"Мусиқани тингловчига қайтариш." Ўзбекистон халқ артисти Шерали Жўраевнинг унутилган албомини ким ва нима учун қайта нашр этди
Шерали Жўраевнинг "Оқ Қайин" албомининг қайта нашри Тошкентда тақдим этилди. Бу "ИЗ: Узбекистан Мусис Ҳеритаге" лойиҳасининг биринчи винил версияси бўлиб, унинг мақсади архивдаги ўзбек мусиқасини кашф этиш, тиклаш ва тингловчиларга қайтаришдир. Газета албом қандай яратилгани ва ундан кейин қандай нашрлар чиқарилиши ҳақида маълумот беради.
"Мусиқани тингловчига қайтариш": Шерали Жо'раевнинг унутилган албоми янги лойиҳа доирасида қайта нашр этилди
Тошкент Намуна сан'ат резиденциясида о'збек қо'шиқчиси ва мусиқачиси Шерали Жо'раевнинг қайта нашр этилган "Оқ Қайин" албомининг тақдимоти бо'либ о'тди. Ушбу албом О'збекистон мусиқий меросини сақлаш ва қайта нашр этишга қаратилган янги "ИЗ: О'збекистон мусиқа мероси" тадқиқот лойиҳаси доирасидаги биринчи винил нашрдир.
О'збекистон маданияти ва сан'атини ривожлантириш жамг'армаси ва УЗСАРД томонидан қо'ллаб-қувватланадиган лойиҳа тадқиқотчилар, коллекторлар, мусиқашунослар ва маданият менежерларини бирлаштиради. Уларнинг вазифаси давлат ва хусусий архивларда, шунингдек, шахсий коллексияларда ноёб ёзувларни топиш, уларнинг тарихини о'рганиш, муаллифлик ҳуқуқи эгаларини аниқлаш, овозни тиклаш ва уларни нашрга тайёрлашдир. Ҳозирда стриминг платформаларида мавжуд бо'лмаган ёки паст сифатли мусиқаларга устуворлик берилади.
Тадқиқотчи, коллектор ва архив мусиқа лойиҳалари куратори Анвар Каландаров шундай та'кидлади: "Мусиқа архивлари билан ишлашда асосий нарса уларда адашиб қолмасликдир. Мен учун барча ёзувлар тахминан бир хил аҳамиятга эга, аммо биз уларни замонавий рақамли дунёда уларнинг мавжуд эмаслигига қараб махсус танладик. Шундай қилиб, мақсад шунчаки ёзувни топиш, рақамлаштириш, тиклаш ва қайта нашр этиш эмас, балки мусиқани тингловчига қайтариш эди."
Кейинги йил давомида ИЗ жамоаси 1960-йиллардан 1990-йилларга қадар о'збек сан'аткорларининг мақом ва ан'анавий мусиқадан тортиб жазз, диско ва функгача бо'лган 18 та ёзувини тиклашни режалаштирмоқда. Архив ёзувлари винил ва рақамли форматда мавжуд бо'лади.
Продюсер ва маданият менежери Тимур Карпов Шерали Жо'раевнинг биринчи винил нашри учун танланишини ХХ асрнинг иккинчи ярмида о'збек қо'шиқларининг ривожланишига катта та'сир ко'рсатган миллий рассомга ҳурмат сифатида тушунтирди.
"Шерали Жо'раев о'з даврида о'збек халқ мусиқаси учун ажойиб ишларни амалга оширди. 1960-йилларнинг охири ва 1970-йилларнинг бошларида мақом ва замонавий ше'рият аста-секин машҳурлигини ё'қотиб борарди, аммо у уларни саҳнага олиб чиқди, уларни оммалаштира бошлади, қайта талқин қилди ва улар билан янгича усулларда ишлади. Шунинг учун, биз учун бу ерда яна бир рамзий қатлам мавжуд: ушбу нашр ҳурмат бо'лишидан ташқари, биз, ма'лум ма'нода, унинг жасоратини такрорламоқчимиз - бу меросни тингловчига қайтармоқчимиз", деб тушунтирди Карпов.
Жо'раев миллий мусиқий ан'аналарни замонавий ше'рият билан моҳирона бирлаштирди. Унинг шарофати билан Эркин Воҳидов, Рауф Парфи ва бошқа янги авлод шоирларининг ше'рлари оммавий мусиқа маданиятининг бир қисмига айланди ва халқ интонациялари замонавий эстрада тилига кирди. Нурали Қобул ше'рларига ёзилган "Оқ Қайин" ("Оқ Қайин") қо'шиг'и бу синтезнинг ёрқин намунасидир.
"Оқ Қайин"нинг асл албоми 1982-йилда ёзиб олинган ва Бутуниттифоқ "Мелодия" овоз ёзиш компанияси томонидан чиқарилган. Албомга ўзбек тилидаги саккизта қўшиқ киритилган: "Наргис", "Дунёни қизғанма Мандан" ("Менга бутун дунёни аяма", "Оқ қайин", "Кўз тегмасин", "Қизлар таърифида", "Онагинам", "Ошиқ бўлинг" ва "Куй сеҳри". Ёзувлар халқ чолғулари ансамбли билан биргаликда амалга оширилди.
Карпов албомни Жўраевнинг фаолиятидаги бурилиш нуқтаси деб атади ва айнан шу ерда хонанда мусиқасининг поп томонини фаол ривожлантирганини, уни янада ритмик қилганини, товуш билан тажриба ўтказганини ва уни кенгроқ аудиторияга яқинлаштирганини таъкидлади.
"Вақт о'тиши билан "Оқ Қайин" деярли унутилди. Албомдан фақат иккита трек интернетда мавжуд ва уларнинг сифати нома'лум. Албомнинг о'зини топиш ҳам қийин, ҳатто у мавжуд бо'лган тақдирда ҳам, ко'пинча ёмон ҳолатда бо'лади. Яқинда биз уни Янгиободда ко'рдик - у шунчаки полда ётар эди. Шунинг учун биз учун бу албомни қайта муомалага чиқариш муҳим эди", деди Карпов.
Жамоа учун нафақат "Оқ Қайин"ни рақамли маконга қайтариш, балки албомни жисмоний медиада чиқариш ҳам жуда муҳим эди. Лойиҳа иштирокчиларининг фикрига ко'ра, винил бизга мусиқий меросни нафақат онлайн ёзув сифатида, балки сақланиб қолиши ва келажак авлодларга о'тказилиши мумкин бо'лган моддий буюм сифатида ҳам қабул қилиш имконини беради.
"Рақамли мусиқа го'зал, лекин винилни жавонга қо'йиш мумкин, уни совг'а сифатида бериш мумкин", деб та'кидлади Каландаров. Карпов қо'шимча қилди: "Бу о'збек мусиқасининг мероси. Мерос ҳар доим жисмоний бо'лган. Рақамли медиа ё'қолиб кетиши мумкин, аммо чеваралар барибир албомни тинглашлари мумкин бо'лади."
Архив ёзувини янги нашрга тайёрлаш уни шунчаки бошқа воситага о'тказишдан анча мураккаброқ. Жараён энг юқори сифатли сақланиб қолган манбани топишдан бошланади. Каландаровнинг со'зларига ко'ра, ягона алгоритм ё'қ: ба'зан асл лентани ёки профессионал рақамли узатишни олиш мумкин, ба'зан эса энг яхши манба аввал чиқарилган винил пластинка ҳисобланади. Архив материалларининг ҳолати ҳам жуда хилма-хил.
"Ба'зан сиз қо'шиқни бирлаштиришингиз керак бо'лади. Кимдир бир ой о'тириб, бир вақтнинг о'зида 30 сония мусиқа тинглаши, уларни иложи борича тозалашга ҳаракат қилиши мумкин", деб тушунтирди Каландаров.
"Оқ Қайин" мисолида асл мастер лента топилмади. Шунинг учун, янги нашр учун Каландаров коллексиясидан асл пластинканинг энг юқори сифатли нусхасини профессионал рақамли узатиш ишлатилган.
Рақамли узатиш Тошкентда амалга оширилди ва ремастеринг АҚШ ва Литвадаги муҳандислар томонидан амалга оширилди. Иш тахминан уч-то'рт ой давом этди. Мутахассислар асл ёзувдаги техник нуқсонларни унинг о'зига хос овозини сақлаб қолган ҳолда бартараф этишди.
"Ҳозирги кунда ко'пчилик ёзувларни тозалаш учун сун'ий интеллектдан фойдаланади. Аммо бу турдаги ишлов бериш ёзувни жуда стерил ҳолга келтириши ва мусиқанинг о'зига хос тафсилотларини ё'қотиши мумкин - масалан, бармоқларнинг торларга тегиши ёки қо'шиқ бошланишидан олдин қо'шиқчининг нафаси. Винилда бу тафсилотлар айниқса муҳимдир - уларни яхши ускунада аниқ эшитиш мумкин", дейди Каландаров.
Жамоа шунингдек, "Оқ Қайин" учун асл бадиий асарни тиклади. Бу изнинг тамойилларидан биридир: қайта нашр этишда эски албом учун янги, замонавий муқова яратиш о'рнига, асл материаллардан фойдаланинг ва ёзувнинг визуал тасвирини ишончли тарзда такрорланг.
"Оқ Қайин" 500 нусхада чекланган нашрда чиқарилди: 400 та стандарт версия учун ва 100 та делухе версия учун. Винил Литванинг Греен Лакес Прессинг заводи томонидан ишлаб чиқарилган.
Шерали Жо'раевнинг албомининг қайта нашр этилиши из томонидан бир қатор жисмоний ва рақамли нашрларни бошлайди. Лойиҳада жами 18 та о'збек сан'аткорларининг архив ёзувлари чиқарилиши режалаштирилган. Винил нашри билан бир қаторда, жамоа мусиқани Спотифй, Аппле Мусис, ЁуТубе ва бошқа стриминг хизматларида ҳам чиқармоқда.
Дастлабки рақамли қайта нашрлар қаторига Мирза Таировнинг "Субҳидам", Абдумутал Абдуллаевнинг "Танбур Садоси", Муҳаббат Шамаеванинг "Шарқ халқлари қо'шиқлари", Муроджон Аҳмедовнинг "Ўртар - Ўзбек Қўшиқлари" ва Камолиддин Раҳимовнинг "Наргиз" қўшиқлари киради. Улар анъанавий инструментал ва вокал мусиқасидан тортиб, миллий анъаналар ва совет поп мусиқаси чорраҳасида яратилган асарларгача бўлган турли жанрларни қамраб олади.
Кейинги винил нашрларига Насиба Абдуллаева, Муножат Йўлчиева ва Даврон Гаиповнинг ёзувлари, шунингдек, 1980-йиллардаги ўзбек дискотека мусиқалари тўплами киради. Тимур Карповнинг сўзларига кўра, винил нашрлари тахминан ҳар уч-тўрт ойда бир марта чиқарилади, рақамли нашрлар эса бу жадвалдан мустақил.
Лойиҳанинг алоҳида ва энг қийин қисмларидан бири бу муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар билан ишлашдир. Ёзувларнинг катта қисми Совет даврида яратилган ва о'нлаб йиллар о'тгач, ма'лум бир ёзувнинг муаллифлик ҳуқуқи эгаларини аниқлаш қийин бо'лиши мумкин. Ҳужжатлар сақланиб қолмаган бо'лиши мумкин ва ижрочилар, муаллифлар, студиялар ва уларнинг меросхо'рларининг ҳуқуқлари бир-бирига мос келиши мумкин.
Карповнинг со'зларига ко'ра, вазият, айниқса, СССРда овоз ёзиш саноатида монополияга эга бо'лган Бутуниттифоқ "Мелодия" компаниясининг ёзувлари билан мураккаб. ИЗ жамоаси ҳар бир ёзув тарихини о'рганмоқда ва унинг муаллифлик ҳуқуқи эгаларини аниқламоқда.
Анвар Каландаров учун бу лойиҳанинг яна бир муҳим жиҳати: мусиқа нафақат тингловчига, балки ижодкорларга ҳам қайтиши керак. Ба'зи ёзувлар ҳозирда учинчи томон фойдаланувчилари томонидан ЁуТубе ва бошқа платформаларга юкланади ва миллионлаб спектаклларни олади, аммо сан'аткорлар ёки уларнинг меросхо'рлари улардан ҳеч қандай даромад олмайдилар. У Шерали Жо'раевнинг ёзувларини мисол қилиб келтиради, улар аллақачон оиласининг иштирокисиз интернетда айланиб юрибди.
"ИЗ лойиҳасининг г'ояси тингловчи ва ижрочини бог'лашдир: мусиқани тингловчига қайтариш, шунда улар уни эшита олишлари ва ижрочи ундан даромад олишини та'минлаш. Агар улар энди у ерда бо'лмаса, унда уларнинг авлодлари", дейди Каландаров.
Жамоа жорий ва келажакдаги нашрларнинг барча муаллифлик ҳуқуқи эгаларини аниқлашга ва ёзувлардан фойдаланишни қонуний равишда расмийлаштиришга умид қилмоқда.
Ёзувлар чекланган нашрларда чиқарилади ва Тошкентда ва О'збекистондан ташқарида сотувга чиқарилади. Рақамли нашрлар параллел равишда чиқарилиши давом этади. Жамоа 2027-йил о'рталарига қадар яна саккизта нашрни чиқаришни режалаштирмоқда.