Менинг қайғуим эски, эски
Сўнгги 35 йил ичида МДҲ аъзолари кўп векторлилик васвасасини бошдан кечирдилар ва амалда қўлладилар.
Менинг эски қайг'уим, менинг эски қайг'уим.
Август ойида, муваффақияциз давлат то'нтаришидан 35 йил о'тгач, аксарият публицистлар ва тарихчилар ташкилотчилар вақтни орқага қайтаришга ҳаракат қилган Давлат Фавқулодда Қо'митасининг то'нтариш уриниши СССРнинг қулашини тезлаштирганига қо'шилишади. 1991-йил август ойининг охирги о'н кунлигида Эстония ССР, Белоруссия ССР, Молдавия ССР, Қирг'изистон ССР ва О'збекистон ССР о'з мустақилликларини э'лон қилишди. Сентабр ойида Душанбе ва Ереван Совет Иттифоқидан ажралиб чиққанликларини э'лон қилишди, ундан кейин октябр ойида Боку ва Ашхобод, 1991-йил 16-декабрда Олмаота шаҳарлари э'лон қилишди. Ма'лумки, Россия, Литва ва Латвия 1990-йилда, Грузия эса 1991-йил 9-апрелда о'з суверенитетларини э'лон қилишди.
Давлат Фавқулодда Қо'митаси Михаил Горбачёвнинг конфедерация тузиш имкониятини муҳокама қилаётган то'ққизта республика раҳбарлари билан музокараларининг барбод бо'лишига асосий сабаб бо'лди. 1991-йил 15-августда "Суверен Давлатлар Иттифоқи то'г'рисида"ги шартнома лойиҳаси "Правда" газетасида э'лон қилинди. 20-августдан со'нг, нашр этилганидан беш кун о'тгач, у барча ма'носини ё'қотди.
То'нтаришнинг уч куни СССР ичида содир бо'лаётган барча вайронкор жараёнларни катализатор қилди. Го'ё бир вақтлар ягона Совет Иттифоқини ташкил этган республикалар ядровий қурол билан қуролланган қуролли кучларининг бирлигини, иқтисодий ва технологик о'заро бог'лиқлигини ёки супердавлатнинг кичик ва о'рта давлатларга нисбатан афзалликларини ҳисобга олмаган ҳолда, нафақат турли ё'налишларга тарқалиб кетишга, балки иложи борича узоққа қочишга қарор қилгандек туюлди. Албатта, Михаил Горбачёв ва Борис Елцин о'ртасидаги о'заро шахсий адоват 1991-йилнинг со'нгги ойларидаги барча сиёсий жараёнларда муҳим рол о'йнади, аммо республика раҳбарларининг Москвадан мустақилликка эришиш истаги анча муҳим эди. Бу ҳатто Нурсултон Назарбоевга ҳам хос эди, агар Ново-Огарево шартномаси имзоланганида, у конфедерация ҳукуматининг раиси бо'лиши мумкин эди (у буни шубҳасиз биларди).
1991-йил 8-декабрда имзоланган Беловеж келишувлари аслида содир бо'лган нарсани - буюк мамлакатнинг миллат-давлатларга бо'линишини қонуний равишда тасдиқлади. Ва бунинг ажабланарли жойи ё'қ эди. Менинг фикримча, ажабланарли нарса шундаки, аллақачон мустақил бо'лган учта мамлакат раҳбарлари қандайдир янги давлатлараро бирлашма тузишга қарор қилишди. Ҳеч ким бирга яшашни хоҳламаслиги аниқ эди, лекин шу билан бирга, ҳеч ким алоҳида яшашни тушунмасди. Янги халқаро институтнинг моҳияти имзоловчилар учун то'лиқ тушунарли эмаслиги битта муҳим ҳолат билан тасдиқланади. 1992-йил январ ойида учта қо'шма вазирликни - Мудофаа вазирлиги, Ташқи ишлар вазирлиги ва Маданият вазирлигини сақлаб қолиш ҳақида гап-со'злар бо'лган эди. Мен буни муҳокама иштирокчиларидан бири, актёр ва режиссёр Н. Губенкодан биламан, у Борис Елцин билан ушбу мавзуни муҳокама қилиш учун Минскка махсус учиб келган эди. Аммо, биламизки, ҳамма нарса беҳуда якунланди. Ҳеч ким о'з ваколатларини давлатлараро тузилмаларга топширишни хоҳламади. Владимир Путин 2005-йил март ойида Арманистонга ташрифи чог'ида МДҲ "маданиятли ажралиш" учун яратилганини айтгани тасодиф эмас эди, бу эса "янги чет эл" мамлакатларида жонли реаксияга сабаб бо'лди.
Бироқ, ҳатто 1990-йилларнинг бошларида ҳам ҳамма манфаатларга асосланган, аммо катта худбинлик билан бо'ялган давлатлараро алоқа муқаррар эканлигини тушунди - худди ажрашган ота-оналар фарзандларини бирга тарбиялашга мажбур бо'лганларида бо'лгани каби. Совет сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий тузилиши бир зумда узиш қийин бо'лган металл иплар билан тикилган эди. Айнан шунинг учун ҳам бугунги кунда Мустақил Давлатлар Ҳамдо'стлиги ҳаётини белгиловчи турли даражадаги ҳужжатлар та'сирчан ро'йхатни ташкил қилади. Аммо МДҲнинг барқарорлиги нафақат шартномалар ва битимларнинг ко'плиги, балки тузилманинг о'зига хос мослашувчанлиги ва мослашувчанлиги билан ҳам белгиланади. Унда ЕОИИнинг иқтисодий аниқлиги ва Европа Иттифоқининг сиёсий қат'ийлиги ё'қ.
Албатта, МДҲнинг 35 йиллик фаолияти давомида ко'п нарса о'згарди. Бу вақт ичида унинг деярли барча а'золари "жамоавий Г'арб" мамлакатлари билан муносабатларини о'рнатиб, ко'п векторли ташқи сиёсат васвасасини бошдан кечирдилар ва амалга оширдилар. Улар МДҲ бирлигини мустаҳкамламаган турли ҳукуматлараро ташкилотларга қо'шилишди, нафақат мамлакатлар о'ртасида, балки давлат раҳбарлари о'ртасидаги до'стона муносабатларнинг мустаҳкамлигини синовдан о'тказдилар. А'золари мустақил равишда хулқ-атвор қоидаларини белгилаш ҳуқуқига эга бо'лган ташкилотни сақлаб қолиш учун прагматик вазминлик ва сиёсий тактика зарур эди. Шахсий муносабатлар - ёки уларнинг ко'риниши - муҳим рол о'йнаган ва о'йнашда давом этмоқда. Ва, албатта, МДҲга эга бо'лиш, унга эга бо'лмасликдан ко'ра яхшироқ деган асосий тушунча.
Бу асосан Ҳамдо'стлик мамлакатлари раҳбарлари умумий Совет тажрибасига, Буюк Ватан уруши йиллари алоҳида о'рин тутадиган умумий тарихга эга эканлиги билан бог'лиқ. Ва ҳатто СССР ҳаётининг ко'п жиҳатлари турли мамлакатларда танқидий қаралса ҳам (адолатли ёки адолацизлиги бошқа масала), қирқ ёшдан ошган одамларнинг о'хшаш ҳиссий тажрибалари жуда муҳимдир. "Биз ёшлигимизда..." Аммо шу билан бирга, Ҳамдо'стлик мамлакатлари фуқароларининг катта қисми (ва уларнинг сони ҳар йили о'сиб бормоқда!) бундай тажрибага эга эмаслиги тушунилади. Улар учун Россия шунчаки тортишиш марказларидан бири. Ва о'з салоҳиятини ро'ёбга чиқаришга интилишда улар Ҳамдо'стлик мамлакатларининг давлат сиёсатига муқаррар равишда та'сир ко'рсатадиган энг юқори прагматизмни намойиш этадилар. Сентиментализм прагматизмга ё'л очди. Бугунги кунда савдо айланмаси қадриятлар алмашинувидан ко'ра муҳимроқ, улар қанчалик жозибали бо'лишидан қат'и назар.
Бироқ, сентиментализмнинг о'з о'рни бор. Аммо, Виктор Гюго ёзганидек, "Севги ва до'стлик о'заро акс-садо: улар қанча олсалар, шунча берадилар".
Михаил Швйдкой, Россия Федерацияси Президентининг халқаро маданий ҳамкорлик бо'йича махсус вакили, махсус топшириқлар бо'йича элчи