Непал-Хитой чегарасининг чекка нуқтасида қандай қилиб ҳалокатли сув тошқини содир бўлди

Мана янгиликлар матнининг қайта ёзилиши, барча фактлар, исмлар, рақамлар ва иқтибослар янги, асл со'зларда сақланиб қолган:

**Непал-Хитой чегарасида ҳалокатли то'сатдан сув тошқини вайрон қилди**

Бир неча сонияли видеотасвир даҳшатли бошланишни тасвирлайди. Непал-Тибет чегарасининг Хитой томонидаги Гьиронгдаги иншоотлар ортидан қоронг'у масса пайдо бо'лади. Дастлаб қора булутга о'хшаб, у тезда сув, лой, тошлар, муз ва тошлар оқимига айланиб, водий бо'йлаб пастга ко'тарилади. ССТВ вақт белгиси бу лаҳзани белгилайди: маҳаллий вақт билан 10:59:53.

Кейинги дақиқаларда содир бо'лган воқеаларни бирлаштириш қийинлигича қолмоқда. Бироқ, фалокатдан олдин ва кейин парчаланган видеолавҳалар ва сун'ий ё'лдош тасвирлари вайронагарчиликнинг улкан ко'ламини очиб бера бошлади. Чегара мажмуасининг катта қисми вайрон бо'лган ко'ринади, илгари водий тубида зич жойлашган бинолар энди ё'қ бо'либ кетган.

Гьиронг 26-август куни минтақани қамраб олган сув тошқинлари натижасида вайрон бо'лган жойлар қаторида эди.

Чегаранинг нариги томонида, Непалнинг Расува туманидаги Расувагадҳида ҳам зарар жуда катта бо'лган. Непал ва Хитой о'ртасидаги муҳим бог'ловчи До'стлик ко'приги, Непалнинг иммиграция ва божхона иншоотлари билан бирга ювилиб кетди. О'тиш жойи атрофида жойлашган кичик савдо аҳоли пункти Тимуре кенг ко'ламли вайронагарчиликка учради.

"Бу Катманду ва Тибет о'ртасидаги тарихий саёҳат ё'ли. Бу ҳудуд геологик жиҳатдан заиф бо'либ, чуқур даралар ва юқори тезликда оқадиган, ог'ир чо'киндиларни олиб юрадиган ва улкан тошларни аг'дариб ташлаши мумкин бо'лган тик дарёлар билан ажралиб туради", деб тушунтиради Катмандуда яшовчи гидролог Ажай Дихит.

Бу ё'л Непал ва Хитойни бог'лайдиган муҳим дарвоза бо'либ қолмоқда. Бу Кайлаш тог'ига кетаётган зиёратчилар савдогарлар, юк машинаси ҳайдовчилари, божхона ходимлари, сайёҳлар ва маҳаллий аҳоли билан кесишадиган жой.

Сув тошқини куни эрталаб 100 дан ортиқ ҳинд фуқаролари о'тиш жойида ёки унинг ёнида бо'лган бо'лиши мумкин. Ҳиндистон Ташқи ишлар вазирлиги Непалда камида 275 ҳиндистонлик бедарак ё'қолганини ма'лум қилди.

Непал Иммиграция департаменти фалокатдан олдинги со'нгги соатларда Расувагадҳи орқали о'тган шахсларнинг ҳаракатларини қайта тиклашга ҳаракат қилмоқда.

Электрон ёзувлар шуни ко'рсатадики, 89 нафар непаллик ва хорижий фуқаролар Непалдан Тибетга жо'наб кетиш учун иммиграция тартиб-қоидаларини бажарган, то'рт нафар шахс эса Непалга киришни ро'йхатдан о'тказган.

Иммигрантия тизимининг охирги қайд этилган транзаксиялари маҳаллий вақт билан соат 8:35:03 да (Тибет вақти билан соат 10:52), Гьиронг ССТВ тасвирларида тошқин пайдо бо'лишидан 10 дақиқадан камроқ вақт олдин содир бо'лган.

Расувагадҳи офиси раҳбари ҳам кирадиган то'рт нафар иммиграция ходими сув тошқинларида г'ойиб бо'лган. Кейинчалик унинг жасади дарёнинг паст қисмида топилган. Якуний транзаксияларни амалга оширган аёл амалдор ҳали ҳам бедарак ё'қолган.

О'ша куни эрталаб Непалдан жо'наб кетган хорижий фуқаролар орасида 32 нафар ҳиндистонлик, 12 нафар хитойлик ва то'ққиз нафар америкалик, шунингдек, Буюк Британия, Канада, Австралия ва Италия фуқаролари бор эди.

Расувагадҳидаги катта иммиграция ёрдамчиси Тика Рам Покҳарел о'з офисидан тирик қолган ягона одам эканлиги ма'лум. У о'ша куни имтиҳон топшириш учун Катмандуга борган эди.

Бироқ, Покҳарелнинг та'кидлашича, электрон ёзувлар о'ша куни эрталаб чегарадаги фаолиятнинг фақат қисман тасвирини акс эттиради.

Иммиграция идораси Тимуредан тахминан 1,5 км шимолда жойлашган Гҳатте Кҳола Базарида жойлашган эди. У ердан Тибет билан чегарани белгилайдиган До'стлик ко'пригигача яна 2 км бор эди. Бу участкада до'конлар, меҳмонхоналар ва саёҳатчилар ва транспорт воситалари о'тишдан олдин то'планадиган то'хташ жойлари бор эди.

Покҳарелнинг со'зларига ко'ра, Непал иммиграция идораси соат 08:00 да очилди. Иммиграцияни расмийлаштиргандан со'нг, саёҳатчилар чегарага қараб ё'л олишлари ёки о'тишдан олдин яқин атрофда кутишлари мумкин эди.

Покҳарел о'ша куни эрталаб соат 08:20 да ҳамкасбига қо'нг'ироқ қилганида, унга о'тиш жойи г'айриоддий даражада гавжум эканлиги ҳақида хабар берилган. Унинг ҳисоб-китобларига ко'ра, тахминан 300 дан 400 гача одам Непалдан Тибетга жо'наб кетишни кутаётган эди, Хитой томонидан келган бошқа одамлар ҳам шу ҳудудда эди.

"О'ша куни эрталаб иммиграция расмиятчилигини тугатганлар, менимча, Хитой томонида иммиграция жараёнини якунлай олишмаган", деди Покҳарел ББСга.

Покҳарелнинг тушунтиришича, саёҳатчилар иммиграцияни расмийлаштиргандан со'нг, Непал иммиграция идорасидан ко'прикгача пиёда юриш одатда 15-20 дақиқа давом этган.

О'тган куни кечқурун келган саёҳатчилар ба'зан эртаси куни эрталаб чегара қайта очилишини кутишлари керак эди, гуруҳларда ёки автобусда саёҳат қилганлар эса ко'пинча биргаликда ҳаракат қилишдан олдин ҳамма иммиграцияни расмийлаштиришини кутишарди.

Бу сув тошқини пайтида о'ша 89 кишининг аниқ қаерда эканлигини аниқлашни қийинлаштиради.

Непалнинг Гидрология ва сув ресурслари тадқиқотлари маркази томонидан тузилган вақт жадвалига ко'ра, соат 8:37 да - иммиграция тизимининг якуний операциясидан икки дақиқадан камроқ вақт о'тгач - сейсмик асбоблар чегара устидаги тог'ларда ҳаракатланишни аниқладилар. Кейинчалик тадқиқотчилар бу сигнални музликнинг бир қисмининг қулаши билан бог'лашди, бу эса сув тошқинига сабаб бо'лди.

Хитойнинг хабар беришича, лой ко'чкиси чегара о'тиш жойига тахминан етти дақиқада етиб келган.

Расувагадҳи Иммиграция идорасининг катта иммиграция ёрдамчиси Тика Рам Покҳарел тирик қолган ягона ходим эди.

О'тиш жойидаги шахслар ко'прик томон ё'л олишган, Гҳатте Холада кутишган ёки Хитой об'экти томон о'тишга тайёргарлик ко'ришган бо'лиши мумкин. Ҳар бир кишининг аниқ жойлашуви нома'лумлигича қолмоқда.

Ва Гҳатте Холанинг о'зи шунчаки кутиш жойидан анча ко'проқ нарса эди. Покҳарелнинг та'кидлашича, у ерда меҳмонхоналар, маҳаллий бизнес ва то'ртта гидроелектростансия идоралари ёнида 50 дан 60 гача уй бор эди.

У шунингдек, Катмандудан автобуслар учун охирги бекат ва божхона расмийлаштирувини кутаётган ҳайдовчилар, ёрдамчилар, сайёҳлик гидлари ва юк ташувчилар учун база бо'либ хизмат қилган. Тибетга кетаётган саёҳатчилар ко'пинча олдинги кундан бошлаб у ерда навбатда туришарди.

"Менинг 40-50 яқин до'стим бедарак ё'қолди", деб афсусланди Покҳарел.

Покҳарелнинг фикрича, у ердаги қурбонлар сони расмий ма'лумотларда ко'рсатилганидан анча юқори бо'лиши мумкин, чунки "2000 дан 2500 гача одам" сув тошқинида қолиб кетган бо'лиши мумкин. Бу рақам унинг шахсий тахминидир ва мустақил равишда тасдиқланмаган.

Тошқин пайтида 100 дан ортиқ ҳиндистонликлар о'тиш жойида бо'лган бо'лиши мумкин. Ҳиндистон Ташқи ишлар вазирлиги ма'лумотларига ко'ра, Непалда камида 275 киши бедарак ё'қолган.

Покҳарел эслайдики, иммиграция идорасининг о'зи дарёдан тахминан 100 метр баландликда жойлашган эди. Бироқ, тошқин пайтида сув янада баландроқ ко'тарилгандай туюлди. Дастлаб у ё'қолган ҳамкасблари бир неча километр узоқликдаги яйловларга қочиб кетган бо'лиши мумкинлигига умид қилган.

Чегарадаги ба'зи ҳинд зиёратчилари учун тонг деярли бепарво бошланди. Улар видео қо'нг'ироқлар қилишди ва уйдаги қариндошлари учун видеолавҳалар яратишди, Хитой иммиграция идорасининг очилишини кутаётган тог'ларни намойиш этишди.

Судипто Бҳаттачаря 60 дан ортиқ кишилик гуруҳ билан саёҳат қилаётган рафиқаси Субҳрасрее Чакрабортйдан хабарлар олаётган эди. Непал вақти билан соат 07:57 да у унга паспортидаги жо'наш муҳрининг фотосуратини юборди: Непал иммиграцияси якунланди.

Олти дақиқадан со'нг, соат 08:03 да у яна бир хабар юборди: "Биз Хитойга киришни кутмоқдамиз". Кейин хабарлар то'хтади.

Хитой иммиграция муассасасида бо'лганлар орасида Кайлаш тог'идан қайтаётган Иша жамг'армаси билан бог'лиқ 77 нафар зиёратчи ҳам бор эди. Улар, уч ходим билан бирга, сув тошқини ҳудудни қамраб олганидан кейин бедарак ё'қолган.

28-август куни 21 кишидан иборат Хитой қутқарув гуруҳи Гьиронгга етиб келганида, қутқарувчилардан бири Реутерс агентлигига шундай деди: "Ко'зга ко'риниб турганидек, фақат харобалар бор эди".

О'тиш жойи яқинда яна бир йирик сув тошқинидан кейин тикланган эди. 2025-йил июл ойида сув тошқини Расувагадини деярли олти ойга ёпиб қо'йган эди. Хитой вақтинчалик ко'прик қурганидан со'нг, у 1-январда қайта очилди.

О'шандан бери транспорт ҳаракати қайта тикланди. Хитой чегара идоралари июн ойига қадар Гьиронгдан 100 000 дан ортиқ одам о'тганини хабар қилишмоқда, Непал иммиграция ёзувларида эса июл ойининг о'рталарига қадар бо'лган йилда Расувагадига 53 742 киши келган ва кетгани ко'рсатилган. Бу икки рақам турли ҳисобот даврлари ва ҳисоблаш тизимларига асосланган бо'либ, бу то'г'ридан-то'г'ри таққослашни қийинлаштиради.

Непал иммиграция пунктида қайд этилган энг катта гуруҳ ҳиндулар, ундан кейин непалликлар ва хитойликлар.

Гьиронг ҳам Непал ва Хитойни бог'лайдиган асосий артериялардан бирига айланган эди.

Катмандунда жойлашган Жанубий Осиё савдо, иқтисодиёт ва атроф-муҳитни кузатиш ташкилотининг фахрий раиси Пош Кумар Пандейнинг та'кидлашича, Расувагадҳи Татопани билан бир қаторда Непалнинг Хитой билан иккита асосий савдо нуқталаридан бири бо'либ, Непалнинг шимолий қо'шниси билан 2,95 миллиард долларлик савдосининг тахминан учдан бир қисмини ташкил қилади.

Ҳар куни тахминан 60-70 та юк машинаси дарадан о'тиб, электроника, машиналар, транспорт воситалари, мевалар, кийим-кечак ва бошқа товарларни Катмандумга ташийди. Пандейнинг та'кидлашича, бу ё'налиш Непалнинг Хитойдан электр транспорт воситалари импортининг тахминан 80 фоизини ҳам амалга оширган.

Унинг ёпилиши Непални тобора ко'проқ Татопанига қарам қилиб қо'йди - Катмандум Пост хабар беришича, Хитой расмийлари Непал томонидаги ко'чки хавфи туфайли вақтинча ёпиб қо'йган.

Ушбу о'тиш жойи, шунингдек, минтақани Катманду билан бог'лайдиган темир ё'лнинг таклиф қилинган ё'налиши бо'йлаб жойлашган бо'либ, бу Непал ва Хитойнинг транс-Ҳимолай темир ё'л тармог'ини ривожлантириш режаларининг бир қисмидир.

"Непал муқобил Хитой савдо ё'лини ишлаб чиқиши ва кенгроқ ривожланиш стратегиясини, жумладан, шу дарё тизими бо'йлаб гидроенергетика лойиҳаларини ко'п миқдорда то'плашини қайта ко'риб чиқиши керак", деб маслаҳат беради Пандей.

"Биз бу ерга барча тухумларни қо'йдик. Биз муқобил чегара портини ривожлантиришимиз керак."

Чегаранинг нариги томонида Покҳарел энди ё'қолган ҳамкасблари билан суҳбатлари ҳақида о'йланиб қолди.

О'тган йилги сув тошқини Расувагади иммиграция идораси ходимларини хавф ҳақида аниқ хабардор қилди. Унинг со'зларига ко'ра, улар ба'зан "тебранишларни сезишган" ва дарёни текшириш учун ташқарига чиқишган. Улар ҳатто яна бир сув тошқини бо'лса, тепаликка қочиш ҳақида о'заро муҳокама қилишган.

"Аммо до'стларим бундай имкониятга эга бо'ла олишмади", деди у.