Металлнинг парвози. Тошкентда авангардчи-хайкалтарош Баёт Мухторов хотирасига бағишланган кўргазма бўлиб ўтмоқда
Ўзбекистонлик ҳайкалтарош Баят Мухтаров хотирасига бағишланган «Левитация» кўргазмаси ЎзМБ галереясида бўлиб ўтмоқда. Экспозицияда унинг ёғоч, металл, тош ва смальтадан ясалган асарлари ўрин олган бўлиб, улардаги материалларнинг ноодатий уйғунлиги ва очиқ конструкциялар вазнсизлик туйғусини уйғотади. Ҳайкалларнинг муаллақ туришини «Газета» кузатди.
Металлнинг парвози. Тошкентда авангардчи ҳайкалтарош Баят Мухтаров хотирасига бағишланган кўргазма бўлиб ўтмоқда
Ўзбекистон Тасвирий санъат галереясида (ЎзМБ) ўзбек ҳайкалтароши Баят Мухтаров (1946−2015) хотирасига бағишланган «Левитация» кўргазмаси очилди. Экспозицияда ўз ижодида ҳайкалтарошликнинг одатдаги тушунчаларидан ташқарига чиқиш йўлларини излаган рассомнинг ҳаётининг сўнгги йилларида яратган асарлари жамланган. Кўргазмага Ўзбекистон Миллий банки коллекциясидан, шунингдек, рассомнинг оила аъзолари томонидан топширилган унинг хонадон тўпламидан олинган ишлар киритилган.
Баят Мухтаров Андижонда туғилган, аммо Тошкентда улғайган. 1979 йилда у Тошкент театр ва рассомлик институтини тамомлаб, у ерда монументал-декоратив пластикани ўрганган. Бироқ ҳайкалтарош ўз ижодида академик қоидалар йўлидан бормади. Уни ноодатий шакллар ва авангард ечимлар қизиқтирар эди.
«Баят ҳамиша озодликни севарди. Унга натуралистик нусха кўчириш ёқмасди — у фикрларни композиция, материаллар комбинацияси ва шартли образ орқали ифодалашнинг янги усулларини изларди. Хорижий авангардчи рассомларнинг нашрларини топиб: „Одам мана шундай ишлаши керак. Бу реализмнинг нима кераги бор?“ дер эди. Институтдан сўнг у кўпроқ эркинликни ҳис қилди — ундан энди реалистик портретлар талаб қилинмасди. У кўпчилик ҳайкалтарошлардан фарқли ўлароқ, ўз фикрича ишлай бошлади. Менимча, ижоднинг қадри ҳам шунда — ҳаммага ўхшамасликда», — деб эслайди унинг гуруҳдоши, ҳайкалтарош Людвига Нестерович.
Баят Мухтаров ижодига таъсир кўрсатган рассомлар орасида монументал ярим абстракт фигуралари билан танилган британиялик Генри Мур ҳам бор эди. Мухтаровни унинг ноодатий шаклларининг таъсирчанлиги ўзига жалб қиларди. Нестеровичнинг сўзларига кўра, ҳатто пропорциялар нотўғри ва ечим деярли жўн туюлган жойларда ҳам у энергия ва монументалликни кўра олган. Шу билан бирга, Мухтаров бошқаларнинг усулларини такрорлашга интилмай, ўз бадиий тилини излаган.
Мухтаров ҳаётида адабиёт ва философия ҳам муҳим ўрин тутган. Севимли муаллифлари орасида Кант, Гегель, Хемингуэй, Воннегут, Брэдбери, Лао-Цзы, Конфуций бор эди. Ҳайкалтарош Марина Бородинанинг сўзларига кўра, рассом ўз авлодининг кўплаб вакиллари каби илмий фантастикага қизиққан ва бу қизиқиш унинг асарларида ўз аксини топган.
Фантастик ва мифологик образлар рассомга реал дунё ва у қандай бўлиши мумкинлиги ҳақида гапиришга ёрдам берган.
«Мухтаров асарларида философия, мумтоз Америка адабиёти ва шарқона ислом санъати ҳайратланарли тарзда мужассамлашган. Ислом санъатида йирик юзалар кўпинча кўплаб майда элементлар билан парчаланади ва ҳажм оғир туюлишдан тўхтаб, гўё фазода эриб кетгандек бўлади. Рассомнинг деталлари ҳам енгиллик ҳиссини яратади. У аниқ анатомик тасвирлашга интилмайди — инсон фигуралари силуэтлар ва мотивлар орқали илғанади. Буларнинг барчаси рассомнинг тарих ва маданиятга кенг қарашидан далолат беради», — дейди Марина Бородина.
Мухтаров ўз асарларида металл, тош, керамика, ойна, смальта ва қумдан фойдаланган. Кўп қатламли композицияларда ғадир-будур юзалар ялтироқ металл ва рангли қўшимчалар билан ёнма-ён жойлашган. Алоҳида элементлар мустақилликни сақлаб қолади ва бир хил массага қўшилиб кетмайди.
«Академик ҳайкалтарошлик одатда вазн, монументаллик, қудратга асосланади. Мухтаров бу қоидаларни бузиб, ҳайкални деярли вазнсиз қилишга интилган. Ҳатто оғир металл ҳам унинг асарларида гўё фазода „парвоз қила“ бошлайди. У материаллар билан ноодатий тарзда ишлаган ва бугунги кунда ҳам қизиқарли бўлган кўп қатламли қотишмани қўлга киритган», — дейди Бородина.
Кўргазма номи унинг марказий асарига — 2009 йилда ёғоч, металл ва смальтадан яратилган шу номдаги ҳайкалга ишора қилади. «Левитация»да яхлит ҳажм йўқ. Унинг марказида ёғоч брусоклар ва пластиналар, металлик деталлар ҳамда смальтанинг кўк-оқ парчалари жамланган. Композицияни унинг чегараларидан чиқиб, уни эркин ўраб турувчи металлик ёйлар ўраб олади. Элементлар орасидаги бўшлиқлар ҳайкал ичидан қараш имконини беради, очиқ конструкция эса енгиллик ва ҳаракат ҳиссини яратади.
Людвига Нестеровичнинг ҳисоблашича, бу ном нафақат асардан олинган таассуротни, балки уни яратиш жараёнидаги рассомнинг ҳолатини ҳам ифодалайди: «Бу айнан парвознинг ўзи. Менимча, у ижод қилаётганда ўзи ҳам учиб кетарди. Унинг асарлари айнан шундай туйғуларни уйғотади — улар қандайдир бу дунёга тегишли эмасдек».
Ҳайкаллардан ташқари, кўргазмада рельефли холстлар ҳам тақдим этилган. Марина Бородинанинг тушунтиришича, рассом аввал образни графикада излаган ва шундан кейингина уни ҳажмга кўчирган. Вақт ўтиши билан расм мустақил асарга айланган.
«Мухтаров асарларини ҳар доим ҳам тезда тушуниб бўлмайди. Аввалига нигоҳ алоҳида деталларга қадалади: металлнинг эгилиши, ёғоч парчаси, рангли қўшимча, паннодаги юз. Сўнг улар образга айланади, агар асарга бошқа томондан қаралса, бу образ ўзгариши мумкин. Уни мисоли ижодда белгиланган қоидаларга амал қилиш шарт эмаслигини кўрсатади — ўз фикрича ишлаб ва ноёб нарса яратиб, ўзлигини топиш мумкин», — деб тушунтиради Бородина.
«Левитация» кўргазмаси 14 ноябргача давом этади. Галерея сешанбадан шангбагача соат 10:00 дан 18:00 гача ишлайди. Кириш пуллик.