Рақсга тушаётган оққушлар
Роппа-роса 35 йил олдин, 1991-йил 19-августда мамлакат "Оққуш ко'ли" садолари остида уйг'онди. Август путчи - бу 19-21-август воқеаларининг умумий номи бо'либ, унда СССРнинг юқори раҳбариятининг бир қисми янги Иттифоқ шартномаси имзоланиши арафасида содир бо'лган давлат устидан назоратни қо'лга олишга уринишган. Шу мақсадда СССР Фавқулодда ҳолат бо'йича давлат қо'митаси (ГКЧП) тузилди. Унинг мавжудлиги уч кун давом этди. Москвага қо'шинлар ва зирҳли техникалар киритилди, қо'мита мухолифлари Оқ уй олдида то'планишди ва Борис Елцин ГКЧПнинг ҳаракатларини ноқонуний деб э'лон қилди. 21-августга келиб, сиёсий ё'налишни о'згартиришга уриниш муваффақияцизликка учради ва то'рт ой о'тгач, Совет Иттифоқининг о'зи ё'қ бо'либ кетди.
"Путч" со'зи деярли дарҳол август воқеалари билан бог'лиқ бо'либ қолди, аммо та'рифнинг о'зи тарихий мунозара мавзуси бо'либ қолмоқда. Борис Елцин бощилигидаги Россия раҳбарияти 19-август куни Фавқулодда вазиятлар давлат қо'митасининг ҳаракатларини давлат то'нтариши деб баҳолаган эди. Бугунги кунда 1991-йил август воқеалари ҳам давлат то'нтаришига уриниш сифатида қаралмоқда.
О'ша даврдаги демократик лагерга яқин муаллифлар Фавқулодда вазиятлар давлат қо'митасининг ташкил этилишини реакцион то'нтариш уриниши деб ҳисоблашади. Кейинчалик қо'мита а'золарининг о'злари ҳам о'з ҳаракатларини СССРнинг қулашини то'хтатиш учун ёмон тайёрланган уриниш сифатида та'рифладилар. Инқироз иштирокчиларининг қарама-қарши ҳаракатларига э'тибор қаратиб, путчни иттифоқ тизимининг умумий парчаланиши контекстида ко'риб чиқишга уриниш каби кенгроқ талқинлар ҳам мавжуд.
Фавқулодда вазиятлар давлат қо'митаси (ФҲҚ) - СССР Фавқулодда вазиятлар давлат қо'митаси. Келажакдаги қо'митанинг асосий ҳужжатлари 17-августда муҳокама қилинган, 18-августда якунланган ва 19-август куни эрталаб Совет радиоси ва телевидениеси СССР президентлигидан вице-президент Геннадий Янаевга ваколатлар о'тказилганини э'лон қилди.
"Совет раҳбариятининг баёноти"да Михаил Горбачёв сог'лиг'и сабабли президентлик вазифаларини бажара олмаслиги та'кидланган. Шу билан бирга, СССРнинг айрим ҳудудларида 19-август куни соат 4:00 дан бошлаб олти ой давомида фавқулодда ҳолат э'лон қилиниши ва Фавқулодда Давлат қо'митаси ташкил этилиши э'лон қилинди.
1991-йил августига келиб, СССР бир вақтнинг о'зида сиёсий, миллий ва иқтисодий инқирозга юз тутган эди. Иттифоқ маркази о'з та'сирини ё'қотаётган эди, республикалар суверенитет декларацияларини э'лон қилишарди ва Иттифоқ ва Россия раҳбарияти о'ртасида ҳокимият учун кураш авж олди. 1991-йил 17-мартда бо'либ о'тган Бутуниттифоқ референдумида сайловчиларнинг аксарияти СССРни янгиланган шаклда сақлаб қолишни қо'ллаб-қувватладилар: 76,43% "ҳа" деб овоз берди. Бироқ, о'н бешта иттифоқ республикасидан атиги то'ққизтаси ёқлаб овоз берди. Арманистон, Грузия, Латвия, Литва, Молдова ва Эстония Бутуниттифоқ референдумида қатнашмади.
Референдумдан со'нг Ново-Огарёво жараёни бошланди — Михаил Горбачёв ва Иттифоқ республикалари раҳбарлари о'ртасида янги давлат модели бо'йича музокаралар. 15-август куни Суверен Давлатлар Иттифоқи то'г'рисидаги Шартнома лойиҳаси э'лон қилинди. Биринчи имзолаш 20-августга режалаштирилган эди: янги ҳужжат Иттифоқ маркази ва республикалар о'ртасида ваколатларни қайта тақсимлаш эди.
Яқинда Иттифоқ шартномасини имзолаш Давлат Фавқулодда Қо'митасининг бо'лажак а'золарининг ҳаракатларининг бевосита сабабларидан бири ҳисобланади. Бироқ, то'нтариш сабабларини фақат Иттифоқ шартномасига қисқартириш ортиқча соддалаштириш бо'лар эди. Россия Фанлар академиясининг Умумий тарих институти бош илмий ходими, тарихчи Александр Шубиннинг со'зларига ко'ра, воқеалар Горбачёв ислоҳотларининг чуқурроқ инқирози, мамлакат ичидаги ижтимоий-иқтисодий муаммоларнинг кучайиши ва марказдан қочма жараёнлардан келиб чиққан.
Сиёсий инқироз иқтисодий инқироз билан бирга келди. 1991-йилга келиб, товарлар танқислиги, иқтисодий номутаносиблик ва та'минот муаммолари янада кучайди. Январ ойида Валентин Павлов ҳукумати йирик номиналдаги купюраларни вақт билан чекланган ҳолда алмаштириш билан валюта ислоҳотини амалга оширди ва баҳорда давлат томонидан белгиланган чакана нархлар кескин ко'тарилди. 1991-йилги воқеликларга рационлаштириш, бо'ш до'кон жавонлари, нархларнинг ко'тарилиши ва узоқ давом этган иқтисодий инқироздан аҳолининг чарчоқлари киради.
Ниҳоят, икки ҳокимият маркази - Михаил Горбачёв бощилигидаги Иттифоқ маркази ва Борис Елцин бощилигидаги Россия маркази о'ртасидаги қарама-қаршилик тобора кескинлашиб борди. 1991-йил 12-июнда Елцин халқ овози билан РСФСР президенти этиб сайланди ва о'зининг сиёсий мандатини олди. Август ойига келиб, низо энди нафақат ислоҳотларнинг сур'ати ва табиати, балки янгиланган Иттифоқда ким ҳақиқий ҳокимиятни қо'лга киритиши ҳақида ҳам эди.
Россиялик сиёсацҳунос Виталий Колпашников mk.ru нашрига берган интервюсида та'кидлаганидек, Елцин ва Горбачёв Совет Иттифоқини ё'қ қилувчилар сифатида ҳаракат қилишди, аммо уларнинг мақсадлари турлича эди. "Горбачёв Совет Иттифоқини капиталистик асосда қайта қурмоқчи эди, аммо у бунга эриша олмади ва мамлакат қулади. Бироқ, Елцин шахсий сиёсий амбициялари билан ҳаракат қилди. Ва у СССРнинг асосий қисми - РСФСР устидан то'лиқ президентлик назоратини о'рнатиши мумкинлигини англагач, Горбачёвни ҳокимиятдан четлатиш учун қо'лидан келган барча ишни қилди. "У Иттифоқ марказининг обро'сини амалда инкор этди. "У шахсий амбициялари учун Иттифоқни вайрон қилди", деб ҳисоблайди эксперт.
Фавқулодда вазиятлар давлат қо'митаси саккиз кишидан иборат эди. Улар орасида Иттифоқнинг энг юқори раҳбарияти, хавфсизлик идоралари ва йирик иқтисодий ташкилотлар вакиллари бор эди.
Фавқулодда вазиятлар давлат қо'митасининг саккиз а'зоси 1991-йил август воқеаларида иштирок этган Совет раҳбариятининг ягона вакиллари эмас эди. Қарорларни тайёрлаш ва амалга оширишда шунингдек, СССР Олий Кенгаши раиси Анатолий Лукянов, КПСС Марказий Қо'митаси котиби Олег Шенин, СССР Президенти аппарати бошлиг'и Валерий Болдин, Қуруқликдаги кучлар бош қо'мондони Валентин Варенников ва КГБ 9-бошқармаси бошлиг'и Юрий Плеханов ҳам иштирок этди.
Болдин, Бакланов, Шенин ва Варенников 18-август куни Юрий Плеханов ҳамроҳлигида Михаил Горбачёвнинг Форосдаги давлат дачасига келишди. Улар президентга фавқулодда ҳолатни о'зи э'лон қилишни ёки аслида буни амалга ошириш ваколатини Иттифоқ раҳбариятининг бошқа вакилларига топширишни таклиф қилишди. Горбачёв қат'иян рад этганини да'во қилди. Учрашувдан со'нг президент қароргоҳи ва ташқи дунё о'ртасида алоқа о'рнатилди. чекланган.
Давлат Фавқулодда Қо'митаси таркибига КГБ, Ички ишлар вазирлиги ва Мудофаа вазирлиги раҳбарлари кирган, аммо буни барқарор ҳукуматга айлантира олмаган. Россия раҳбарияти ҳаракат эркинлигини сақлаб қолди, Оқ уй эгаллаб олинмади ва Борис Елцин халққа очиқчасига мурожаат қила олди. Хавфсизлик кучларининг со'зсиз бо'йсундирилиши ҳам амалга оширилмади: Оқ уйга қарши режалаштирилган операция амалга оширилмади. Шу билан бирга, бир нечта республикалар ва Россия минтақалари расмийлари Давлат Фавқулодда Қо'митасининг қарорларини тан олишдан бош тортдилар. Ленинградда фавқулодда ҳолатга қарши оммавий митинг бо'либ о'тди ва бошқа шаҳарларда ҳам қаршилик ко'рсатилди.
Натижада, Давлат Фавқулодда Қо'митасида бирон бир аниқ жамоатчилик қонунийлиги ёки кенг ко'ламли зо'равонликдан фойдаланишга тайёрлик ё'қ эди, уларсиз Оқ Уйни эгаллаб олиш жуда қийин бо'лар эди. Бироқ, тарихчилар бунга бошқача ург'у беришади: ба'зилар Россия раҳбарияти ва жамиятининг қаршилиги ҳал қилувчи бо'лган деб ҳисоблашади, бошқалари эса буни қо'митанинг о'зининг қат'ияцизлиги ва ички номувофиқлиги билан бог'лашади.
Шунга қарамай, Давлат Фавқулодда Қо'митаси нима учун о'з режаларини амалга ошира олмаганлиги ҳақида ко'плаб назариялар мавжуд: Горбачёвдан СССРнинг қулашидан манфаатдор бо'лган Г'арб разведка агентликларининг роли ҳақидаги режанинг ривожланиши ҳақида ма'лумот.
1991-йил 23-августда Борис Елцин РСФСР Коммунистик партияси фаолиятини то'хтатиб туриш то'г'рисидаги фармонни имзолади ва ноябр ойида Россияда КПСС ва РСФСР КПСС фаолияти тугатилди. Давлат то'нтаришидан со'нг Михаил Горбачёв КПСС Марказий Қо'митаси Бош котиби лавозимидан исте'фога чиқди.
1991-йил 6-сентабрда СССР Давлат Кенгаши Литва, Латвия ва Эстония мустақиллигини тан олди. Бошқа Совет республикаларида ҳам давлат мустақиллиги жараёни кескин тезлашди.
1991-йил 8-декабрда Россия, Украина ва Беларус раҳбарлари СССРнинг тугаши ва МДҲ ташкил этилганини э'лон қилган Беловеж келишувларини имзоладилар. 25-декабрда Михаил Горбачёв СССР Президенти лавозимидан исте'фога чиқди.
1991-йил 26-декабрда СССР Олий Кенгаши Республикалар Кенгаши Иттифоқни тарқатиб юбориш то'г'рисида декларация қабул қилди.
О'ттиз беш йил о'тгач, август воқеалари нафақат тарихнинг бир қисми бо'либ қолмоқда. балки Совет даврининг тугаши ҳақидаги мунозара ҳам. Ба'зилар учун бу асосан демократик ислоҳотларни то'хтатишга уринишнинг муваффақияциз якуни эди; бошқалар учун бу СССРни сақлаб қолишнинг со'нгги имконияти эди; яна бошқалар учун бу аллақачон тизимли инқирозни бошдан кечираётган давлатдаги бир нечта сиёсий гуруҳлар о'ртасидаги курашнинг бир қисми эди.
Уч ярим о'н йилликдан кейин ҳам август ойидаги путч ноёб тарихий эпизод бо'либ қолмоқда, атиги уч кун давом этди, аммо оқибатлари о'нлаб йиллар давом этди. СССР 19-21 августда ё'қ бо'либ кетмади, янги давлат ҳам пайдо бо'лмади. Аммо о'ша кунлардан кейин Иттифоқнинг сиёсий тузилиши ҳеч қачон аввалги ҳолатига қайтмади.
(Қисқартирилган ҳолда нашр этилган)
Манба
Муҳаррир эслатмаси: 1991 йил август ойидаги путч пайтида Ислом Каримов О'збекистон Президенти сифатида биринчи марта Ҳиндистонга ташриф буюрди. 20 август куни Тошкентга қайтиб, у йиг'илиш о'тказди ва республика Москванинг ноқонуний ко'рсатмаларига амал қилмаслигини ва о'з ё'лида давом этишини та'кидлади. Фавқулодда вазиятлар давлат қо'митасининг муваффақияцизлигидан со'нг дарҳол, 1991 йил 31 августда О'збекистон Олий Кенгашининг фавқулодда сессиясида... ССР тузилгандан со'нг, О'збекистон Республикасининг давлат мустақиллиги то'г'рисидаги тарихий декларация қабул қилинди.