Мустаҳкамлик синови

**Мустаҳкамлик синови**

Озарбайжоннинг ҳижобли болаларга мактабга боришни тақиқлаш ҳақидаги қарори Боқу ва Анқара ўртасидаги муносабатларнинг кескинлашувига сабаб бўлди. Туркия либос коди (дресс-код) жорий этилишига қарши норозилик билдираётган озарбайжонликларни қўллаб-қувватлади ва «кап-дош» республикани аёлларнинг кийим танлаш эркинлигини дахлсиз қолдиришга чақирди. Жавоб тариқасида Озарбайжон ҳукумати «қариндошлар»га ўз иши бўлмаган нарсаларга аралашмасликни маслаҳат берди.

«Озарбайжонда рўмол ўрайдиган ўқувчи қизларнинг таълим олиш ҳуқуқини чеклашга йўл қўйилмайди! Диний эътиқодига кўра бошини ёпадиган ўқувчини мактаб эшиги ортида қолдириш виждон ва адолатга қандай сиғиши мумкин? Ҳижоб — тўсиқ эмас, балки эътиқод талабидир! Таълим олиш ҳуқуқи қандайдир мафкуравий мажбурловларнинг қурбони бўлмаслиги керак! Биз Озарбайжон бу янглиш сиёсатдан имкон қадар тезроқ воз кечишини кутамиз. Ёшларнинг келажакка бўлган йўлини тўсиш эмас, балки улар олдида янги имкониятлар очиш керак. Бизнинг замонамизда бундай ёндашувга ўрин бериб бўлмайди!» – деб баёнот берди Туркия президентининг бош маслаҳчиси Октай Сарал.

Ўз навбатида, Туркия мухолифати етакчиси Кемал Қиличдороғлу «озарбайжонлик ака-ука ва опа-сингиллар»ни аёлларни бошини ёпадиган ва ёпмайдиганларга бўлмасликка чақирди. «Мен Озарбайжонга мурожаат қиламан: аёлларни эркин қўйинг, ҳар бир аёл нима кийишни ўзи танласин», – деди у.

Бунга жавобан Илҳом Алиевнинг «Ягона Озарбайжон» партияси турклар ва озарбайжонлар — икки давлатда яшовчи бир халқ деган тезисни ҳаддан ташқари ошириб юбормаслик кераклигини билдирди.

«Гап айнан бир халқ ва икки мустақил давлат ҳақида бормоқда. Бу тамойил ҳеч бир ҳолатда бир давлатга бошқасининг ички ишларига аралашиш ёки унга ўз сиёсий ва мафкуравий ёндашувларини сингдириш ҳуқуқини бермайди… Ислом дунёсидаги ҳеч бир давлат бошқа мусулмон халқларга ўз иродасини дикта қилиш, уларнинг ички ишларига аралашиш ёки ўзини бошқалардан устун қўйиш ҳуқуқига эга эмас. Мусулмон дунёси бирлигига хизмат қилишга интилиш гегемонлик интилишлари билан эмас, балки тенг ҳуқуқли ҳамкорлик ва ўзаро ҳурмат билан тасдиқланиши керак», – дейилади ташкилот матбуот хизмати баёнотида.

Бундан ташқари, Озарбайжон парламентининг Озарбайжон ва Туркия ўртасидаги парламентлараро муносабатлар бўйича ишчи гуруҳи Туркия ОАВларини Боқуга қарши «ғаразли ахборот кампанияси» олиб боришда айблади.

«Озарбайжон ва Туркия дўстона, қардошларча ва стратегик иттифоқчилик муносабатларини ушлаб турмоқда. Озарбайжон мустақил ва суверен давлат бўлиб, ўз ички ва ташқи сиёсатини миллий манфаатлари ҳамда Конституциясига мувофиқ белгилайди. Умуммиллий етакчи Ҳайдар Алиев томонидан шакллантирилган «бир миллат – икки давлат» тамойили айнан икки мустақил ва суверен давлат мавжудлигини англатади. Бу тамойилнинг моҳиятини бузиб кўрсатиш, ундан Озарбайжоннинг ички ишларига аралашиш ва Озарбайжон жамиятига ташқи сиёсий ҳамда мафкуравий ёндашувларни сингдириш асоси сифатида фойдаланишга йўл қўйиб бўлмайди», – деб таъкидлади депутатлар.

«Атлас» сиёсий тадқиқотлар маркази раҳбари Элхон Шоҳиноғлунинг ҳисоблашича, баъзи турк сиёсатчилари томонидан Озарбайжон ҳукуматининг мактабларда ҳижобни тақиқлаш ҳақидаги қарори танқид қилинишига бир нечта сабаблар бор.

«Биринчидан, интернетда мактабга бориши тақиқланган ҳижобли қизлар тасвирларининг кенг тарқалиши Туркия жамиятининг баъзи қатламларида норозиликларни келтириб чиқарди ва турк сиёсатчилари бунга муносабат билдиришга қарор қилишди. Иккинчидан, Туркиядаги сиёсатчилар ва партия етакчилари баёнот беришганда, бўлажак президентлик ва парламент сайловларида қанча қўшимча овоз олишлари ҳақида ўйлашади. Сезилишича, улар Озарбайжон мактабларида ҳижоб ўраш тақиқини танқид қилиш орқали кўпроқ овоз олиш мумкин деб ҳисоблашади. Бироқ бу баёнотлар Озарбайжон ва Туркия ўртасидаги стратегик иттифоққа зарар етказмоқда», – деб қайд этди Шоҳиноғлу.

Унинг сўзларига кўра, Туркиядаги бир гуруҳ сиёсатчилар ва экспертлар Озарбайжоннинг ҳижоб тақиқини танқид қилиб, амалда Эрондаги озарбайжонга қарши кучлар билан бир хил позицияни эгалламоқда ва норозилик акцияларини ўтказиш учун шароит яратмоқда.

Элхон Шоҳиноғлу Озарбайжон дунёвий мусулмон мамлакати эканини, бу ерда диний урф-одатларни бажаришда ҳеч қандай муаммо йўқлигини ва масжидлар сони узлуксиз ортиб бораётганини айтди. Шу билан бирга, баъзи мамлакатлар, жумладан Эрон ва Саудия Арабистони озарбайжонлик мусулмонларга ўз таъсирини кучайтириб, улар орасида радикал кайфиятларни авж олдирмоқда.

«Эрон Озарбайжондаги шиа радикализмини қўллаб-қувватлаётган бир пайтда, Саудия Арабистони салафийлик ҳаракатининг шаклланишида роль ўйнади… Suriyada уруш бошланганда, Озарбайжондан келган баъзи шахслар маҳаллий террорчиларга қўшилди. Эронда Боқудаги ҳукуматни алмаштириш ва ислом республикаси тузишга чақирувчи, Озарбайжоннинг собиқ фуқароларидан иборат радикал диний гуруҳлар шаклланди. Улар Эрон веб-сайтлари орқали Озарбайжондаги диний оилаларга таъсир ўтказишга ҳаракат қилмоқдалар… Секуляризмни (дунёвийликни) қўллаб-қувватлайдиган Озарбайжон ҳукумати ва фуқаролари бундан хавотирда… Мактабда ҳижоб ўрашни тақиқлаш ёрдамида радикал кучларни аниқлаш мумкин. Диний оилаларда иккита танлов бор: ё қизларига мактабга формада боришга рухсат бериш ёки болаларни мактабга юбормаслик. Озарбайжон ҳукумати чекинмайди», – деди Шоҳиноғлу.

РАН ИКСА Кавказ тадқиқотлари маркази раҳбари Евгения Горюшина Озарбайжонга айнан кимлар ақл ўргатишга қарор қилганига эътибор қаратишни таклиф қилади. Аввал исломий ташкилотлар ва HÜDA PAR партияси чиқиш қилди. Керидан уларга «Саодат» партияси раиси Маҳмут Арикан, АКР депутатлари Муҳаммет Мўфит Ойдин ва парламент фракцияси раҳбари ўринбосари Лейла Шаҳин Уста қўшилди. Ниҳоят, 12 октябрь куни Эрдўғоннинг бош маслаҳчиси Октай Сарал чекловлардан воз кечишни талаб қилди. Бу энди президент атрофидагилардир, гарчи уларнинг баёнотини Режеп Таййип Эрдўғоннинг расмий позицияси деб ҳисоблаб бўлмаса ҳам.

Эксперт таъкидлаганидек, AKP расмий вакили Ўмер Челик Озарбайжонга қарши чиқаётган гуруҳлар Туркия ҳукумати билан боғлиқ эмаслигини таъкидлаган эди, беш кундан кейин эса танқид унинг ўз партияси раҳбарияти томонидан янгради. Яъни расмий Анқара қардошликни ҳимоя қилмоқда, ҳукмрон элитанинг бир қисми эса қардош давлатга қандай яшашни очиқчасига тушунтирмоқда.

«Ҳижоб эса — бу воқеанинг шунчаки кўринадиган томони. YAPнинг жавоб баёнотида тўсатдан Озарбайжоннинг Исроила муносабатлари ва Боқунинг Фаластин бўйича позицияси ҳақида бутун бир бўлим пайдо бўлди. Мактаб формасига Исроилнинг нима алоқаси бордай туюлиши мумкин? Алоқаси жуда катта. Туркиянинг консерватив муҳитида Озарбайжон секуляризмига бўлган эътирозлар анчадан бери унинг Тель-Авив билан ҳамкорлигидан келиб чиққан ғазаб билан ёнма-ён мавжуд эди. Энди бу сюжетлар бирлашди. Боқу, баёнот мазмунига қараганда, тўпланиб қолган барча эътирозлар рўйхатига бирданига жавоб қайтарди. Ва бир йўла Анқарага машҳур «Бир миллат — икки давлат» ибораси айнан икки мустақил давлат мавжудлигини назарда тутишини, бошқаси устидан мафкуравий назорат қилиш ҳуқуқига эга бўлган бир давлатни эмас эканини эслатиб қўйди», — деди Горюшина.

У шунингдек, ҳақиқий қарама-қаршиликнинг чуқурлигига эътибор қаратди. Ҳозирги Туркия ҳукмрон элитаси учун ҳижоб тақиқларига қарши кураш — бу эски камолчи истеблишмент билан қарама-қаршиликка боғлиқ ўз сиёсий таржимаи ҳолининг бир қисмидир. Озарбайжон эса таълим тизимида диннинг ўрнини давлатнинг ўзи белгилайдиган дунёвий моделни изчиллик билан ҳимоя қилмоқда. Турк сиёсий исломи Озарбайжон давлат секуляризми билан тўқнашди. Бунда тўқнашув шунчалик ошкора бўлдики, бу ҳақда ҳамма абар топди, деб таъкидлади эксперт.

«Стратегик иттифоқ ҳеч қаерга йўқолмаганини тушуниш керак. Аммо унинг мафкуравий таркибий қисми сезиларли даражада заифлашди. Боқу биринчи марта турк ҳукмрон элитасига этник яқинлик Анқарага Озарбайжон ички сиёсати қоидаларини белгилаш ҳуқуқини бермаслигини шунчалик намойишкорона эслатди. Ва энг муҳими. Агар мактаб ҳижоблари ҳақидаги саволга расмий жавобда Исроил билан муносабатларни алоҳида ҳимоя қилишга тўғри келаётган бўлса, демак, баҳс октябрь ойидан анча олдин бошланган. Шунчаки энди уни ошкора олиб боришга қарор қилишди. Бир миллат, икки давлат. Ва маълум бўлишича, бу миллатни ким тарбиялаш ҳуқуқига эга эканлиги ҳақида иккита жуда фарқли тасаввур мавжуд», — дея хулоса қилди Горюшина.

Ҳар ҳолда, Халқаро муносабатларни таҳлил қилиш ва мультикультурализм маркази бошқаруви раиси ўринбосари Фарҳод Мамедов Боқу ва Анқара муносабатларида ҳеч қандай ҳалокат йўқ деб ҳисоблайди. Унинг сўзларига кўра, 1990-йилларнинг охирида Туркияда ҳижоб ўраш тақиқланган эди ва кўплаб турклар учун бу ҳанузгача оғриқли мавзу, шунинг учун уларга Озарбайжонда бундай нарса йўқлигини тушунтириш керак.

«Биринчидан, айнан Туркия ҳукумати ҳижоблар билан боғлиқ вазиятга изоҳ бермади. Эрдўғоннинг маслаҳчиси ва Туркия парламентининг бир нечта депутатлари томонидан баёнотлар бўлди. Озарбайжон депутатлари уларга жавоб қайтаришди. Албатта, ҳозир учинчи мамлакатлар фойдаланишга ҳаракат қилаётган кескинлик сезилмоқда, аммо умуман олганда Боқу ва Анқара ўртасида яхши муносабатлар сақланиб қолмоқда. Шу билан бирга, Туркия вакилларига гап ҳижобни тақиқлаш ҳақида эмас, балки фақат мактаб либос кодига риоя қилиш ҳақида кетаётганини тушунтириш керак», – деб таъкидлади Мамедов.

Ўз навбатида, кавказшунос Владимир Новиков ҳижоб тақиқини Озарбайжондаги мухолиф кайфиятларга қарши курашнинг бир қисми деб ҳисоблайди.

«Аввалроқ Озарбайжон президенти Илҳом Алиев дунёвий мухолифат муаммосини ўзи учун муваффақиятли ҳал қилган эди, аммо норозилар дин атрофида тўплана бошлади. Тўғридан-тўғри у ушбу йўналишда ҳам ҳужум қилмоқда ва шу орқали ўз режимини мустаҳкамламоқда. Шу билан бирга, бу жараён стихияли хусусиятга эга эканини, аммо бундан манфаатдор ўйинчилар борлигини таъкидлаш керак. Масалан, Туркия президентининг бош маслаҳчиси Октай Сарал ҳижоб тақиқига очиқчасига қарши чиқди. Бундан ташқари, Ҳайдар Алиев бошқаруви даврида шаклланган эски элиталар орасида ҳам муайян ғалаёнлар бор. Умуман олганда, ҳижоблар билан боғлиқ воқеанинг ўзи бирор бир жиддий давомга эга бўлиши даргумон, аммо Озарбайжонда, чамаси, ҳали ўзини кўрсатадиган янги кескинлик чизиғи шаклланди», – деб баёнот берди Новиков.