"Мулкнинг эгаси бўлиши керак". Юлий Юсупов Ўзбекистонга давлат активларини хусусийлаштириш нима учун кераклиги ҳақида
«Мулкнинг эгаси бўлиши керак». Юлий Юсупов Ўзбекистонга давлат активларини хусусийлаштириш нима учун зарурлигини тушунтирди
Давлат мулкини хусусийлаштиришни давом эттириш — Ўзбекистон учун ўта зарур чора, деб ҳисоблайди мустақил иқтисодчи, Иқтисодий ривожланишга кўмаклашиш маркази илмий раҳбари Юлий Юсупов. Шу билан бирга, у оммавий савдоларнинг шаффофлиги ва рақобатбардошлигини тубдан ошириш зарурлигини таъкидлайди.
Хабар қилинишича, Ўзбекистонда янги хусусийлаштириш дастури доирасида 84 та хўжалик жамиятидаги давлат улушлари, 1 242 та кўчмас мулк объекти ва 8 минг гектарга яқин ер участкалари савдога чиқарилади. Таклиф этилаётган активларнинг умумий қиймати 100 триллион сўмга баҳоланмоқда. Хусусан, давлат «Туронбанк»нинг 98,9 % акциясини, «Ўзэкспомарказ»нинг 91,83 % ва Халқаро ҳамкорлик марказининг 79,27 % улушини сотишни режалаштирган. Xalq Sug’urta суғурта компанияси, Тошкент йўловчи вагонларини қуриш ва таъмирлаш заводи, Андижон механика заводи ва қатор бошқа корхоналар 100 фоиз хусусийлаштирилиши лозим.
Савдога чиқарилаётган активлар кўламини баҳолар экан, Юсупов давлат ҳанузгача хусусий тижорат ташкилотлари сифатида фаолият юритиши керак бўлган, потенциал рақобатбардош тармоқларда ишлайдиган кўплаб корхоналар ва молиявий институтларда улушларга эгалик қилаётганини қайд этди.
«Мулкчиликда давлатнинг ҳозирги устуворлиги иқтисодиёт ривожланиши учун ўта зарарлидир, чунки давлат — ёмон мулкдор ва ёмон менежер, айниқса давлат корхоналарини бошқараётган амалдорлар устидан самарали жамоатчилик назорати механизмлари мавжуд бўлмаган шароитда. Мулкнинг ҳақиқий эгаси бўлиши керак, у ушбу мулкдан самарали фойдаланиш ва уни кўпайтиришдан чин дилдан манфаатдор бўлади», — деди эксперт.
Унинг сўзларига кўра, давлат компанияларининг мавжудлиги соғлом бозор муҳити шаклланишига тўсқинлик қилади.
«Бозор иқтисодиётида рақобат, маълумки, иқтисодий ривожланиш ва рақобатбардошликни таъминлашнинг бош ҳаракатлантирувчи кучидир. Токи биз давлатнинг мулкчилик ва хўжалик жараёнларидаги иштироки улушини тубдан қисқартирмас эканмиз, Ўзбекистон иқтисодиётини бозор иқтисодиёти деб ҳисоблаб бўлмайди. Шу боис хусусийлаштиришни давом эттириш мамлакат учун жуда катта аҳамиятга эга», — дея таъкидлади у.
Иқтисодчи сотиш қоидаларини такомиллаштириш муҳимлигига алоҳида тўхталиб ўтди. Унинг фикрича, таклиф этилаётган имтиёзлар фойдали, чунки улар харажатларни камайтиради ва потенциал харидорларнинг савдоларда қатнашишини осонлаштиради. Бироқ, уларнинг ҳалол ўтиши асосий масала бўлиб қолмоқда.
Юсупов ислоҳотлар зарурлигини хусусийлаштиришнинг аввалги босқичларидаги салбий тажриба билан боғлайди, ўшанда битимлар шартлари ва шаффофлиги бўйича жиддий саволлар туғилган эди.
Хусусан, эксперт Coca-Cola Uzbekistan компаниясидаги давлат улушининг сотилишини эслатиб ўтди.
Дастлаб активни тахминан 70 миллион долларга сотиш режалаштирилган эди, бироқ шартлар қайта кўриб чиқилиб, очиқ савдолар ўтказилгач, улуш Туркиянинг Coca-Cola İçecek компаниясига 252,28 миллион долларга сотилди. Бу ҳолат реал рақобат мавжуд бўлганда якуний нарх қанчалик ошиши мумкинлигини яққол кўрсатади.
Бунга тескари мисоллар — Perfectum ва Uzcard компанияларидаги давлат улушларининг сотилишидир. Дастлаб уларни оммавий савдога чиқариш режалаштирилганига қарамай, активлар хусусий ҳаммуассисларга баҳоланган қиймати бўйича топширилди. Музокараларга оммавий таклиф қилиш орқали 151 миллиард сўмга сотилган «Фотон» АЖнинг 85,58 % акциялари хусусийлаштирилиши ҳам саволлар туғдирди.
«Аввалги тажриба ва юзага келган муаммоларни ҳисобга олган ҳолда, оммавий савдолар жараёнини янада шаффоф ва рақобатбардош қиладиган қўшимча механизмларни назарда тутиш зарур», — деб ҳисоблайди Юсупов.
Суиистеъмолликларни истисно қилиш учун эксперт бир қатор принципиал қадамларни жорий этишни таклиф қилмоқда. Биринчидан, савдо қоидалари олдиндан шакллантирилиши ва бутун жараён давомида ўзгаришсиз қолиши керак. Иккинчидан, ғолибни аниқлашнинг ягона мезони актив учун таклиф қилинган максимал нарх бўлиши лозим.
Бундан ташқари, Юсупов харидорлар учун қўшимча инвестициявий ва ижтимоий мажбуриятлардан бутунлай воз кечиш тарафдори, чунки улар коррупция хавфини туғдиради ва кейинчалик битим натижаларини қайта кўриб чиқиш учун баҳона бўлади. Шунингдек, давлат мулкини хусусий ҳаммуассисларга танловсиз, баҳоланган қиймати бўйича бериш амалиётини бутунлай истисно қилиш зарур. Ниҳоят, ҳалол савдоларнинг асосий шарти — регламентларни тасдиқлашдан тортиб апелляцияларни кўриб чиқишгача бўлган босқичларда парламент аъзолари, экспертлар, бизнес-ассоциациялар ва фуқаролик жамияти томонидан узлуксиз жамоатчилик назорати ўрнатилишидир.
«Умид қиламизки, режалаштирилган хусусийлаштириш муваффақиятли ўтади ва тўлиқ шаффофлик, барча потенциал харидорлар учун тенг имкониятлар яратиш ҳамда ҳалол рақобат кураши шароитида амалга оширилади», — дея хулоса қилди Юлий Юсупов.