«Музей ўтмиши эмас, балки ҳақиқий ҳаётнинг бир қисми». Тошкентдаги Ichkari маданий макони нима ҳақида ҳикоя қилади

«Музейдаги ўтмиш эмас, ҳақиқий ҳаётнинг бир қисми». Тошкентдаги Ichkari маданий макони нима ҳақида ҳикоя қилади

Яккасарой туманидаги Белариқ кўчасида ўймакор ёғоч дарвоза ортидан эски бир қаватли уйнинг фасади кўзга ташланади. Ҳовлида шаҳар шовқини мусиқа ва суҳбатлар ичида йўқолади, ҳавода эса чой ва иссиқ таомларнинг хушбўй ҳиди таралади. Сарғайган хурмо мевалари осилиб турган дарахтлар соясида ёрқин дастурхон ва кўрпачалар солинган столлар ҳамда тапчанлар жойлашган. Баъзиларида ташриф буюрувчилар чой ичиб тушлик қилмоқда, бошқаларида эса еднок суҳбат қуришмоқда.

Столлардан бирида Фотима Арифджанова — Ichkari лойиҳасининг ҳаммуассиси ва ғоявий илҳомчиси ўтирибди. Чой ва шарқона ширинликлар устида у хорижий меҳмонларга янги маданий макон ҳақида сўзлаб бермоқда. Биз ҳам суҳбатга қўшиламиз.

Ichkari маконини яратиш ғояси санъатшунослар Фотима Арифджанова ва Мақсуд Асқаровда бундан уч йилча муқаддам пайдо бўлган.

«Биз ўзимиз учун ҳам, маданиятимиз билан танишиш учун Ўзбекистонга келадиган меҳмонлар учун ҳам шинам макон яратишни хоҳладик. Шу билан бирга, аҳолимизга у билан фахрланиш учун қанчалик кўп сабабларимиз борлигини эслатмоқчи эдик. Биз тез-тез «ўзбеклик», миллийлик, ҳамма нарса қандай кўриниши кераклиги ҳақида гапирамиз, лекин гўё бу ҳаётни ўзимиз учун яшамаймиз, балки фақат кўргазмага қўямиз», — дейди Фотима.

Унинг режасига кўра, бу макон маданиятни ичкаридан ҳис қилишга ёрдам бериши керак эди.

Фотима болалиги ўтган жонажон маҳалласидан мос жой қидиришни бошлади. У макон ўзи яхши биладиган ва яхши кўрадиган кўчалар ҳамда ҳовлилар орасида пайдо бўлишини хоҳлади. Ҳозир Ichkari жойлашган уйни у сотувга қўйилган қўшни участкани кўришга келганида пайқаб қолди. Уйлар орасида баланд бўлмаган девор бор эди ва унинг тепасидан айвон балясиналари кўриниб турарди. Фотима ушбу уйни ҳам кўрсатишларини сўради — ва айнан шундай жойни қидирганини тушунди.

«Мен онгли равишда ҳовлиси бор уйни қидирдим. Бизнинг турмуш тарзимиз кўп жиҳатдан биз яшаётган муҳитга, қаерда уйғонишимиз, қаерга чиқишимиз, атрофимизда нимани кўришимизга боғлиқ. Эрталаб ҳовлида қушлар сайрашини эшитасиз, мевали дарахтларни кўрасиз, сув сепилган ернинг хушбўй ҳидини туясиз — буларнинг бари ором бағишлайди, — тушунтиради Фотима. — Мен ташриф буюрувчи машиналар, одамлар, шовқин-сурон бўлган кўчага дарҳол чиқиб кетмасдан, шу ерда қолишини: айвонда ўтириб чой ичишини, ўз хаёллари билан бўлишини хоҳладим. Ўшанда музей унда уйғотган туйғулар тез ўтиб кетмайди ва бу жой хотирасида узоқ вақт сақланиб қолади».

Уй 1920-йилларда қурилган. Шаҳар кенгая бошлагач, атрофдаги ерлар ҳудуддаги дарахтларни парвариш қилган боғбонларга ажратиб берилган. Секин-аста бу ерда участкалар пайдо бўлган. Улардан бирини — бугунги кунда Ichkari асосий экспозицияси жойлашган участкани — Одил аканинг оиласи сотиб олган. Уй бир неча бор кенгайтирилган ва қайта қурилган. Кейинчалик унинг икки қўшни қисмига унинг ака-укалари жойлашган. Эндиликда бу учта уй собиқ эгаларининг исмлари билан — Фарҳод, Одил ва Аваз уйлари деб аталади.

Ташкилотчилар уйни музейга мослаштиришди, лекин уни бутунлай кўргазма маконига айлантиришмади ёки илгари бу ерда бўлмаган буюмларни қўшиб, шартли эски хонадон кўринишига келтиришмади.

«Биз бирор бир тўқима тарихни ўйлаб топмадик. Бу уй аллақачон ўз улғайиш босқичларини босиб ўтган. Биз унга янги эгалари сифатида келдик, барини авайлаб реставрация қилдик ва у шунчаки ўз ҳаёти билан яшашда давом этади деб қарор қилдик», — дейди Ichkari асосчиси.

Маконнинг номи ташқари ва ичкаридан иборат анъанавий уй тузилишига ишора қилади. Ташқари — меҳмонлар ва бегоналар кириши мумкин бўлган ташқи қисм; ичкари — бегоналар қўйилмайдиган ички, оилавий макон. Бугунги кунда бундай бўлиниш деярли йўқолиб кетган, дейди Фотима, лекин у учун уйнинг ички, сирли қисми образининг ўзи муҳим.

«Биз одамлар бу ерга келиб, ўз ичига назар солишларини ва ички дунё ташқисидан муҳимроқ эканини тушунишларини хоҳладик. Ҳозирда миллийликка интилиш кўпинча ташқи кўринишимизга бориб тақалади. Хитой матосидан тайёрланган абрали абаямиз миллий кийим сифатида кийилиши мумкин, лекин орнаментнинг ўзи ҳали уни миллий қилиб қўймайди. Фақат нима кийишимиз эмас, балки нимани ҳис қилишимиз ва ўзимизда сақлаб қолмоқчи эканимиз ҳам муҳим. Бу маданият бизга қанчалик яқин? Ўзимиз бўлиш бизга қулайми?» — мулоҳаза юритади Фотима Арифджанова.

Ichkari доимий экспозицияси уй хоналарида жойлашган. Ҳар бир хона ўз аввалги вазифасини сақлаб қолган, аммо музей концепциясида алоҳида мавзу: uчрашув, никоҳ ва айрилиқ билан боғланган.

«Уйнинг ўзи бизга ушбу кетма-кетликни кўрсатиб берди. Унинг хоналари нафақат буюмлар, балки уларда содир бўлган воқеалар билан ҳам боғлиқ. Аввалига биз келажак ҳақида орзу қиламиз — улғайиш, уйланиш, мустақил ҳаёт бошлаш. Кейин уни яшаймиз, вақт ўтиши билан эса ортга қараб, унга бошқача кўз билан қараймиз. Шунинг учун экспозиция йўналиши бир тарихий даврдан бошқасига олиб бормайди, балки инсон ҳаётининг ягона циклига айланади», — тушунтиради Фотима Арифджанова.

Биринчи хона — меҳмонхона бўлиб, бу ерда оила йиғилган, қўшнилар бўлган, янгиликлар муҳокама қилинган ва маслаҳатлашилган. Меҳмонларни бу ерда айниқса самимий кутиб олишган: юмшоқ кўрпачаларга ўтказишган, чой узатишган, энг гўзал идишларда таом тортишган, токчаларда эса қимматбаҳо буюмларни намойиш қилишган — шу орқали уй эгалари ўз меҳмондўстлиги, диди ва тўқлигини кўрсатишган. Шу сабабли ташкилотчилар бу хонани учрашув ва музей ғоясининг туғилиши билан боғлашди. Илгари меҳмонларга уйдаги энг яхши нарсалар кўрсатилган бўлса, энди бу ерда энг қимматли нарса — билим таклиф этилади. Токча рафларини санъат, рассомлар ва музейлар ҳақидаги китоблар, шунингдек, керамика ва идиш-тавоқлар эгаллаган; деворлар тўқимачилик намуналари билан безатилган.

Кейин ташриф буюрувчи келинхонага — келин-куёвлар хонасига ўтади. Анъанавий уйда ўғил тўйдан чиққач, одатда ота-онасининг ҳовлисида яшашда давом этган, келин эса янги оилага ўтиб, ўзи билан сеп: оилавий тақинчоқлар, тўй либослари, кашталанган сўзана ва бошқа қимматбаҳо буюмларни олиб келган. Экспозицияда бу хона инсон ҳаётидаги муҳим ўтиш босқичларидан бири — оила қуришга бағишланган. Бу ерда тўй ва оилавий турмуш билан боғлиқ буюмлар тақдим этилган. Никоҳ мавзуси нафақат байрам, балки умид, ўзгаришлар олдидаги ҳаяжон ва ота уйи билан хайрлашув билан боғлиқ янги ҳаётнинг бошланиши сифатида очиб берилади.

Охирги хонада — уй эгаларининг ётоқхонасида — йўналиш айрилиқ ва хотирага бағишланган. Анъанавий турмуш тарзида у катта авлодга тегишли бўлган: бу ерда ҳордиқ чиқаришган, оҳиста суҳбатлашишган ва ички ҳовлидаги боғни томоша қилишган. Ichkari’да бу хона экспозициянинг марказига айланди. Фотосуратлар ва кундалик ёзувлари жонажон уй, яқин инсонлар, одатлар ва буюмлар ҳақидаги хотираларга сабаб бўлади. Ушбу шахсий гувоҳликлардан шаҳар ва ундаги илгариги турмуш тарзи ҳақидаги умумий хотира шаклланади.

Ichkari тўплами 700 дан ортиқ буюмни ўз ичига олади, аммо биринчи экспозицияда унинг фақат кичик бир қисми — 100 га яқини тақдим этилган. Бўлимлар орасида тўқимачилик, керамика, тақинчоқлар ва археологик буюмлар, жумладан, сўғдийлар даврига оид терракота ҳайкалчалари, Пойкент керамикаси ҳамда Темурийлар, Қорахонийлар ва Салжуқийлар даври буюмлари бор. Тўплам Фотима Арифджанова, Мақсуд Асқаров ва коллекционер Игорь Кляхандлернинг тўпламларидан шаклланган. Қолган буюмларни секин-аста, шу жумладан вақтинчалик кўргазмаларда кўрсатиш режалаштирилмоқда.

«Одамлар ўз маданиятининг бойлигини экзотика ёки олис ўтмиш сифатида эмас, балки ўзларининг ҳақиқий ҳаётининг бир қисми сифатида кўришлари керак. Токи буюмларни томоша қилар экан, кундалик ҳаётда маданий меросдан нимани сақлаб қолаётганликлари ҳақида ўйлашсин. Ахир маданият — бу фақат буюмлар эмас, балки одатлар, хотира, уй туйғуси ҳамдир», — дейди Фотима.

Уйнинг ўтмиши ҳақида нафақат унга хос меъморчилик ва буюмлар, балки бошқа манбалар орқали ҳам билиб олиш мумкин. Асосий экспозицияга «Уйимнинг соялари» аудиоспектакли ҳамроҳлик қилади, уни ўзбек, рус ва инглиз тилларида тинглаш мумкин. Унинг асосини уйнинг тарихи ва тузилиши, унинг аввалги эгалари билан интервьюлар ва Мақсуднинг бувиси томонидан 1941 йилдан 1975 йилгача юритилган кундалик ташкил этган. Шу сабабли аудиоспектакль шунчаки бино тарихини сўзлаб бермайди — у экспозицияга шахсий овозлар ва хотираларни қўшади.

Ҳозирда иккинчи уйда Yalt-yult кўргазмаси бўлиб ўтмоқда. У уч аср давомида дабдаба ва мавқе ҳақидаги тасаввурлар қандай ўзгарганини тадқиқ қилади: олтин ўрнини зарҳал, қимматбаҳо материаллар ўрнини тақлид, ноёб буюмлар ўрнини эса таниқли логотиплар эгаллади. Экспозицияда турли даврларга оид буюмлар ёнма-ён жойлашган: Бухоро зардўзлик парча кўйлагидан тортиб замонавий кастомизация қилинган калишлар ва оммавий ишлаб чиқарилган чойнакларгача.

Ichkari’да шунингдек, макон тўпламидаги археологик топилмалар намойиш этиладиган Xazinaxona кўргазмаси очилишга тайёрланмоқда.

Ichkari маданият билан танишиш турли таассуротлар ва машғулотлардан иборат бўладиган макон сифатида ўйланган эди. Айвонда (хоналар ва ҳовли ўртасидаги ёпиқ галерея) кутубхонадан китоб ўқиш, чой ичиш ва ҳовлидаги ҳаётни кузатиш мумкин. Равон (ҳовлидаги ёруғ макон) учрашувлар, маҳорат сабоқлари, маърузалар, мусиқий кечалар ва бошқа камер тадбирлар учун мос келади. Болохонада (уйнинг юқори хонаси) усталар яшашлари ва ишлашлари мумкин бўлган резиденция кўзда тутилган.

Ҳовлида Darcha кафеси ишламоқда. Қўшни ҳовлилар орасидаги тансиқ таомлар узатиладиган кичик деразани шундай аташган. Ichkari’да бу ном атрофдагилар билан таом бўлишиш одатини эслатади. Кафеда доимий меню йўқ: бу ерда бир таомдан 15–20 порция тайёрланади, у тугагач, бошқаси таклиф этилади. Фотиманинг айтишича, улар учун фақат байрам таомлари эмас, балки оддий хонадон таомлари муҳим: шавла, мастава, сомса, мавсумий мевалар, мурабболи чой. Ўзбек хонадонида, дея қўшимча қилади у, меҳмонга келган кишини меҳмон қилиш учун ҳамиша бирор нарса топилган.

«Умид қиламизки, Ichkari шаҳар учун қайтгинг келадиган маконга айланади. Бу ерга одамлар шунчаки кўргазмани томоша қилиш учун эмас, балки ўзларини ҳақиқий уйдадек ҳис қилиш учун келишсин: суҳбатлашишсин, таомланишсин, китоб ўқишсин, мусиқа тинглашсин ва қанча хоҳласалар, шунча қолишсин», — дея хулоса қилади санъатшунос.

Ichkari’га Белариқ кўчаси, 30А манзили бўйича ташриф буюриш мумкин. Макон ҳар куни соат 11:00 дан 20:00 гача ይሰшлайди. Асосий экспозицияга кириш бепул, махсус лойиҳалар учун чипталар керак бўлади.