Мутолаа мияни бир умр ҳимоя қилади: Кембриж олимлари китоб ўқишнинг мия ва руҳий саломатликка фойдасини аниқлади

Мутолаа мияни бир умр ҳимоя қилади: Кембриж олимлари китоб ўқишнинг мия ва руҳий саломатликка фойдасини аниқлади

Кембриж университети тадқиқотчиларининг янги тадқиқоти шуни кўрсатдики, бир қатор илмий ишларда китоб ўқиш яхшироқ диққат ва хотира, руҳий касалликларнинг камроқ учраши ҳамда соғломроқ турмуш тарзи билан боғланади.

“Мутолаа — мия саломатлигини сақлаш, муҳим когнитив кўникмаларни ривожлантириш ва фаровонлигимизни оширишнинг ажойиб усулидир”, — дейди Кембриж университети профессори ва шарҳнинг масъул муаллифи Барбара Сахакиан. — “Айниқса, болалар учун унинг фойдаси ҳақидаги маълумотлар тобора кўпайиб бораётганини ҳисобга олиб, китоб ўқишни эрта ёшдан бошлаб рағбатлантиришимиз керак. Аслида ўқишга ҳеч қачон кеч эмас ва мутолаа бутун умр давомида, жумладан кексаликда ҳам фойда келтириши мумкин”.

Ёшлар учун китоб ўқишнинг фойдаси ҳақидаги далиллар кўпайиб бораётганига қарамай, бутун Европа бўйлаб китобхон болалар ва мактаб ўқувчиларининг улуши умумий ҳисобда пасайиб бормоқда.

15 ёшли мактаб ўқувчиларининг ўқиш, математика ва табиий фанлар бўйича билим ҳамда кўникмаларини баҳоловчи ПИСА 2025 нинг сўнгги ҳисоботи глобал миқёсда ўқиш саводхонлиги даражаси пасайиб бораётганидан далолат беради. ИҲТТ тадқиқотчилари ушбу умумий пасайишни завқ учун китоб ўқиш ҳолатларининг камайгани ва рақамли чалғитувчи омилларнинг кўпайгани билан боғладилар.

Буюк Британияда Миллий саводхонлик жамғармасининг (НЛТ) яқинда эълон қилинган ҳисоботи шуни кўрсатдики, 8–18 ёшдаги болалар ва ўсмирларнинг атиги 36 фоизи бўш вақтларида китоб ўқишни ёқтиришини айтган, ваҳоланки, 2016-йилда бу кўрсаткич 58,6 фоизни ташкил этган.

Ёшлик даврида завқ учун китоб ўқиш қанчалик фойдали эканини ҳисобга олган ҳолда, биз болалар ва ёшларни китобга жалб қилиш учун қўлимиздан келган барча ишни қилишимиз керак”, дейди тадқиқот ҳаммуаллифи Кристел Ленгли.

Унинг қўшимча қилишича, бола ёки ўсмир ҳақиқатан ҳам қизиқиб ўқийдиган мавзуни топиш муҳим; бу телекўрсатув ёки ўйин бўлиши мумкин ва ундан “кириш нуқтаси” сифатида фойдаланиш керак.

Комикслар ва график романлар ҳам фойдали биринчи қадам бўлиши мумкин, чунки улар анъанавий романларга қараганда катта ҳажмда эмас ва зерикарли туюлмайди.

Тадқиқотчилар бир қатор сўровларда катталар учун кенг кўламли афзалликларни, жумладан, стресс даражасининг пасайиши, чуқурроқ ором олиш ва ўзгалар нуқтайи назарига нисбатан бағрикенгроқ муносабатда бўлишни аниқладилар.

Муаллифларнинг таъкидлашича, мутолаа айниқса кексалар учун фойдали. Мияни рағбатлантирадиган ҳордиқ ушбу ёш гуруҳида когнитив пасайишнинг секинлашиши ва деменсия хавфининг камайиши билан боғлиқ.

Одамлар китобхонлар клублари ёки китоб тўгаракларига аъзо бўлганларида, бу афзалликлар янада ортади.

Бундай клублар одамларга ўзларини камроқ ёлғиз ва бошқалар билан яқинроқ ҳис қилишга ёрдам беради, бу эса деменсия хавфини камайтириши исботланган, — деди Сахакиан. — Гарчи бундай клублар ҳар қандай ёшда қизиқарли ва фойдали бўлиши мумкин бўлса-да, улар, айниқса, ҳаракатланиши доим ҳам осон бўлмаган ёши катталар учун жуда мос келади. Уларга, масалан, спорт машғулотларига ёки велосипедчилар гуруҳига қатнашиш қийин бўлиши мумкин, китобхонлар клуби эса кўпчилик завқ олиши мумкин бўлган машғулотдир.

Дунё бўйлаб руҳий касалликлар тарқалиши ортиб бораётган бир пайтда, олимлар бу ўсишга сабаб бўлиши мумкин бўлган турмуш тарзи ва унга таъсир кўрсатишнинг эҳтимолий усулларига тобора кўпроқ эътибор қаратмоқда.

Тадқиқот муаллифларининг сўзларига кўра, китоб ўқиш бу тоифага “бутун умр давомида фойдаланиш мумкин бўлган ва арзон ҳимоя омили” сифатида киради.

Уларнинг таъкидлашича, китоб ўқишнинг бундай ижобий таъсир кўрсатишига сабаб бўлувчи аниқ мия механизмлари ҳали тўлиқ ўрганилмаган ва келгусида тадқиқотлар ўтказиш зарур.

Шунга қарамай, шарҳда китоб ўқишга асосланган дастурлар мия саломатлиги, когнитив ривожланиш ва фаровонликни қўллаб-қувватлашнинг амалий воситаси сифатида кўрсатилади.

“Мактаблар, кутубхоналар, китоб клублари ва жамоа даражасидаги ташаббуслар орқали болаларни эрта ёшдан китоб ўқишга жалб қилишни рағбатлантирувчи сиёсат қашшоқликнинг мия ривожланиши ва таълим йўналишларига кўрсатадиган айрим салбий оқибатларини юмшатишга ёрдам бериши, узоқ муддатли академик ва ривожлантирувчи афзалликларни таъминлаши мумкин”, деб ёзади муаллифлар.