Навоий вилояти бўйлаб саёҳат: нима учун туристлар тобора кўпроқ Навоийни танламоқда?

**Навоий вилояти бўйлаб саёҳат: нега сайёҳлар Навоийни тобора кўпроқ танламоқда?**

Қадимий петроглифлар, чўл ўртасидаги фирўзаранг кўл, Буюк ипак йўлининг карвонсаройлари ва меҳмондўст этник қишлоқлар — Навоий вилояти саёҳатчиларга секин-аста тамомила бошқача Ўзбекистонни кўрсатмоқда: ўзига хос, сирли ва ҳайратланарли даражада ранг-баранг.

Ўзбекистон — ҳар бир саёҳат янги тарих билан учрашувга айланадиган мамлакат. Бу ерда шарқона меҳмондўстлик кўп асрлик анъаналар билан уйғунлашиб кетган, қадимий шаҳарлар буюк цивилизациялар хотирасини сақлайди, табиий ландшафтлар эса ўзининг ранг-баранглиги билан ҳайратда қолдиради. Йил сайин мамлакатга уни билиш, даволаниш-соғломлаштириш, спорт ва гастрономик туризм учун танлайдиган миллионлаб хорижий меҳмонлар ташриф буюради.

Шу билан бирга, Ўзбекистоннинг туристик харитаси асло Самарқанд, Бухоро ва Хива билангина чекланиб қолмайди. Ҳар бир ҳудуднинг ўзига хос хазиналари бор бўлиб, улар саёҳатчиларнинг кенг оммаси учун ҳали очилиши кутилмоқда.

Шундай ҳудудлардан бири — мамлакатнинг марказий қисмида жойлашган Навоий вилоятидир. Бу майдони бўйича Ўзбекистоннинг энг йирик ҳудуди бўлиб, биринчи навбатда ўзининг саноати ва давлат иқтисодиётига қўшаётган салмоқли ҳиссаси билан машҳур. Аммо индустриал қиёфа ортида бутунлай бошқа дунё яширинган: Қизилқумнинг бепоён кенгликлари, қадимий қоя тош суратлари, Буюк ипак йўлининг тарихий ёдгорликлари, хушманзара Айдаркўл кўли ва ҳозиргача анъанавий турмуш тарзини авайлаб сақлаб келаётган кичик аҳоли пунктлари.

Бу ерда чўлга йўл олиш, қадимий цивилизациялар изларини кўриш, миллий ўтовда тўхташ, миллий таомларни татиб кўриш ва маҳаллий аҳоли маданияти билан танишиш мумкин. Навоий вилояти секин-аста сайёҳга шунчаки экскурсия эмас, балки ҳудуд тарихи, табиати ва анъаналарига шўнғиш имконини берадиган тўлақонли саёҳатни таклиф этадиган йўналишга айланмоқда.

Йўналишга қайси жойларни киритиш керак ва нега Навоий тобора кўпроқ саёҳатчилар эътибори марказида бўлмоқда? Ҳудуд билан танишиш учун йўлга тушамиз.

## Сармишсой: минг йилликлар қаъридан мактублар

Тарих музей витриналари ортида яширилмаган, балки сўзнинг тўғри маъносида тошга ўйилган жойлар мавжуд. Ана шундай жойлардан бири — Навоий вилоятининг Навбаҳор туманида жойлашган Сармишсой дарасидир.

Сармишсой кўплаб петроглифлар — қадимий одамлар томонидан қолдирилган қоя тош суратлари билан машҳур. Бу суратлар археологлар ва тарихчилар учун алоҳида қийматга эга, чунки улар минг йиллар олдин атроф-муҳит қандай бўлганини, одамлар нима билан шуғулланганини, кимни овлаганини ва бу ҳудудда қайси ҳайвонлар яшаганини тасаввур қилиш имконини беради.

Қояларда ёвойи ҳўкизлар, бизонлар, ёвойи отлар, тоғ эчкилари, архарлар, туялар, шунингдек, йиртқичлар — шеърлар, қоплонлар ва гепардлар тасвирлари сақланиб қолган. Алоҳида композициялар қадимий аҳолининг ов қилиши, кундалик ҳаёти, хўжалик фаолияти ва маросим ҳаракатларига бағишланган.

Мавжуд маълумотларга кўра, дара ҳудудида 10 мингга яқин қоя тош суратлари аниқланган. Улар ўнлаб сюжетлар ва тематик образларни бирлаштиради. Кўплаб суратлар тош ва металл қуроллар ёрдамида бажарилган бўлиб, вақт ўтиши билан уларнинг юзаси ўзига хос тўқ рангли патина билан қопланган.

Бугунги кунда маҳаллий табиатда учрамайдиган ҳайвонларнинг тасвирлари алоҳида қизиқиш уйғотади. Ушбу суратлар туфайли олис ўтмишда ҳудуднинг ҳайвонот дунёси қанчалик фарқ қилганини кузатиш мумкин. Петроглифлардан ташқари, қоялар орасида араб тилидаги ёзувлар ҳам учрайди. Улар ушбу ҳудуд кейинги тарихий даврларда ҳам муҳим аҳамиятга эга бўлиб қолганидан далолат беради. Бугунги кунда Сармишсой давлат музей-қўриқхонаси мақомига эга ва нафақат муҳим археологик объект, балки истиқболли туристик майдонча сифатида ҳам қаралади.

Ҳудуд қандай ўзгараётгани ва ташриф буюрувчилар учун қандай шароитлар яратилаётгани ҳақида Сармишсой давлат музей-қўриқхонаси раҳбари Малик Ҳамидович Мамедов сўзлаб берди.

Малик Мамедов, Сармишсой давлат музей-қўриқхонаси раҳбари: «Сармишсой давлат музей-қўриқхонаси Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йилдаги 440-сонли қарорига мувофиқ ташкил этилган. У ташкил этилгач, асосий эътибор маҳаллий ва хорижий сайёҳлар учун зарур шароитларни яратишга қаратилди. Илгари дарага олиб борувчи йўлнинг аҳволи қониқарсиз эди ва ташриф буюрувчиларнинг келиши муайян қийинчиликларни туғдирарди. Республика, вилоят раҳбарияти ҳамда Маданий мерос агентлиги кўмагида 20 километрдан ортиқ асфальтланган йўл таъмирланди. Бугунги кунда ҳудудда шийпонлар жиҳозланган, узунлиги уч километрга яқин пиёдалар йўлаклари барпо этилган. Таъмирлаш ишлари давом этмоқда, ташриф буюрувчилар мураккаб тоғли участкаларга кўтарилмасдан қоя тош суратларини томоша қилишлари учун дурбинлар ўрнатилмоқда. Олдимизга Италия, Испания, Англия, Канада ва бошқа мамлакатлардан сайёҳлар келмоқда. Хорижий меҳмонлар орасида ёши улуғ инсонлар кам эмас, уларга тоғли ҳудудда ҳаракатланиш осон кечмайди. Шунга кўра, биз қўриқхонага ташрифни сайёҳларнинг барча тоифалари учун қулай қилишга интилмоқдамиз».

Музей-қўриқхона раҳбарининг сўзларига кўра, унинг умумий майдони 5 минг гектарга яқинни ташкил этади. Петроглифлар энг кўп тўпланган участка узунлиги 2,5 километр атрофида бўлган дара бўйлаб жойлашган.

«Бу ерда аждодларимиз томонидан минг йиллар олдин яратилган суратлар сақланиб қолган. Тошларда ҳайвонлар, ов, деҳқончилик ва ҳунармандчилик қуроллари, ўсимликлар дунёси элементлари, шунингдек, одамларнинг ўзи тасвирланган. Ҳар бир сурат — қадимий авлодлар ҳаётининг ўзига хос гувоҳлигидир», — деди Малик Мамедов.

Бугунги кунда Сармишсой секин-аста ҳудуднинг муҳим тарихий-маърифий туризм марказларидан бирига айланмоқда. Келажакда бу ерда туристик инфратузилмани ривожлантириш, жумладан, майдони 32 гектар бўлган ҳудудда туристик марказ яратиш, мастер-план ишлаб чиқиш ва маданий меросни сақлаш бўйича чора-тадбирларни янада кучайтириш кўзда тутилган.

## Айдаркўл: Қизилқум ўртасидаги фирўзаранг денгиз

Қадимий петроглифлар билан танишгач, йўналишни Ўзбекистоннинг энг ноёб табиий гўшаларидан бири — Айдаркўл кўли томон давом эттириш мумкин.

Уни теш-тез чўл ўртасидаги фирўзаранг денгиз деб аташади. Дарҳақиқат, Қизилқумнинг қумли кенгликлари билан ўралган улкан сув сатҳининг кўриниши катта таассурот қолдиради. Бу ерда чўл ҳақидаги одатдаги тасаввур ўзгаради: чек- чегарасиз қумлар ўрнига саёҳатчи қаршисида соҳиллари, қушлари ва бой сув ости дунёсига эга ҳақиқий кўл намоён бўлади.

Айдаркўл — Навоий ва Жиззах вилоятлари чегарасида жойлашган ҳамда Айдар-Арнасой кўллар тизими таркибига кирувчи Ўзбекистондаги энг йирик кўллардан биридир.

Унинг пайдо бўлиш тарихи ноодатий. Ҳозирги кўринишда кўл 1969 йилда Сирдарёда содир бўлган кучли ташқин оқибатида шаклланган. Чордара сув омборининг тўлиб кетишининг олдини олиш учун сувнинг бир қисми Арнасой ботиғига йўналтирилган. Шу тариқа, қурғоқчил чўл ландшафтлари орасида секин-аста улкан сув ҳавзаси пайдо бўлган.

Вақт ўтиши билан Айдаркўл ҳудуд табиий экотизимининг муҳим қисмига айланди. Унинг қирғоқлари кўплаб сувда сузувчи ва кўчиб юрувчи қушларнинг яшаш ва тўхташ жойига айланди. Бу ерда пеликанлар, қарқаралар, оққушлар ва ўрдакларни, шунингдек, Қизил китобга киритилган ноёб турлар вакилларини учратиш мумкин.

Кўл ўзининг балиқ ресурслари билан ҳам машҳур. Унинг сувларида зоғорабалиқ, сўдак, лаққа, оқмарқа, чабақ ва бошқа турдаги балиқлар яшайди. Шу сабабли Айдаркўл нафақат осойишта ҳордиқ чиқариш ишқибозларини, балки балиқ ови мухлисларини ҳам ўзига жалб этади.

Бироқ бу жойнинг асосий афзаллиги — ўзига хос муҳитдир. Бу ерда қумли соҳилда вақт ўтказиш, иссиқ йил фаслида чўмилиш, қушларни кузатиш ёки шунчаки сув устидаги шамол бузадиган сукунатдан баҳра олиш мумкин.

Сайёҳлар учун, шунингдек, чўл бўйлаб саёҳатлар, маҳаллий табиат билан танишиш ва анъанавий ўтов лагерларида яшаш, туяларда сайр қилиш ташкил этилади. Шу билан бирга, ҳордиқ чиқариш секин-аста қулайроқ бўлиб бормоқда: алоҳида лагерларда кондиционерлар ва зарур қулайликларга эга ўтовлар жиҳозланган.

## Навоий вилояти: тарихий меросдан замонавий туристик инфратузилмагача

Табиий ва тарихий диққатга сазовор жойлар ҳудуд туристик салоҳиятининг бир қисми, холос. Бугунги кунда Навоий вилояти инфратузилмани фаол ривожлантирмоқда, янги йўналишлар яратмоқда ва туризм соҳасига инвестицияларни жалб этмоқда.

Яқин икки йилда ҳудуд сайёҳлар оқимини 6 миллион кишига етказишни, шу жумладан 1 миллионгача хорижий меҳмонларни жалб қилишни режалаштирмоқда.

Соҳа ривожининг кўлами статистикада ҳам ўз аксини топмоқда. Тақдим этилган маълумотларга кўра, 2026 йил бошидан буён вилоятга 3 миллиондан ортиқ сайёҳ ташриф буюрган бўлиб, уларнинг 551 минг нафари хориж фуқароларидир. Охирги беш йилда хорижий сайёҳлар сони 21 бараварга, ички сайёҳлар сони эса 2,5 бараварга ошди.

Тўққиз йил давомида ҳудудда 355 та меҳмонхона ва меҳмон уйлари ташкил этилди, меҳмонхона фонди эса 20 бараварга ўсди. Бугунги кунда бу ерда умумий сиғими 9 348 ўринли 373 та жойлаштириш объекти ва 106 та туристик ташкилот фаолият юритмоқда.

2027 йил охиригача яна 120 та жойлаштириш объектини очиш, шунингдек, 30 га яқин янги туроператорлар ва турагентликларни ташкил этиш кўзда тутилган.

Истиқболли лойиҳалардан бири инвестиция қиймати 100 миллиард сўмни ташкил этувчи «Қадимий Кармана» туристик маркази бўлади. Лойиҳа Кармана кўчасининг 2,4 километрини этник услубда қайта тиклаш ҳамда тарихий ёдгорликлар, бозор ва ҳордиқ чиқариш зоналарини ягона туристик йўналишга бирлаштиришни назарда тутади.

Ушбу йўналишда Қосим Шайх мажмуаси алоҳида ўрин эгаллайди, унинг айрим иншоотлари XVI асрга оиддир.

Кармана тумани Буюк ипак йўли даврининг бошқа гувоҳликларини ҳам сақлаб келади. улар орасида Қорахонийлар сулоласидан Шамс ал-Мульк Наср ҳукмронлиги даврида бунёд этилган XI аср меъморий ёдгорлиги — Работи Малик бор.

Дастлаб мажмуа ҳукмдорларнинг мустаҳкамланган қароргоҳи вазифасини бажарган, кейинчалик эса савдогарлар ва сайёҳлар тўхтайдиган карвонсаройга айланган. Ёнида Малик сардобаси — қурғоқчил ҳудудлар орқали узоқ ўтишлар пайтида карвонлар ва йўловчиларни сув билан таъминлаган тарихий сув омбори жойлашган.

Ушбу мероснинг муҳимлиги халқаро эътироф билан ҳам тасдиқланади. 2023 йил 17 сентябрда Ўзбекистон, Тожикистон ва Туркманистондаги 31 та тарихий участкани ўз ичига олган «Ипак йўли: Зарафшон-Қорақум коридори» трансмиллий объекти ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилди.

Шу тариқа, Навоий вилояти Марказий Осиёнинг бир нечта мамлакатлари меросини боғлайдиган кенг кўламли маданий-тарихий йўналишнинг қисмига айланмоқда.

Шу билан бирга, бу ердаги тарихий туризм секин-аста оилавий ҳордиқ чиқаришнинг замонавий формати билан тўлдирилмоқда.

М37 халқаро автомобиль йўли бўйлаб 8 миллион долларлик инвестиция ҳажми билан яратилган, майдони 4 гектар бўлган Malik Karvon Family Park туристик мажмуаси жойлашган.

Унинг ҳудудида тропик ва субтропик боғлар, оилавий ҳордиқ чиқариш зоналари, болалар майдончалари, аттракционлар ва ресторан жиҳозланган. Полиз экинлари, қулупнай, голубика, помидор ва бодринг етиштириладиган иссиқхоналар ишламоқда. Лойиҳани амалга ошириш 150 та иш ўрни яратишни назарда тутади.

## Этник қишлоқлар: ҳудуднинг ҳақиқий ҳаётига саёҳат

Аммо Навоий вилояти бўйлаб саёҳатдаги энг қимматли нарса — бу нафақат унинг тарихи ва табиати, балки маҳаллий анъаналарни сақлаб келаётган инсонлар билан танишиш имкониятидир.

Сўнгги йилларда вилоятда қишлоқ ва этник туризм фаол ривожланмоқда. Унинг ўзига хослиги шундаки, саёҳатчи шунчаки кузатувчи эмас, балки маҳаллий ҳаётнинг бевосита иштирокчисига айланади.

Оилавий меҳмон уйида тўхташ, миллий таомларни татиб кўриш, меҳмондўстлик анъаналари билан танишиш, қишлоқ аҳолисининг кундалик турмушини кўриш ва олис аҳоли пунктларида ҳаёт қандай ташкил этилганини билиш мумкин.

Сўнгги уч йилда Навоий вилоятида еттита туристик қишлоқ ташкил этилди. Уларда 150 дан ортиқ оилавий меҳмон уйлари фаолият юритмоқда, бу 400 га яқин маҳаллий аҳолининг бандлигини таъминламоқда.

Нурота туманидаги Кичиксой туристик қишлоғи ана шундай йўналишлардан бирига айланди.

2026 йил 25 августда Кичиксойга расман туристик қишлоқ мақоми берилди. Инфратузилмани ривожлантириш Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 11 февралдаги ПҚ-58-сонли қарорида кўзда тутилган вазифалар доирасида амалга оширилмоқда.

Бугунги кунда бу ерда 20 та оилавий меҳмон уйи фаолият кўрсатмоқда, 15 га яқин туристик хизмат турлари таклиф этилмоқда. Туристик йўналишнинг ривожланиши 150 нафарга яқин маҳаллий аҳолини, шу жумладан хотин-қизларни доимий иш билан таъминлаш имконини берди.

Кичиксой саёҳатчиларни тоғ ландшафтлари, қишлоқ турмуш тарзи ва тарихий-маданий объектларнинг уйғунлиги билан ўзига жалб этади. Аҳоли пункти атрофида археология ва тарих ишқибозлари учун қизиқарли бўлган қадимий истеҳкомлар қолдиқлари ва қоя тош суратлари сақланиб қолган.

Меҳмонларга оилавий уйларда тўхташ, миллий таомларни татиб кўриш, маҳаллий урф-одат ва анъаналар билан танишиш таклиф этилади. Бундай формат ҳудудни ичкаридан — экскурсия йўналишлари орқали эмас, балки унинг аҳолисининг кундалик ҳаёти орқали кўриш имконини беради.

Кичиксой — вилоятнинг туристик харитасининг қисмига айланаётган ягона аҳоли пункти эмас. Ҳудуднинг туристик қишлоқлари орасида Сентоб, Чуя, Мушкон, Лангар, Ангидон ва Янгиғазғон ҳам ажралиб туради.

Ушбу ҳудудларни ривожлантириш нафақат туризм соҳаси учун муҳим, балки оилавий тадбиркорлик учун қўшимча имкониятлар очади, иш ўринлари яратади, қишлоқ аҳолисининг иқтисодий фаоллигига ёрдам беради ва маҳаллий жамоаларнинг маданий хусусиятларини сақлаб қалишга кўмаклашади.

## Навоий — қайтадан кашф этишга арзийдиган ҳудуд

Навоий вилояти ўзи ҳақидаги одатий тасаввурни секин-аста ўзгартирмоқда. Узоқ вақт давомида биринчи навбатда саноат ва қазиб олиш сектори билан боғланган ҳудуд бугунги кунда ўзининг туристик салоҳияти ҳақида тобора фаолроқ баён этмоқда.

Бу ерда Сармишсой дарасида қадимий цивилизациялар изларидан юриш, Қизилқум ўртасида Айдаркўлнинг фирўзаранг сувларини кўриш, Карманада Буюк ипак йўли тарихига дахлдор бўлиш ва этник қишлоқда меҳмон бўлиш мумкин.

Ушбу йўналишларнинг ҳар бири Навоий вилоятининг ўз томонини очади. Бири инсониятнинг минг йиллик тарихи ҳақида сўзлаб беради, бошқаси табиий контрактлар билан ҳайратда қолдиради, учинчиси меъморий мерос билан таништиради, тўртинчиси эса анъанавий ўзбекона меҳмондўстлик муҳитини ҳис қилиш имконини беради.

Янги туристик объектларни ривожлантириш, инфратузилмани модернизация қилиш ва маҳаллий ташаббусларни қўллаб-қувватлаш секин-аста ҳудудда ранг-баранг туристик муҳитни шакллантирмоқда.

Айнан шу нарса Навоийнинг асосий афзаллиги ҳисобланади: бу ерда оммавий туристик йўналишларнинг одатий нуқталарига айланмаган, аммо саёҳатчиларни қизиқтириш учун зарур бўлган барча нарсага эга жойларни ҳали ҳам ўзи учун кашф этиш мумкин.

Навоий — бу шунчаки Ўзбекистоннинг туристик харитасидаги яна бир тўхташ жойи эмас. Бу секин-аста очиладиган, ўзидан кейин нафақат гўзал фотосуратларни, балки яна қайтиш истагини қолдирадиган йўналишдир.