Младич ва "Босния қассоби"нинг даҳшатли жиноятлари
Босния серблари қўмондони Босния можароси пайтида этник тозалаш кампаниясига раҳбарлик қилган.
"Босния қассоби" номи билан танилган Ратко Младич 84 ёшида вафот этди. 1990-йилларда Югославиянинг парчаланиши пайтида Босния серблари армиясининг қо'мондони сифатида у шафқациз "этник тозалаш" кампаниясини уюштирган. Бу даҳшатли атама о'н минглаб эркаклар, аёллар ва болаларнинг қирг'ин қилинишини ниқоблаган, буларнинг барчаси унинг Буюк Сербия ҳақидаги тасаввурига эришиш учун эди.
Младич бу мақсадга собит қат'ият ва ҳисобланган шафқацизлик билан интилди ва уни Учинчи Рейхдан бери Европанинг энг даҳшатли ваҳшийликлари учун жавобгар қилди. Унинг қизг'ин миллатчилиги уни издошлари учун қаҳрамонга айлантирди, у уларни мусулмон қо'шнилари "сербларни хочга михлаш, тириклайин ёқиш, хочга михлаш ва ко'зларини о'йиб ташлаш" ниятида эканлиги ҳақидаги да'волар билан қо'зг'атди.
У Сараевонинг узоқ давом этган ва қонли қамалини бошқарган, у ерда ҳар куни о'ққа тутиш ва снайпер о'қлари унинг аҳолисини о'лдирган ва майиб қилган. Унинг кучлари БМТ томонидан белгиланган хавфсиз ҳудуд Сребреницани эгаллаб олганида, у ёлг'он хавфсизлик ва'да қилган. Кейинчалик, 8000 эркак ва о'г'ил болалар белгиланмаган қабрларга олиб кетилган.
Сиёсий ҳамкасби Радован Караджич билан бирга Младич Боснияни геноцид ва инсониятга қарши жирканч жиноятлар орқали парчалаб ташлади. Ко'краги бочкадек бо'лган ҳарбий қо'мондон ҳеч қандай пушаймонлик билдирмади, ҳатто Гаагадаги судида қурбонларнинг қариндошларига хущақчақлик билан бош бармог'ини ко'рсатди. Унинг машҳур со'злари бор: "Чегаралар қон билан чизилган, давлатлар эса қабрлар билан белгиланган".
1942-йил 12-мартда о'ша пайтда Германия назоратидаги Хорватиянинг бир қисми бо'лган Сараево яқинидаги кичик тог'ли қишлоқда туг'илган Младич ҳар доим бир ёшга кичикроқ эканлигини да'во қилган. Отаси икки йилдан со'нг Тито партизанлари сафида нацистлар томонидан қо'ллаб-қувватланган хорват миллатчиларига қарши жангларда ҳалок бо'лган. Младич урушдан кейинги Югославияда о'сган ва қисқа вақт темирчи бо'либ ишлаганидан со'нг, ҳарбий касбни танлаган. У 1965-йилда офицерлик мактабини тугатган ва о'зининг амбициялари ва қобилияти туфайли тезда мартаба ко'тарилиб, Македония ва Косоводаги бо'линмаларга қо'мондонлик қилган.
1980-йилда Титонинг о'лими Югославиянинг таназзулидан далолат берди, бу заиф федерация қарама-қарши гуруҳлар, рақобатдош миллатчилик ва қайнаб турган адоват билан қийналди. 1991-йил июн ойида Хорватия мустақиллик э'лон қилди ва Младич назоратни қайта тиклаш учун Югославия армияси билан бирга юборилди. У тез-тез фронт чизиг'идаги хандақларда пайдо бо'либ, миналарни тозалаш операцияларига шахсан раҳбарлик қилиб, бепарво жасорати билан шуҳрат қозонди. Унинг одамлари уни жуда яхши ко'ришарди, уларнинг садоқати диний садоқат билан чегараланган эди. Уруш Боснияга ёйилиши билан унинг қо'шинлари формасини о'згартириб, ажралиб чиққан Серб Республикасига содиқликни қасамёд қилди. У мусулмон аҳолисини қадимги Усмонли истилосининг мероси босқинчилар деб билди.
Младич тарихий адолацизлик деб билган нарсани тузатишга, "босқинчиларни" қувиб чиқаришга ва этник жиҳатдан соф миллат орзусини ро'ёбга чиқаришга ва'да берди. Бу серблар, хорватлар ва боснияликлардан (босниялик мусулмонлар) иборат турли-туман, ко'п миллатли куч томонидан ҳимоя қилинган Босния пойтахти Сараевонинг қамал қилинишининг бошланиши бо'лди. Унинг қо'шинлари атрофдаги тепаликларда жойлашганлиги сабабли, блокада 1425 кун давом этди ва бу замонавий урушдаги энг узун шаҳар қамали бо'лди. 1993-йил 22-июлда қо'рқиб кетган аҳоли устига қарийб 4000 та снаряд ёг'ди. Қамал охирига келиб, 13000 киши снаряд ёки мерган о'қидан ҳалок бо'лди ва шаҳардаги деярли барча бинолар шикастланган ёки вайрон бо'лган.
Пойтахт атрофидаги қишлоқларда сон-саноқсиз эркаклар о'лдирилди ёки қамоқхона лагерларига жо'натилди, минглаб аёллар эса шафқацизларча зо'рланди. Генерал Младичнинг штаб-квартирасидан келган баёнот унинг фикрлаш тарзини очиб берди: "Мен сизга то'хташни буюрмагунимча секин вақт оралиг'ида о'қ узинг", деб ёзилган эди. "Мусулмон маҳаллаларини нишонга олинг - у ерда серблар ко'п эмас. Улар ақлдан озиш чегарасига етгунча уларни о'ққа тутинг". Армиясининг кучидан завқланиб, у бутун дунё бо'йлаб эшиттириш учун атайлаб радио буйруқларини чиқарди. "Уларнинг миясини ёқинг", деб бақирди у аскарлари анклавни нишонга олиб, уларга "худо томонидан берилгандек" унинг буйруқларига бо'йсунишни буюрганларида.
Дам олиш кунлари Младич Белградда хавфсиз сақланган рафиқаси ва икки боласини зиёрат қиларди. Улар сиёсий мунозаралардан эҳтиёткорлик билан қочиб, стол о'йинлари о'йнашарди. Бироқ, унинг 23 ёшли қизи Ана ёш шифокор ва инсон ҳуқуқлари фаолига ошиқ бо'либ қолди. Шифокор унга ултиматум қо'йди: отасидан воз кечиш ёки уни бошқа ҳеч қачон ко'рмаслик. Севги ва оилавий садоқат о'ртасида қийналаётган Ана отасининг севимли қуролини витринадан олди ва тетикни босди. Младич о'з жонига қасд қилишни қабул қилишга қийналди, фожиа учун о'зидан бошқа ҳаммани айблайдиган мураккаб фитна назарияларини афзал ко'рди.
Ниҳоят, 1995 йилда НАТО аралашди ва Младичнинг Сараево атрофидаги позицияларига ҳалокатли қирувчи ва круиз ракеталари билан ҳужумлар уюштирди. Қамал бузилди, аммо унинг мамлакатни тозалаш бо'йича қонли кампанияси давом этди. О'ша ёзда о'н минглаб босниялик тинч аҳоли Босниянинг шарқидаги кичик тог'ли шаҳарча Сребреницада то'планишди, бу шаҳарча уни "хавфсиз ҳудуд" деб э'лон қилган Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ҳимоясида эди. Босниялик серб қо'шинлари уларни ог'ир снарядлар ва ракеталар билан бомбардимон қилди. Беш кундан кейин Младич, телевидение операторлари қуршовида, шаҳарга такаббурлик билан кириб келди. Асосий майдонда у ширинликлар тарқатди, болаларнинг бошларини силаб, уларга ҳамма нарса яхши бо'лишига ишонтирди, гарчи улар алданмаган бо'лсалар ҳам. Эркаклар отиб ташланган ва аёллар зо'рланган бир нечта голланд тинчликпарварлари пассив бо'либ қолишди.
Кейин Иккинчи Жаҳон урушидан бери Европа тупрог'ида энг жирканч ҳаракат содир бо'лди. Младичнинг қо'шинлари топа олган ҳар бир босниялик эркакни то'плашди, уларни узоқ жойларга олиб боришди ва саноат миқёсида о'лдиришди. Бир неча кун ичида 8000 эркак ва о'г'ил болалар, ба'зилари о'н икки ёшда, бошқалари етмиш ёшнинг охирида, бог'лаб, ко'злари бог'ланган ва отиб ташланган. Ҳаммаси шафқацизларча оммавий, белгиланмаган қабрларга ташланди. Бу геноцид, Европа тарихидаги қоронг'у боб ва БМТнинг энг қоронг'у соати эди. Бундай жиноят кенг қамровли ташкилотчиликни талаб қилди, айниқса қурбонларга БМТ ҳимояси ва'да қилинган эди ва бу то'г'ридан-то'г'ри БМТнинг бурни остида содир бо'лган. Кейинчалик, БМТ Бош котиби Кофи Аннан жавобгарлик "биринчи навбатда қирг'инни режалаштирган ва амалга оширганлар зиммасида" эканлигини та'кидлади, аммо халқаро ҳамжамият "холислик фалсафасига асосланган жиддий қарор хатоларига ё'л қо'йганини" ҳам тан олди.
Младич уруш жиноятларида айбланди ва Америка уни қо'лга олишга олиб келган ма'лумот учун 5 миллион доллар таклиф қилди. Бир йил о'тгач, халқаро босимга берилиб, Босния президенти Биляна Плавшич уни ишдан бо'шатди. Бироқ, у Гаагада суд қилинишидан 14 йил о'тди. У Белградга қайтиб, президент Слободан Милошевичнинг қо'ллаб-қувватлаши ва ҳимоясидан баҳраманд бо'лди. Младич очиқчасига яшарди, до'стлари билан кийик овлади, ҳашаматли ресторанларда овқатланди ва ҳатто футбол о'йинларига борди. У ко'плаб ватандошлари учун қаҳрамон бо'либ қолди, улар унда серб жанговар руҳини ва о'з халқининг о'тмишдаги шон-шарафининг акс-садосини ко'ришди. Улар уни Халқаро судга топширмасликка қарор қилишди ва президент ҳатто Младичнинг шахсий ҳимояси учун махсус ҳарбий куч тузди.
2000-йил октябр ойида Слободан Милошевичнинг о'зи ҳибсга олиниб, кейинчалик Гаагага ко'чирилгандан со'нг, тармоқ ёпила бошлади. Халқаро сиёсат босим о'тказа бошлади, Сербиянинг Европа Иттифоқига кириши қочқинларни ҳибсга олишдаги ҳамкорлигига бог'лиқ эди. О'ша кеча Младич энди давлат бошпанаси кафолатланмаган ҳолда қочиб кетди. Кейинги о'н йилликни у хавфсиз уйлар орасида ко'чиб о'тказди, дастлаб содиқ тансоқчилар жамоаси томонидан, кейин эса ҳимоячилари камайиб бораётган бир пайтда оиласи томонидан ҳимоя қилинди. 2008-йил июл ойида унинг собиқ сиёсий иттифоқчиси, энди узун соқолли дин шифокори Радован Караджич Белградда автобусда ҳибсга олинди. Янги Сербия режими уни Халқаро судга топширди ва у билан ҳамкорликни расмийлаштирди. Кейинги навбатда генерал Младич эди.
Уч йилдан со'нг у топилди. Полиция унинг болаларини ҳеч қандай сабабсиз ҳовлида ёлг'из турган узоқ, хароб ферма уйига кузатиб қо'йди. Улар билан учрашишдан жуда асабийлашган Младич деразадан қараб турди. Хавфсизлик кучлари ичкарига кирганларида, бир неча марта инсултга учраган 69 ёшли сочи то'зг'иган эркакни топдилар.
Суд жараёнининг о'зи то'рт йил давом этди. Суд 500 кундан ортиқ вақт давомида йиг'илди, қарийб 600 гувоҳни тинглади ва қарийб 10 000 та далилни текширди. Ҳукмга шубҳа қилганлар кам бо'лса-да, қонуний суд жараёнига риоя қилинди. Ратко Младич Сребреница қирг'инидан олдин дарҳол о'з қо'шинларига буйруқ бераётгани ко'рсатилди ва геноцид, инсониятга қарши жиноятлар ва "уруш урф-одатлари"ни бузганликда айбдор деб топилди. У суд залига табассум билан ва камераларга бош бармог'ини ко'рсатиб кирди, аммо ҳукмлардан г'азабланиб, буларнинг барчаси "ёлг'он" деб қичқирди ва кейин мажбуран олиб ташланди. Унинг жазоси қамоқда о'лишини англатарди. Унинг судида иштирок этган ко'плаб қурбонлар ва уларнинг қариндошлари орасида 1992-йилда Босния серблари концлагерида скелет ҳолатида суратга олинган Фикрет Алик ҳам бор эди. "Адолат қарор топди", деди у. "Ҳарбий жиноятчи судланди". Бошқалар шунчаки йиг'лаб юборишди.
Бироқ, ҳукмлардан кенг тарқалган қувонч ҳаммага ёқмади. Ба'зи боснияликлар унинг Саражево ва Сребреницадан ташқарида жиноятларда айбланмаганидан ҳафсаласи пир бо'лди. Ко'плаб серблар г'азаб билан муносабат билдирдилар. Серб Республикасидаги етакчи сиёсатчилардан бири суд жараёнини о'з халқини жинларга айлантириш фитнаси сифатида қоралади ва уларни мактаб тарихи китобларидан суд жараёни ҳақидаги "ҳар бир эслатмани абадий о'чиришга" чақирди. 2024-йилда суд унинг жазо муддатининг қолган қисмини Сербияда о'таш ҳақидаги аризасини рад этди. Юрак хуружи ва инсултни бошдан кечирган Младич сог'лиг'и о'з ватанида яхшироқ ҳимоя қилинишини да'во қилди. Унинг адвокатлари унинг умр ко'риш давомийлиги чекланганлигини айтиб, уни озод қилиш учун қайта мурожаат қилишда муваффақияциз давом этишди. Сербия ҳам, Россия ҳам унинг судга мурожаатларини қо'ллаб-қувватладилар. Боснияда эса, аксинча, 2026-йил январ ойида Караджич ва Младични "улуг'лагани" учун мухолифат сиёсатчиси уч йилга озодликдан маҳрум қилинди.
Ко'пгина одамлари учун "Босния қассоби" шунчаки оддий аскар ва уларнинг ҳаёт тарзининг ҳимоячиси эди. Бироқ, у боснияликлар ва халқаро ҳамжамиятнинг аксарият қисми томонидан Европа саҳнасини шарманда қилган қотил безори сифатида эсда қолади. Боснияда мусулмонлар ва серблар ёнма-ён, нотинч бирга яшайдилар. 1990-йилларда Младич ва Радован Караджич томонидан олиб борилган зо'равон миллатчилик уруши тугаган бо'лиши мумкин, аммо кескинлик ҳали ҳам давом этмоқда.