Милленниаллар уй сотиб олишга қийналмоқдалар - лекин бу ҳақиқатан ҳам осонлашиб боряптими?
Йигирма ёшлиларнинг олдинги авлодларга қараганда уйга эга бўлиш эҳтимоли анча паст. Аммо маълумотлар шуни кўрсатадики, вазият ўзгариб бораётган бўлиши мумкин.
Ко'пчилик учун мактабни тугатиш, иш топиш, уй сотиб олиш ва оила қуриш каби ан'анавий ҳаёт ё'ли тобора қийинлашиб бораётгандек туюлади. Бироқ, уйга эгалик қилиш ё'ли бироз осонлашиб бораётганми деган савол туг'илади.
Бугунги кунда биринчи марта уй сотиб олувчилар о'зларини ноқулай аҳволда ҳис қилишлари мумкин, чунки уларнинг аҳволи со'нгги авлодларникига қараганда қийинроқ. Ма'лумотлар шуни ко'рсатадики, 1990-йилларнинг о'рталарида Буюк Британияда туг'илган шахслар уйга эга бо'лиш эҳтимоли тахминан 25% га тенг. Аксинча, 1990-йилларда йигирма ёшлардагилар уй эгаси бо'лиш эҳтимоли деярли икки баравар юқори эди, олдинги авлод эса ундан ҳам ко'проқ.
Ҳозирги вазиятни о'рганишдан олдин, бу о'згаришга ҳисса қо'шадиган узоқ муддатли омилларни тушуниш муҳимдир. Асосий муаммо шундаки, ко'чмас мулк нархлари бир неча о'н йилликлар давомида даромадлардан доимий равишда ошиб бормоқда. Уй-жой иқтисодиёти бо'йича иқтисодчи Пол Чешир буни со'нгги 71 йил ичида тухум нархларининг о'сишини уй нархлари билан таққослаш орқали аниқ ко'рсатиб беради. Ипотека бозорларидаги о'згаришлар рол о'йнаган бо'лса-да, асосий муаммо янги уй-жойларнинг етишмаслигидир.
Ҳукумат илгари Англия аҳолининг о'згариши ва кичикроқ хонадонларга айланиш тенденциясини ҳисобга олиш учун йилига қо'шимча 300 000 та турар-жойга эҳтиёж сезишини ҳисоблаб чиққан эди. Шунга қарамай, о'тган йили атиги 208 000 та уй қо'шилди. Буюк Британия камида уч о'н йиллик давомида бир йилда 300 000 га яқин янги уй қурмаган.
Бунга ко'плаб омиллар та'сир ко'рсатади, инфляция асосий омил бо'либ, ер нархидан тортиб қурувчиларнинг иш ҳақи ва г'ишт каби материалларгача бо'лган ҳамма нарсага та'сир қилади. Таҳлиллар шуни ко'рсатадики, ёг'оч, по'лат, гипсокартон, бетон ва изоляция каби хом ашё нархи 1990-йиллардан бошлаб Совид-19 пандемиясига қадар умумий инфляцияни кузатган, о'шанда бу материалларни олиш қийинлашган. Бу Украинадаги уруш билан янада кучайди, бу бир йил ичида энергия нархининг 15% га ошишига олиб келди, бу ҳам материал ишлаб чиқаришга, ҳам қурилишнинг о'зига та'сир қилди. Эрондаги уруш кейинчалик нархларни янада юқори даражага ко'тарди.
Пандемиядан олдин ҳам ҳар бешта қурилиш фирмасидан биттаси малакали кадрлар етишмаслиги билан курашди, бу муаммо Брехит туфайли янада кучайди. Буни тасаввур қилиш учун, 2015-йилда қурилиши 150 000 фунт стерлингга тушган уй энди 230 000 фунт стерлингга тушиши мумкин, таҳлилчилар кейинги беш йил ичида бу харажатларнинг 15% га ошишини тахмин қилишмоқда. Бу ҳатто режалаштиришнинг мураккаблигини ҳам ҳисобга олмайди. Қаттиқ қоидалар атроф-муҳитни ҳимоя қилиш ва хавфсизликни та'минлаш билан бирга харажатларни ошириши мумкин. Қурилишнинг тобора ортиб бораётган ва олдиндан айтиб бо'лмайдиган қиймати, ноаниқ талаб билан биргаликда, ба'зи уй қурувчиларни то'хтатиб қо'йди.
Мулк нархлари ошгани сайин, уй учун талаб қилинадиган депозит о'н минглаб фунт стерлингга етди. 10% депозит учун зарур бо'лган миқдор мамлакат бо'йлаб сезиларли даражада фарқ қилади. Депозит учун пул йиг'иш, айниқса, ижара ҳақини то'лашда қийин, чунки хусусий ижара одатда потенциал харидорлар даромадларининг учдан бир қисмини эгаллайди. Натижада, тобора ко'проқ ёшлар уйда яшашни танламоқдалар ва самаралироқ тежаш учун анча паст уй-жой харажатларидан фойдаланмоқдалар.
Бироқ, яхшиланиш белгилари мавжуд. Со'нгги йилларда уй нархлари одатда иш ҳақидан секинроқ ошди, бу эса тежашни осонлаштирди. Ба'зи кредиторлар кичикроқ депозитларни ҳам қабул қилмоқдалар ва узоқроқ то'лов муддатлари билан катта кредитлар таклиф қилишга мойилроқ. Бундан ташқари, бир неча йил аввалгига нисбатан мулк нархларининг секинроқ о'сиши ва фоиз ставкаларининг пастлиги иш ҳақига нисбатан ипотека то'ловларининг узоқ муддатли о'ртача ко'рсаткичга қайтишини англатади.
Охир-оқибат, олдинги авлодлар томонидан ко'рилган уй-жой мулкдорлиги қулайлигини тиклаш учун ко'проқ уйлар керак. Ташаббуслар амалга оширилмоқда: Сер Кеир Стармер ҳукумати тартибсиз ва секин бо'лиши мумкин бо'лган режалаштириш жараёнларини соддалаштириш режаларини тақдим этди. Ислоҳотлар, шунингдек, яшил камарда ко'проқ уйлар қуришга имкон беради, бу чора ҳамма жойда қо'ллаб-қувватланмайди. Бироқ, тараққиётни чинакамига тезлаштириш учун қурувчиларга қурилишга катта ишонч билан киришиш учун кучлироқ раг'батлантириш керак. Ҳукуматнинг ёндашувидан қат'и назар, бу са'й-ҳаракатларнинг натижалари амалга ошиши учун йиллар керак бо'лади.