МИТ тадқиқоти Ўзбекистон ва Марказий Осиёнинг АИ девелопменти (СИ ривожланиши)га тайёрлигини баҳолади

MIT тадқиқоти Ўзбекистон ва Марказий Осиёнинг сунъий интеллектни ривожлантиришга тайёрлигини баҳолади

Нью-Йоркдаги Колумбия университетида Марказий Осиё ва Кавказ мамлакатларининг сунъий интеллектни ривожлантиришга тайёрлигига бағишланган тадқиқот якунлари тақдим этилди.

Маъруза Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Озарбайжонни қамраб олади ҳамда минтақанинг ягона методология бўйича амалга оширилган биринчи комплекс баҳоланиши бўлди.

The Next AI Frontier: Central Asia and the Caucasus in the Global Technology Shift тадқиқоти MIT Kuo Sharper Center томонидан тайёрланди. Шу номдаги мунозарада марказнинг тадқиқотлар бўйича директори Шамиль Ибрагимов маъруза билан чиқиш қилди.

Тадқиқот устидаги ишлар 2026 йилнинг апрель ойида бошланган. Дастлабки хулосалар 2026 йил 22 сентябрда Тошкентда ўтказилган ICT Week Uzbekistan 2026 тадбирида эълон қилинган эди.

Муаллифлар сўнгги уч йилда минтақа мамлакатларининг СИ соҳасидаги сезиларли илгарилашини таъкидламоқдалар. Бироқ, технологик амбициялар ҳозирча инфратузилма имкониятларини ортда қолдирмоқда. Асосий чекловлар орасида ҳисоблаш қувватларининг танқислиги ва ишончли энергия таъминотига бўлган эҳтиёж қайд этилган.

Тадқиқотга кўра, бешта мамлакатнинг барчаси сунъий интеллектни тартибга солишни қонунчилик даражасида мустаҳкамлади, ушбу йўналиш учун жавобгарлик эса барча давлатларда камида вазирлик даражасида туради. Ўзбекистонда СИга оид нормалар амалдаги қонунчиликка киритилган.

Шу билан бирга, минтақа илгаригидек Франкфурт, Деҳли ва Дубайдаги маълумотларни қайта ишлаш марказларига эга хорижий булутли платформаларга таянади. Агар уч йил олдин минтақада график процессорлардаги (GPU) ҳисоблаш қувватлари мавжуд бўлмаган бўлса, энди бу ерда дунёнинг TOP500 рейтингига киритилган учта суперкомпьютер ишламоқда.

Ибрагимовнинг баҳолашича, яқин бир-икки йил ичида илғор чипларга кириш ва энергетика инфратузилмасини таъминлаш бўйича қабул қилинадиган қарорлар минтақанинг кейинги ўн йилликдаги технологик ривожланишини белгилаб бериши мумкин.

2021–2025 йилларда минтақа мамлакатлари сунъий интеллект бўйича 4 278 та илмий иш нашр этди. Ушбу даврдаги нашрларнинг йиллик ҳажми беш баравардан кўпроқга ошди.

Илмий тадқиқотлар сифати ҳам ортиб бормоқда: мақолаларнинг 42 фоизи биринчи квартиль журналларида чиқмоқда, минтақанинг цитата келтиришнинг тортиб олинган индекси эса дунё бўйича ўртача 1,0 кўрсаткичида 1,5 ни ташкил этмоқда.

Шу билан бирга, оммавий ўқитиш ҳозирча асосан калта масофавий курслар билан чекланган. Тадқиқот муаллифларининг фикрича, кейинги босқич нафақат мавжуд СИ воситаларидан фойдалана оладиган, балки янги моделларни ярата оладиган мутахассисларни чуқурлаштирилган тайёрлаш бўлиши керак.

Тадқиқот 650 та стартап ва ходимлари сони 100 нафардан ортиқ бўлган 103 та компанияни қамраб олди.

Сўровда қатнашган стартапларнинг 80% га яқини ўзларини сунъий интеллект соҳасида ишлайдиган компаниялар сирасига киритади. 2023 йилда ёки ундан кейин ташкил этилган корхоналар орасида ушбу кўрсаткич 81% га етади.

Шу билан бирга, стартапларнинг 84 фоизи GPU танқислигини бошдан кечирмоқда, 71 фоизи эса хорижий булутли платформалардан фойдаланади.

Йирик компаниялар орасида 68 фоизи ҳозирча СИни қўллаш имкониятларини ўрганмоқда ёки пилот лойиҳаларни амалга оширмоқда. Ва фақат 3 фоизи сунъий интеллектни ўз фаолиятининг асосига айлантирган, ярмига яқинида эса уни жорий этиш бўйича аниқ стратегия мавжуд эмас.

Ибрагимов стартаплар фаоллиги ва йирик компаниялар томонидан бўлган талаб ўртасидаги фарқни минтақани ривожлантириш учун асосий имкониятлардан бири деб атади.

У шунингдек минтақавий интеграцияни мустаҳкамлашга чақирди. Унинг баҳолашича, алоҳида мамлакатлар бозорлари нисбатан кичик, ваҳоланки ягона минтақавий макон кўпроқ инвестицияларни жалб қилишга қодир. Марказий Осиё ва Кавказнинг афзалликлари орасида қайта тикланувчи энергетика потенциали, Евросиё марказидаги географик жойлашуви ва нисбий барқарорлик қайд этилган.

Тадқиқотнинг алоҳида бўлими Ўзбекистон кўрсаткичларига бағишланган. Мамлакатнинг сунъий интеллект бўйича илмий нашрлари сони 2021 йилдаги 26 тадан 2025 йилда 861 тагача — 27 баравардан кўпроқга ошди. Ушбу кўрсаткич бўйича Ўзбекистон 2025 йилда 579 та иш нашр этилган Қозоғистонни ортда қолдирди. Икки мамлакат ҳиссасига Scopus’да индексцияланадиган минтақадаги тақриз қилинадиган илмий мақолаларнинг 82 фоизи тўғри келади.

2026 йилнинг июль ойида Тошкентда Рақамли технологиялар вазирлиги бошқарувида бўлган Digital Government National Supercomputer ўз ишини бошлади. У TOP500 рейтингига кирди. Биринчи ойда тизимнинг юкланиши тахминан 90% га етди, 2027 йилга бориб эса унинг ҳисоблаш қувватини уч бараварга ошириш режалаштирилмоқда.

Ўзбекистон шунингдек минтақавий онлайн-таълимда салмоқли улушни эгаллайди. Бешта мамлакатдаги Coursera’нинг 4,7 млн тингловчисидан 3,4 млни Ўзбекистон ҳиссасига тўғри келади. Рақамли кўникмаларни ривожлантириш бўйича асосий ташаббуслар орасида тадқиқот муаллифлари One Million Uzbek Coders дастурини ажратиб кўрсатдилар.

Хусусий секторда сўровда қатнашган ўзбекистонлик стартапларнинг 79 фоизи ўзларини сунъий интеллект соҳасидаги компаниялар сирасига киритади.

Мамлакат энергетикасида электр энергиясини узатиш ва тақсимлашдаги йўқотишлар 5% ни ташкил этади — бу кўриб чиқилаётган давлатлар орасида энг паст кўрсаткичдир. Бундан ташқари, Ўзбекистонда DataVolt ва LinkWise маълумотларни қайта ишлаш марказлари лойиҳалари эълон қилинган.

Тадқиқотда IT Park Uzbekistan Қозоғистондаги Astana Hub ва Қирғизистоннинг Юқори технологиялар парки билан бир қаторда минтақага технологик компанияларни жалб қилишнинг асосий воситаларидан бири деб аталган.

Бундай майдончалар резидентлари солиқ имтиёзларига эга бўладилар. Ўзбекистонда шунингдек хорижий инвесторлар ва технологик компанияларга мўлжалланган Enterprise Uzbekistan махсус ҳуқуқий ҳудуди ривожланмоқда.

IT Park маълумотларига кўра, 2026 йилнинг биринчи ярмида унинг экотизимида 607 та янги экспортга йўналтирилган резидент пайдо бўлди — бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 177% га кўпдир. Хорижий капиталга эга янги резидентлар сони 297 тага етди ва 154% га ошди. Экотизимда жами 1 200 дан ортиқ хорижий капиталга эга компания мавжуд.

Экотизим компаниялари 75 та мамлакатда тақдим этилган. Энг кўп янги хорижий резидентлар АҚШдан келган.

Умумий ҳисобда IT Park’нинг 1 200 та резиденти хизматлар ва рақамли маҳсулотларни 102 та мамлакатга экспорт қилмоқда. Таққослаш учун, 2017 йилда бундай компаниялар саккизта эди. Экспортчиларнинг ҳозирги сонидан 315 таси Ўзбекистон ҳудудларида ишламоқда.

Шимолий Америка энг йирик экспорт бозори бўлиб қолмоқда, унга экспортнинг 54 фоизи тўғри келади.

Тадқиқотнинг Нью-Йоркдаги тақдимоти IT Park Uzbekistan’нинг мамлакат технологик потенциалини америкалик инвесторлар ва ҳамкорлар орасида илгари суриш бўйича ишининг бир қисми бўлди.

Ташкилот маълумотларига кўра, ушбу давр мобайнида у 600 дан ортиқ инноваторларни, шу жумладан 67 та мамлакатдан 400 дан ортиқ стипендиатларни қўллаб-қувватлади. Унинг стипендиатлари томонидан асос солинган компаниялар 17 миллиондан ортиқ мижозларга хизмат кўрсатади.