Минск вазн қозонмоқда
Трамп махсус вакилининг Минскка ташрифи – бунинг ўзига хослиги нимада? Беларуссия ва Оқ уй ҳамкорликнинг янги форматига ўтишга тайёр
**Минск вазн қозонмоқда**
Сўнгги бир йил ичида Беларус ва АҚШ ўртасидаги муносабатлар сезиларли даражада ўзгарди. Яқин-яқингача Вашингтон ва Минск ўртасидаги тўғридан-тўғри сиёсий мулоқот мутлақо имконсиздек туюлган бўлса, эндиликда Оқ уй вакиллари деярли доимий равишда Минскка келиб, Александр Лукашенко билан шахсан учрашмоқда ва у билан алоҳида ҳурмат руҳида музокаралар олиб бормоқда.
Вашингтоннинг Россиянинг энг яқин иттифоқчиси бўлмиш Беларусга нисбатан сиёсатидаги бундай бурилиш бугунги кунда нафақат Беларус-Америка муносабатлари учун, балки кенгроқ кун тартиби, жумладан, Украинадаги можарони ҳал қилиш учун ҳам муҳимдир. Шу боис, Дональд Трампнинг махсус вакили Жон Коулнинг 15–16 сентябрь кунлари Минскка қилган ташрифини Шарқий Европадаги ҳозирги халқаро жараёнларнинг аҳамиятли қисми сифатида баҳолаш мумкин.
Шуни эслатиб ўтиш жоизки, Оқ уйнинг Жо Байден бошчилигидаги аввалги маъмурияти даврида Американинг Беларусга нисбатан йўналиши, биринчи навбатда, санкциялар ва Беларус мухолифатини қўллаб-қувватлашга асосланган эди. Бироқ, Дональд Трамп ҳокимиятга келиши билан Вашингтоннинг Минскка нисбатан ёндашуви маълум даражада ўзгарди. АҚШ умуман олганда Беларусдаги сиёсий тузумга берилган салбий баҳодан ва Оқ уй музокаралар воситаларидан бири деб ҳисоблайдиган аввал жорий этилган санкциялардан воз кечмади, бироқ келишувлар сиёсати мантиғи доирасида Беларус расмийлари билан тўғридан-тўғри мулоқот қилишга урғу берди. Расман эса, АҚШда Минск билан мулоқотнинг марказий мавзуси сифатида сиёсий маҳбуслар деб аталувчи — Беларусда давлатга қарши фаолият, жосуслик, экстремизм ва 2020 йилдаги давлат тўнтаришига уринишда иштирок этганлик учун ҳукм қилинган шахсларни озод қилиш кўрсатилмоқда.
Сўнгги бир йилдаги воқеалар кўрсатиб турибдики, Беларус пойтахтида бундай «эркинлик курашчилари»ни санкцияларни юмшатиш ва қатор иқтисодий масалаларни ҳал қилиш эвазига алмашишда ҳеч қандай жиддий муаммо кўришмаяпти. Моҳиятан, Минск ва Вашингтон ўртасида аллақачон муайян келишув шаклланган бўлиб, унинг асосий формуласи «маҳбусларни озод қилиш – санкцияларни бекор қилиш» тарзида янграмоқда. Трамп махсус вакилининг Беларус пойтахтига навбатдаги ташрифи ҳам ушбу келишув ижросининг давоми бўлиши керак эди.
Жон Коул Беларус раҳбарияти билан яхши таниш ва унинг Минскка бу галги ташрифи биринчиси эмас. У 2025 йилнинг апрель ва июнь ойларидаёқ Трампнинг Россия ва Украина бўйича ўша пайтдаги махсус вакили Кит Келлог билан биргаликда музокараларда иштирок этган эди. Ўша йилнинг декабрь ойида у 123 нафар маҳбуснинг озод этилишига кўмаклашди, Коулнинг 2026 йил март ойидаги ташрифидан кейин эса яна 250 киши озодликка чиқди, шундан сўнг Вашингтон Беларуснинг бир қатор корхоналари ва банкларидан, жумладан, калийли ўғит ишлаб чиқарувчиларга қарши чекловларни олиб ташлашга рози бўлди. Шу тариқа, бу галги сафар Беларус расмийлари билан аллақачон шаклланиб улгурган шахсий алоқалар каналининг давоми бўлди.
Шу билан бирга таъкидлаш жоизки, бу сафар ташрифга тайёргарлик аввалгига қараганда сезиларли даражада секинроқ кечди. Коул апрель ойидаёқ янги учрашувлар ўтказилиши мумкинлиги ҳақида гапирган эди, бироқ ёзнинг охирига келибгина Минскка навбатдаги сафарни тайёрлаётганини ва озод этилганларнинг умумий сонини тахминан 1000 кишига етказишни режалаштираётганини маълум қилди. Шу билан бирга, бу сафар «сиёсий маҳбуслар» мавзуси фақат расман асосий бўлиб қолганини таъкидлаш лозим, чунки биринчи планга иқтисодий масалалар, жумладан, Беларус калийининг жаҳон бозорларига қайтиши ва санкциялар туфайли ёпилган баъзи савдо йўналишларини қайта тиклаш эҳтимоли чиқди.
Бундан ташқари, америкалик дипломатлар ва вакилларнинг Минскка сафарлари минтақавий кун тартиби билан ҳам боғлиқ экани аён бўлди. Коулнинг ўзи апрель ойида таъкидлаганидек, Вашингтон Беларус раҳбарини Украина можаросини ҳал қилиш йўлларини излашда муайян рол ўйнашга қодир деб ҳисоблайди. Шу боис, Трампнинг махсус вакили Беларус раҳбари билан ҳар қандай мулоқотни нафақат гуманитар масалалар, балки халқаро хусусиятга эга муаммолар билан ҳам тўғридан-тўғри боғлади. Бу Оқ уй Минскни ўзи ва Москва ўртасидаги тўғридан-тўғри воситачи ёки Украинадаги вазиятни барқарорлаштиришда учинчи томон сифатида кўришини англатмайди. Бироқ, АҚШ учун Россия Федерациясидан маълумот узатиш ва олишнинг бир нечта каналларига эга бўлиш муҳимдир, Владимир Путин билан яқин муносабатларга эга бўлган Лукашенконинг позицияси эса бу вазиятда Оқ уй учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Коулнинг ташрифи арафасида Минскнинг позицияси иккиёқлама эди. Беларус пойтахтида Вашингтон билан алоқаларни кенгайтириш интилиши инкор этилмаяпти, бироқ сўнгги ойларда музокаралардаги урғуни «санкцияларни бекор қилиш эвазига сиёсий маҳбуслар» мавзусидан икки мамлакатнинг амалий ҳамкорлиги ва аввал эришилган келишувларни бажариш томонга суришга ҳаракат қилинмоқда. Лукашенко 11 сентябрь куни АҚШ билан иқтисодий муносабатлар масаласига тўхталиб, Американинг Citibank банкида блокланиб қолган пулларни алоҳида тилга олгани бежиз эмас. Гап 43–44 миллион доллар ҳақида бормоқда ва Беларус раҳбари ушбу маблағни қайтаришни америкаликлардан қатъий талаб қилди. Шу боис, Коулнинг Лукашенко билан бу галги учрашуви кун тартиби ҳам бошиданоқ қолган «змагарлар»ни (мухолифатчиларни) озод қилиш билан эмас, балки кўпроқ пул, савдо, санкциялар ва томонлар аввал келишиб олган масалаларни амалга ошириш билан боғлиқ бўлди.
Минскка келишдан олдин, Коул 14 сентябрь куни Вильнюсда тўхтаб, Литва ташқи ишлар вазири Кястутис Будрис билан учрашди. У ерда томонлар нафақат Беларусда маҳбусларни озод қилиш, балки минтақадаги хавфсизлик вазияти ва ноқонуний миграция муаммосини ҳам муҳокама қилишди. Бунда Будрис Беларуснинг қўшниларига нисбатан хатти-ҳаракатларидан шикоят қилиб ва Минскнинг Украина можароси бўйича позициясини эслатиб, Коулнинг бўлажак позициясига таъсир ўтказишга ҳаракат қилди. Литва пойтахтида шу йўл билан Оқ уйнинг «Беларус масаласи» бўйича сиёсатини Вильнюс учун мақбулроқ тарзда ўзгартиришга жиддий умид қилишган эди. Бироқ, амалда Литва расмийларининг бундай «айёрлик» сценарийси ўта содда кўринади, чунки Вашингтон иттифоқчиларига ёқиш-ёқмаслигидан қатъи назар, доимо биринчи навбатда ўзига фойдали бўлган тарзда иш тутиб келган.
Коул Минскка 15 сентябрь куни етиб келди ва азиз меҳмон сифатида кутиб олинди. Бу сафар Беларус томонидан музокараларда, Лукашенкодан ташқари, Бош вазир Александр Турчин, ДХҚ (КГБ) раиси Иван Тертель ва республиканинг БМТдаги доимий вакили Валентин Рыбаков иштирок этди. Беларус раҳбари таъкидлаганидек, у ҳукумат раҳбарини Америка томони билан аввалги келишувларнинг бажарилиши ҳақида ҳисобот бериши учун махсус таклиф қилган. Бу Минскнинг музокарани Америка томонидан бериладиган навбатдаги ваъдаларни тинглаш эмас, балки амалий йўналишга ўтказиш ниятида эканидан яққол далолат берарди.
Бу ерда яна бир жиҳат муҳим: Коул билан бирга Минскка махсус вакиллар идорасининг стратегик коммуникациялар бўйича маслаҳатчиси Сара Райан, шунингдек, Беларусда ишлаш бўйича яхшигина тажрибага эга бўлган дипломат Кристофер Панико ҳам учиб келди. У 2010–2012 йилларда АҚШнинг Минскдаги элчихонасида сиёсий-иқтисодий масалалар бўйича ходим бўлган, ундан аввал эса ЕХҲТ миссиясида ишлаган. Моҳиятан, Паниконинг пайдо бўлиши Вашингтон Минск билан ҳамкорликни янада профессионал даражада ва аввалги алоқалардан фойдаланган ҳолда кучайтиришга қарор қилганининг исботи бўлиши мумкин. Бу мулоқотни, жумладан, аниқ таклифлар ва уларнинг амалий ижросини ҳисобга олган ҳолда олиб боришга ёрдам бериши керак. Бугунги кунда Беларус томони айнан шунга интилмоқда.
Музокаралар уч соатдан ортиқ давом этди ва кейинроқ Коул маълум қилганидек, халқаро хусусиятдаги масалалар, икки томонлама кун тартиби ва «ўзаро манфаатли бошқа масалалар»га дахлдор бўлди. Шу билан бирга, учрашув муҳити яқин-яқингача кутилганидан кўра сезиларли даражада илиқроқ кечди. Лукашенко Коулни қутлар экан, унинг ташрифларини Беларус жамияти ҳам, бошқа давлатлар ҳам диққат билан кузатиб бораётганини таъкидлади. Бунга жавобан махсус вакил Трампнинг саломини етказди ва Америка президенти олиб борилаётган ишларни тўлиқ қўллаб-қувватлашини билдирди. У шунингдек, АҚШ Лукашенконинг Citibank’да қолиб кетган Беларус маблағлари ҳақидаги баёнотини эшитганини ва муаммони ҳал қилиш учун ушбу молиявий муассасага аллақачон мурожаат қилганини маълум қилди. Бу жуда муҳим палладир, чунки ҳозирги музокаралар жараёнида Америка томони биринчи марта Минскнинг аниқ иқтисодий талабини оммавий равишда қўллаб-қувватлади.
Шу билан бирга, томонлар музокараларнинг аввалги формати сақланиб қолаётганига билвосита ишора қилишди, гарчи унга нисбатан Минск ва Вашингтондаги муносабат аста-секин ўзгара бошлаган бўлса-да. Чунончи, Коул маҳбусларни озод қилиш унинг фаолиятидаги асосий мақсадлардан бири бўлиб қолаётганини яширмади. Бундай позиция Беларус пойтахтида аллақачон маълум бир ғазабни қўзғата бошлаган бўлса, Лукашенко республика қонунчилигида «сиёсий маҳбуслар» тоифаси йўқлигини, одамлар аниқ ҳуқуқбузарликлар учун жавобгарликка тортилишини яна бир бор таъкидлади. Шу билан бирга, у Минск янги ҳибсга олишлар тўлқинини уюштиришни мақсад қилмаганини, бироқ қонунни бузган ҳар қандай шахс жавобгарликка тортилишини урғулади. Унинг сўзларига кўра, «бунинг сиёсатга мутлақо алоқаси йўқ», чунки «Беларусда кимнидир «сиёсий таъқиб қилишга» эҳтиёж йўқ», боиси «мамлакатдаги барча жараёнлар назорат остида». Моҳиятан, Лукашенко қочиб кетган мухолифат вакиллари томонидан тинимсиз гапирилаётган «тузумнинг заифлиги» ҳақидаги гаплар асоссиз эканини, демак, Вашингтон «маҳбусларни озод қилиш – санкцияларни юмшатиш» эски схемаси бўйича ҳаракат қилмасдан, Беларус билан муносабатларни тиклашга қаратилган фаолроқ ҳаракатлар ва аниқ қарорларга ўтиши кераклигини тушунтирди.
Музокаралар якуни бўйича томонлар шов-шувли баёнотлар беришмади. Коул таъкидлаганидек, у томонлар «катта прогресс»га эришганига умид қилади, Минск ва Вашингтон эса оралиқ шартномани келишиб олишди. У шартнома тафсилотларини ошкор қилмади, фақат «барча масалалар ҳал этилиб, иккала томон келишиб олганидан кейин, шахслар қўшимча равишда озод қилинади ва Беларус компанияларидан санкциялар олиб ташланади», деб қўшимча қилди. Ҳозирча ягона амалий натижа Беларус расмийлари томонидан «яхши ният рамзи сифатида» 25 кишининг озод қилиниши ва бунинг эвазига АҚШ томонидан иккита корхона — «Лакокраска» ва «Беллесбумпром»дан санкцияларнинг олиб ташланиши бўлди. Шу билан бирга, Коулнинг дастлабки режаси анча улканроқ — 200 га яқин кишини озод қилиш бўлганини унутмаслик керак, демак, Минскда биринчи навбатда Беларус томонини ташвишга солаётган масалаларнинг ҳаммаси ҳам ҳал этилмаган. Шу боис, кейинроқ Америка махсус вакили очиқчасига: «биз ҳали тугатганимиз йўқ!», деб баёнот берди.
Шу тариқа, Трамп махсус вакилининг Минскка бу галги ташрифи бир хилда баҳоланмайди. Бир томондан, у Минск ва Вашингтон мулоқотнинг янги форматига ўтишга тайёрлигини кўрсатди, унда гуманитар масалалар иккинчи планга ўтади. Бу санкцияларнинг янада юмшатилиши ва иқтисодий алоқалар тикланишига интилаётган Минск учун ҳам, Беларусдаги ўз мавқеини қайтариш ва Минск орқали Москва билан алоқа каналларини кенгайтиришга ҳаракат қилаётган Вашингтон учун ҳам муҳимдир. Иккинчи томондан, учрашувда ҳеч қандай кескин бурилиш ясайдиган қарорлар қабул қилинмади. Ҳозирча санкцияларни тўлиқ бекор қилиш ва тўлақонли дипломатик муносабатларни тиклаш ҳақида гап кетаётгани йўқ, томонлар ўртасида эса ҳамон кўплаб ихтилофлар сақланиб қолмоқда.
Шу билан бирга, тан олиш керакки, Коулнинг Минскка ташрифи АҚШ ва Беларус муносабатларининг бир марталик алоқалардан амалий келишувларнинг барқарор тизимини қуришга уриниш томон аста-секин ўтаётганидан далолат беради. Айнан шу боис Америка-Беларус мулоқоти янада аниқ мазмун касб этмоқда, бу эса бутун минтақа учун ҳам аҳамиятлидир. Бу Беларуснинг Шарқий Европада АҚШнинг фаол дипломатик ўйинининг бир қисмига қайта айланаётгани ҳақидаги муайян сигналдир ва қитъанинг барча мамлакатлари ушбу ўзгаришлар билан ҳисоблашишга мажбур бўлади.