом этади деган фикрга ўрганиб қолганмиз», дейди Макмиллан.

«Шунинг учун йўқ, менимча, биз руҳан тайёр эмасмиз... лекин уруш биз ўйлашни хоҳлагандан кўра яқинроқ эканлигини англай бошлаганимизга ишонаман».

1913 йилда британияликларнинг пойгаларда вақт ўтказаётгани ёки крикет томоша қилаётгани акс этган архив тасвирлари Биринчи жаҳон уруши даҳшатларида кейин содир бўлган воқеаларга кескин зиддир.

Биринчи жаҳон урушидан олдинги ёз урушга тайёргарликнинг йўқлигини ифодаловчи рамзга айланди.

«Қайсидир маънода, бу ҳозир 1914 йилдан олдинги Эдвард даври ёзларига ўхшайди, ўшанда уруш ҳақида кўп гапирилган, аммо ҳақиқатда урушга кириш ғояси шу қадар ақл бовар қилмас туюлганки, унга ишониш қийин эди ва менимча, биз ҳозир айнан шундай ҳолатдамиз», дейди нафақадаги британиялик генерал сир Ричард Ширрефф, НАТОнинг Европадаги Иттифоқчи кучлари олий қўмондонининг собиқ ўринбосари.

Европа ҳар доим ҳам урушга бунчалик қарши бўлмаган. 1914 йилда ҳарбий хизматга қабул қилиш бўлимлари ўз ватанига хизмат қилишга интилувчи кўнгиллилар билан тўлиб-тошган эди. Британияда ўша авлод империя қуриш ҳақидаги қаҳрамонлик ҳикоялари билан улғайган бўлиб, у ерда уруш битта шонли отлиқлар ҳужуми, тезкор ғалаба ва Рождествогача ҳамманинг уйга қайтишини англатарди.

Аммо Буюк уруш деб ном олган воқеа тажрибаси жамоатчилик онгига муҳрланиб қолди ва бизнинг жамоавий хотирамизда яшамоқда.

Буюк Британияда ҳарбий хизматга ёзилган ҳар саккиз кишидан бири Фландрия ва Франция, Месопотамия ва Галлиполи далаларида ҳалок бўлди. Омон қолганлар ўзларининг ақл бовар қилмас қайғуларини минглаб уруш ёдгорликларини ўрнатиш орқали хотирлашди. Азоб-уқубатлар мамлакатдаги ҳар бир хонадонга кириб борди.

Уруш даҳшатлари жамиятнинг барча қатламларига таъсир қилди.

Маргарет Макмилланнинг айтишича, ушбу тўқнашув Европанинг урушга бўлган қарашини тубдан ўзгартирди.

«Биринчи жаҳон уруши тажрибаси замонавий урушнинг нақадар даҳшатли эканлигини кўрсатди... Ва уруш жозибали бўлиши мумкин деган фикр шундан кейин ҳеч қачон қайтмади».

Европаликлар, айниқса Ғарбий Европанинг етакчи элитаси ўнлаб йиллар давом этган «ишончсизлик инқирози»га тушиб қолди, деб ҳисоблайди асли полшалик бўлган америкалик олим ва Флорида университети Ҳамилтон мактабининг стратегик тадқиқотлар профессори Эндрю Мичта.

Унинг айтишича, Буюк Британия, кўплаб Европа мамлакатлари каби, руҳий тайёргарликнинг жуда паст даражасига эга ва етакчилар кутилаётган таҳдидлар ҳақида очиқ гапирмаяпти.

«Немислар охирги 30 йил ичида бутунлай қуролсизланишди. Буюк Британия ҳам асосан қуролсизланган ва энг муҳими, руҳан. Содир бўлаётган воқеаларга ҳеч қандай тайёргарлик йўқ, чунки сиёсий элита ўз жамоатчилигига вазиятнинг жиддийлигини очиқ баён қиладиган тарзда мурожаат қилмаяпти», дейди Мичта.

1990-йиллар бошида Совет Иттифоқи парчаланганидан сўнг, кўплаб Европа давлатлари Россия таҳдиди йўқолди деб ишониб, ҳарбий тайёргарликни камайтириш ва мудофаа харажатларини кескин қисқартириш билан ўнлаб йилларни ўтказдилар.

Мичта Германиянинг Болтиқ денгизи остидан Россиядан Германияга катта миқдорда газ ташувчи «Шимолий оқим» газ қувурлари орқали Россия энергиясига кучли қарам бўлиб қолганини Берлин Москва билан муносабатларини сиёсий ва иқтисодий воситалар орқали бошқара олиши ҳақидаги нотўғри ишончнинг исботи сифатида кўрсатади.

«Шундай қилиб, сиз Европада элитанинг вазият қандай ва қанчалик тез ўзгараётганини ифодалашга хоҳиши ёки жасорати йўқлиги сабабли 20 йиллик тинчлантириш сиёсатини бошдан кечирдингиз».

Генерал сир Ричард Ширреффнинг айтишича, Россиянинг 2014 йилда Украинага биринчи бостириб кириши ҳақиқий бурилиш нуқтаси, Москва ўзини ғарб хавфсизлигига доимий таҳдид сифатида кўрсатган пайт бўлди.

«Ҳақиқат шундаки, Россия 2014 йилдан бери НАТО билан уруш ҳолатида эканлигига ишонади. Бу анъанавий уруш эмас, балки нишондаги давлатлар ёки иттифоқларнинг яхлитлигига путур етказиш учун мўлжалланган урушдир.

«Мен русларни ҳеч қачон оддий қабул қилмаган бўлардим. Улар учун, масалан, Шпицбергенни [Норвегиянинг Свалбард архипелагидаги] эгаллашга уриниш ёки бошқа билвосита йўл билан НАТОни издан чиқаришга ҳаракат қилиш эҳтимолдан йироқ эмас.

«Шунинг учун биз бунга тайёр бўлишимиз керак».

Ричард Найтоннинг айтишича, бу пайт хавф-хатарларга тўла.

Мудофаа харажатларини ошириш бўйича кучайиб бораётган чақириқлар урушнинг олдини олишнинг энг яхши йўли унга — руҳан ва ҳарбий жиҳатдан — тайёр бўлишдир деган ишончга асосланган. Ҳамма ҳам бунга қўшилмайди.

Биз таҳдид остида эканлигимиз ҳақидаги ишонч марказий ўринда туради, дейди Бирмингем университетининг клиник ва жамоатчилик психологияси бўйича фахрий профессори, психолог Жим Орфорд. «Бу мен соддалаштирилган фикрлаш деб атайдиган нарсадир. Урушга кириш эҳтимолини кўриб чиқиш учун биз соддалаштирилган тарзда фикрлашимиз керак. Душманлар ва қаҳрамонлар нуқтаи назаридан. Биз Россияни душман деб билишимиз керак. Барча баёнлар соддалаштирилган.

«Урушга [руҳан] тайёр бўлиш биринчи босқичдир. Уруш ҳақида ўйлаш иккинчи босқич, урушга киришиш эса учинчи босқичдир. Менимча, биз аллақачон "уруш ҳақида ўйлаш" босқичидамиз».

Мичта тасвирлаган бу «ишончсизлик инқирози» ҳамма жойда бир хил эмас. Шарққа қанчалик яқинлашсангиз ва Россия чегарасига қанчалик яқин бўлсангиз, одамлар таҳдиддан шунчалик огоҳ бўладилар ва руҳан тайёрроқ бўлишга мойил бўладилар.

Швецияда 200 йилдан бери уруш бўлмаган. У асрлар давомида нейтраллик сиёсатига амал қилиб келган. Аммо Россиянинг 2022 йилда Украинага кенг кўламли бостириб киришидан сўнг, у бу позициядан воз кечди ва жуда қисқа вақт ичида Европанинг руҳий жиҳатдан энг тайёр мамлакатларидан бирига айланди.

«Россиянинг хавфли эканлиги ўз-ўзидан аён», деди Швеция Бош вазири Улф Кристерссон ўтган ой The Economist журналига берган интервьюсида.

«Биз у [Украинадаги уруш] қачон тугашини билмаймиз, лекин унинг қандай тугаши дунёнинг бизнинг қисмимиздаги хавфсизлик вазиятини камида бир авлод учун белгилаб беради».

Швецияда қисман ҳарбий хизмат мавжуд бўлиб, унга кўра барча мактаб битирувчилари ҳарбий рўйхатдан ўтишлари шарт. Қуролли кучлар энг яхши номзодларни танлаб олади ва хизматга чақиради. Ушбу чақирилувчилар иш ёки олий таълимга, яъни фуқаролик ҳаётига қайтишдан олдин 15 ойгача мажбурий тайёргарликдан ўтадилар. Шу билан бирга, улар мамлакатнинг катта захира кучлари таркибига кирадилар.

«Фуқароларнинг иштироки жуда юқори», дейди Стокгольмдаги Шарқий Европа тадқиқотлари маркази таҳлилчиси Минна Аландер. «2022 ва 2023 йилларда ҳамманинг ҳарбий хизматга чақирилишни хоҳлаши интернетда ҳазилга айланган эди. Баъзида одамлар узоқ вақт давомида чақирилмасалар, хафа бўлишади. Бу, албатта, кутилаётган нарса.

«Швеция, масалан, электр таъминоти каби соҳаларда тегишли кўникмаларга эга бўлган ва узилишлар юз берган тақдирда жалб қилиниши мумкин бўлган фуқаролик муҳандисларини аниқламоқда. Шундай қилиб, Швеция нима қилиши мумкинлигини ва қандай фаоллаштирилишини [биладиган] фуқаролик муҳандислари базасидан фойдаланиши мумкин».

Кристерссондан Украинадаги уруш тугаганидан кейин ҳам Россияни потенциал тажовузкор деб ҳисоблаш керакми деб сўралганда, у: «Ҳа. Бизда бу борада бир неча юз йиллик тажриба бор... Биз Россияни жуда яхши биламиз», деб жавоб берди.

Учта Болтиқбўйи республикаси — Литва, Эстония ва Латвия ҳам Россияни яхши билади. Улар Москвадан мустақилликни фақат 1990-йилларда қайтариб олишган. Германия қўшинлари 1940-йилларда Литвага бостириб кирган эди ва ҳозир улар яна Литва тупроғида, бу сафар таклифга биноан, шарқдан келаётган таҳдидга қарши мамлакат мудофаасини кучайтириш учун турибди. Худди шу сабабга кўра Эстониядаги кўп миллатли кучларга минг нафар британиялик аскар раҳбарлик қилмоқда.

Финляндия қўшинлари Иккинчи жаҳон уруши пайтида Россияга қарши қаттиқ жанг қилган.

Аммо ҳозирда Европанинг катта қисми оммавий руҳий тайёргарлик ва фуқаролик чидамлилиги бўйича сабоқ олиш учун айнан Финляндияга қарамоқда.

Финляндиянинг мудофаа ва хавфсизликка бўлган ёндашуви ҳам тарихга бориб тақалади. Иккинчи жаҳон урушида ҳалок бўлган 100 000 шимолий европалик фуқароларнинг 90 фоизи Финляндиядан эди. Улар 1939-40 йилларда Совет Иттифоқига қарши олиб борилган Қиш урушида ҳалок бўлишган. Бу кичик давлат ўз гигант қўшнисининг ҳужумини қайтарди ва ўз мустақиллигини сақлаб қолди.

Финляндия бугунги кунда Россия билан 800 миллилик (1287 км) чегарага эга. Россиянинг 2022 йилда Украинага кенг кўламли бостириб киришидан сўнг, Финляндия ҳам ўзининг тарихий нейтраллигидан тезда воз кечди ва Швеция билан бирга НАТОга аъзо бўлди.

Финляндияда эркаклар учун умумий ҳарбий хизмат мавжуд бўлиб, баъзи аёллар ҳам ихтиёрий равишда хизмат қилишади. Хизмат муддати тугагач, улар Финляндиянинг захира кучлари таркибига кирадилар. Бу профессионал ҳарбийлар ва фуқаролик аҳолиси ўртасидаги фарқни камайтиришга ёрдам беради.

«Агар ҳарбий хизматга чақирув яхши ташкил этилса, у ҳар бир оилани миллий хавфсизлик ҳақида фикрлашга боғлайди. Бобонгиз, катта бобонгиз ва ўғилларингиз, уларнинг барчаси бир хил ҳарбий хизматга боришади», дейди нафақадаги уч юлдузли генерал Арто Рятю, Финляндия Мудофаа вазирлигининг собиқ доимий котиби.

«Биз бутун жамиятни ҳарбийларни қўллаб-қувватлашга сафарбар этамиз. Ҳар бир шифохонанинг инқироз давридаги вазифаси бор. Ҳар бир сув таъминоти идорасининг ҳам. Ва қизиғи шундаки, бугунги кунда Финляндияда жамоатчилик энг кўп ишонадиган ташкилотлар ҳарбийлар, мудофаа кучлари ва полициядир. Кўпгина мамлакатларда бундай эмас».

Финляндия ҳарбийлари, шунингдек, жамиятдаги етакчилар — депутатлар, ҳукумат вазирлари, хусусий корхоналар ва коммунал хизматлар раҳбарлари, соғлиқни сақлаш тизими, ҳатто нодавлат ташкилотлар ва черковлар учун ҳар йили бир қатор курслар ўтказади.

«Биз уларни инқирозни бошқаришга ўргатамиз, токи улар инқироз даврида жамият қандай ишлашини тушунсинлар. Биз буни 1960 йилдан бери ҳар йили амалга ошириб келяпмиз».

Аҳолиси 5,5 миллион киши бўлган Финляндия 23 000 кишилик профессионал мудофаа кучига эга. Бу 66 миллион аҳолига эга Буюк Британиянинг 70 000 кишилик армияси билан солиштирганда анча кўп. Аммо Финляндия, шунингдек, 1 миллионга яқин тайёргарликдан ўтган захира кучига эга ва қисқа вақт ичида 280 000 кишилик захира армиясини сафарбар қила олади.

Финляндия катта тайёргарликдан ўтган захира кучига эга.

2025 йилда Финляндия ялпи ички маҳсулотининг 2,5 фоизини мудофаага сарфлади, бу Буюк Британиянинг ўша йили сарфлаган 2,3 фоизи билан солиштириш мумкин.

Россия билан анъанавий уруш эҳтимоли жуда кам бўлиб туюлган бир пайтда, Европанинг қолган қисми Финляндия ўрнагидан бориш харажатларини тўлаши керакми?

«70 000 кишилик армия биз дуч келишимиз керак бўлган урушда шунчаки етарли бўлмайди», дейди генерал сир Ричард Ширрефф. «Шунинг учун мен қандайдир чақирув шаклисиз керакли ҳарбий салоҳиятни қандай яратишимиз мумкинлигини кўрмаяпман».

Унинг айтишича, Норвегия модели Британиянинг уруш ҳақидаги фикрлашини ўзгартиришга ёрдам бериши мумкин.

«У ерда ҳар бир мактаб битирувчиси ҳарбий хизматга рўйхатга олинади... ва улар бир йиллик тайёргарликдан ўтадилар, шундан сўнг университетга борадилар ва кейинчалик иш учун рақобатлашганда, агар уларнинг резюмесида миллий хизмат бўлса, улар энг яхши номзодлар сифатида кўрилади... Бу биз кўриб чиқишимиз керак бўлган нарсадир».

У қўшимча қилади: «Бу масала сиёсий етакчилар томонидан очиқ баён қилиниши керак, улар аҳолининг кўзига тик боқиб: "Хавфсиз бўлишимиз учун бу амалга оширилиши керак", дейишлари лозим».