"Мен ўйладим: суверенитетни қандай сақлаб қоламиз?" Ўзбекистон тарихидаги биринчи элчи Юсуф Абдуллаев билан интервю

"Суверенитетни қандай сақлаб қоламиз?" О'збекистоннинг биринчи элчиси Юсуф Абдуллаевнинг мулоҳазалари

Ню-Ёрк Фанлар академияси а'зоси, Самарқанд давлат чет тиллар институтининг биринчи ректори (1994–2003) ва Самарқанд халқаро технология университетининг ҳозирги ректори профессор Юсуф Абдуллаев "Газета" нашрига берган эксклюзив интервюсида мустақилликнинг дастлабки йилларида о'збек дипломатиясининг ривожланиши ҳақидаги хотиралари билан о'ртоқлашди. У биринчи элчихонанинг ташкил этилиши, оммавий ахборот воситалари билан брифинглар ва учрашувларнинг аҳамияти ҳамда Москвадаги дипломатик миссиясини муҳокама қилди.

**Мустақилликнинг дастлабки қадамлари ва суверенитет масаласи**

Юсуф Абдуллаев О'збекистоннинг биринчи президенти Ислом Каримов мустақилликни э'лон қилганида, у аллақачон вояга етган ва Халқ та'лими вазирининг биринчи о'ринбосари лавозимида ишлаганини эслайди. О'ша пайтда бутун собиқ Совет Иттифоқи бо'йлаб эйфория ҳукм сурган ва барча иштирокчи давлатлар энди о'з тақдирларини о'злари ҳал қилишларига ишониб, мустақиллик э'лон қилишган.

Бироқ, Абдуллаев мустақиллик фақат биринчи босқич эканлигини та'кидлайди. “Тажрибамга асосланиб, мен фақат битта нарса ҳақида о'йлардим: қандай қилиб олдинга силжиймиз? Мустақил давлатлар жуда ко'п, БМТнинг 193 а'зоси бор ва уларнинг барчаси мустақил. Лекин шу билан бирга, уларнинг ҳаммаси ҳам суверен бо'лмаган. Ва бу бизнинг Конституциямиздаги биринчи со'з эди. Ахир, биз о'з ички ва ташқи сиёсатимизни шакллантиришимиз керак эди”, дейди у.

У биринчи президентнинг со'зларини эслади: “Агар мустақил бо'лишни истасангиз, чинакам мустақил бо'линг”. Бу мамлакат о'з қарорларини қабул қилиши, диктаторларга берилмаслиги ва о'з халқини глобал ҳамжамиятнинг то'лақонли а'зоси сифатида ифодалаши кераклигини англатарди. Абдуллаев О'збекистон мустақиллик ҳақидаги бу тушунчани қай даражада сақлаб қола олиши мумкинлиги ҳақида о'йлади.

**Россиядаги биринчи элчи этиб тайинланди**

11-июн куни соат 16:00 атрофида Юсуф Абдуллаевга Ислом Каримовнинг ёрдамчиси Георгий Крайнов қо'нг'ироқ қилди ва уни о'ша пайтда юқори раҳбарият идоралари жойлашган олтинчи қаватга таклиф қилди. Йиг'илишда Ислом Каримов Абдуллаевнинг биринчи фавқулодда ва мухтор элчи этиб тайинланганини э'лон қилди. "Қаерда?" деб со'ралганда, Каримов "Россияга" деб жавоб берди.

Кейинчалик, Россиянинг биринчи президенти Борис Елцин билан учрашувда, иккинчиси Каримовнинг о'зининг биринчи элчисини Вашингтон ёки Анқарага эмас, балки Москвага юбориш қарорини мақтади.

Абдуллаев бу танловни иқтисодий сабабларга бог'лайди. Россия О'збекистон ташқи савдо айланмасининг 54 фоизини, О'збекистон эса Россиянинг атиги 8,4 фоизини ташкил этган. О'збек пахтасининг 70 фоизи Россияда қайта ишланган. Иқтисодчи Каримов умумий иқтисодий маконни иложи борича сақлаб қолишга интилган. О'збекистон яна икки йил давомида рубл зонасида қолди ва Москвадан рубл олди. Абдуллаевнинг асосий вазифаларидан бири Россия Марказий банки раҳбари ва "Геркулес" лақабли Виктор Геращенко билан шахсий муносабатларни о'рнатиш эди. Бу муносабатлар О'збекистоннинг рубл талаблари билан бог'лиқ масалаларни ҳал қилиш имконини берди.

**Президент ко'рсатмалари ва қадимги донолик**

О'ша куни Ислом Каримов Абдуллаевга Россия-О'збекистон ва халқаро муносабатларда О'збекистоннинг позицияси қандай бо'лиши кераклигини тушунтириш учун 40 дақиқа вақт сарфлади. У шундай ко'рсатма берди: "Иложи борича о'з мавқеингизни сақлаб қолишга ҳаракат қилинг. Сизга жуда қийин бо'лади, чунки биз ҳали ҳам барча ташқи сиёсат векторларини шакллантирмоқдамиз. Ан'аналаримизга асосланиб, миллий манфаатларимизни то'лиқ қабул қилишга ҳаракат қилинг". Абдуллаевни кузатиб қо'йган Каримов: "Мен сизга 100% ишонаман", деди.

Бу суҳбатдан со'нг, Абдуллаев ҳайратда уйига бориб, кутубхонасидан ХИ асрга оид учта китобни олди: Юсуф Хос Ҳожибнинг "Қутадг'у Билиг" (1069), Кай-Кавуснинг "Қобус-нома" (тахминан 1082) ва Низом ал-Мулкнинг "Сиясат-нома".

"Қутадг'у Билиг"да элчининг фазилатлари ҳақида боб мавжуд. Элчи билимли, пухта, эҳтиёткор, диққатли, мулоқот қила оладиган ва фан, астрономия ва математикадан хабардор бо'лиши керак. Айниқса, элчи "то'йимли", я'ни коррупциядан холи, провокацияга чидамли ва о'з мамлакатига путур етказмаслик учун спиртли ичимликларни суиисте'мол қилмаслиги кераклиги та'кидланди. Жисмоний машқлар ҳам тавсия қилинди. Бу учта китоб Абдуллаевнинг "дастураламал"ига айланди — о'з халқининг ҳис-туйг'улари, фикрлари ва ан'аналарини тушуниш дастури.

Ишонч ёрлиқларини топшириш ва элчихонанинг ташкил этилиши

Юсуф Абдуллаев о'збек дипломатияси тарихидаги биринчи ишонч ёрлиқларини топширди. Унинг тушунтиришича, уларда элчининг ҳар бир со'зига ишониш илтимоси бор эди, чунки у президент ва ҳукуматнинг позициясини ифода этаётган эди, бу эса о'з зиммасига улкан мас'улият юклайди.

Ишонч ёрлиқларини Кремлда Россия раҳбариятига топширгандан со'нг, Абдуллаев элчихона ходимларини йиг'ди. У энди улар расман биринчи О'збекистон элчихонасининг вакиллари эканлигини ва давлатнинг обро'си уларнинг ишига бог'лиқлигини та'кидлади. Аввал у фаррошлар, ҳайдовчилар ва қо'риқчиларни таклиф қилиб, Станиславскийнинг со'зларидан бирида: "Бизнинг элчихонамиз сиздан бошланади", деди.

О'ша куни Абдуллаев О'збекистон ССР Вазирлар Кенгашининг доимий ваколатхонасида хизмат қилган беш нафар салафларига миннатдорчилик хатларини ёзди ва уларнинг мамлакат обро'сига қо'шган ҳиссаларини э'тироф этди.

Москвага жо'наб кетишдан олдин, Абдуллаев адвокат Сергей Розенфелд билан биргаликда "тошларни пайпаслаб дарёдан о'тиш" тамойилига амал қилиб, биринчи элчихона қоидаларини ишлаб чиқди, чунки элчихоналарни ташкил этиш тажрибаси ё'қ эди.

О'ша пайтда О'збекистонда профессионал дипломатлар ё'қ эди, МГИМО ёки ЖИДУ (1992-йил кузида ташкил этилган Жаҳон иқтисодиёти ва дипломатия университети) битирувчилари ҳам ё'қ эди. Ходимлар СССР Ташқи ишлар вазирлигининг собиқ ходимлари ёки ёш университет битирувчилари эди. Ма'лумоти бо'йича шарқшунос бо'лган Абдуллаевнинг о'зи Фанлар академиясининг Шарқшунослик институтида иш тажрибасига эга эди. У о'зининг дастлабки ходимларидан етти нафари фавқулодда элчилар, иккитаси Қо'шма Штатлардаги элчилар бо'лганидан ва улардан бири, ташқи сиёсат бо'йича маслаҳатчи сифатида иш бошлаган Абдулазиз Ҳафизович Комилов афсонавий о'збек дипломати ва энг узоқ вақт хизмат қилган ташқи ишлар вазирига айланганидан фахрланади.

Мустақилликнинг дастлабки йилларида О'збекистон Совет даврида асосан маросим вазифаларини бажарган то'лақонли Ташқи ишлар вазирлигининг ё'қлигига дуч келди. 1991-йилдан бери мустақиллик кучли ташқи сиёсат агентлигини яратишни зарур қилди.

**Обро' ва ахборот ишлари учун кураш**

Абдуллаев мустақилликнинг дастлабки йилларида О'збекистон Россия матбуотида, айниқса эркинликни рухсат бериш деб билган "эркин матбуот" томонидан салбий кампанияга дуч келганини эслайди. Журналистлар О'збекистон ҳақида танқидий материаллар чоп этишди. Абдуллаев қарши материалларни нашр этишни талаб қилиб, "Новое Время" газетасининг Пумпянский ва "Независимая Газета" газетасининг Третяков каби бош муҳаррирлари билан учрашди. Элчихонанинг аргументлари туфайли о'збек материаллари танқидий мақолалар билан бир хил саҳифаларда нашр этилди. Энг катта тиражга эга "Труд" газетасининг бош муҳаррири Александр Потапов билан Абдуллаев нафақат раддияларни, балки туҳматни нейтраллаштирувчи материалларни нашр этишга ҳаракат қилди. Ислом Каримов брифинглар ва матбуот анжуманларига катта аҳамият берди, чунки 144 та элчихона ва халқаро ташкилотлар ваколатхоналари жойлашган Москва О'збекистон элчихонасидан мамлакат ҳақида ма'лумот бериш учун иложи борича ко'проқ фойдаланишни талаб қилишини тушунди. Элчихона ҳатто барча элчихоналарга тарқатиладиган, уларни со'нгги янгиликлардан хабардор қиладиган ва ҳурмат ко'рсатадиган "О'збекистон Республикаси" ойлик бюллетенини нашр эта бошлади.

Абдуллаев мунтазам равишда Олий Кенгаш сессияларида қатнашиш учун Тошкентга борар, у ерда Конституция ва бошқа муҳим масалалар муҳокама қилинар ва кейин дарҳол брифинглар о'тказиш учун Москвага қайтиб келар эди.

**Гегемонияни енгиш ва шартномани ратификация қилиш**

1990-йилларнинг бошларида Россия, инерция билан, собиқ Совет республикаларини "қо'шимчалар" деб билишда давом этди. 1992-йилда, демократик жараёнлар фонида, ба'зи мухолифат ташкилотлари О'збекистонда инсон ҳуқуқлари масаласини ко'тара бошладилар. Бу, айниқса, 1992-йил 30-майда Каримов ва Елцин о'ртасида давлатлараро муносабатлар, до'стлик ва ҳамкорлик асослари то'г'рисидаги шартнома имзолангандан кейин кескинлашди. О'збекистон парламенти уни бир овоздан ратификация қилди.

Абдуллаев шартноманинг Россия парламенти томонидан ратификация қилинишини кутаётган эди, о'шанда Елцин ва Хасбулатов о'ртасидаги келишмовчиликлар туфайли қизг'инлашаётган эди. То'сатдан, Россия депутати Пономарёв газетада Россия О'збекистондаги инсон ҳуқуқлари бузилиши туфайли шартномани ратификация қилмаслигини э'лон қилди. Абдуллаев Москвадаги КПСС Марказий Қо'митасининг партия аппаратида уч йил давомида ривожланган алоқаларидан фойдаланиб, Россия депутатлари билан фаол учрашувлар о'тказа бошлади. У Халқаро ишлар ва ташқи иқтисодий алоқалар қо'митаси, шунингдек, о'ринбосари Филатов ва Олий Кенгаш раиси Хасбулатов билан о'заро келишувга эришди, улар о'зларини қо'ллаб-қувватлашга ва'да беришди.

Бироқ, Абдуллаевни бу масалани муҳокама қилишга таклиф қилган Инсон ҳуқуқлари комиссияси билан бог'лиқ муаммо юзага келди. У йиг'илишда о'зини "қафасга қамалган"дек ҳис қилди, аммо аста-секин, о'тиш даври ва Россиянинг о'зида шунга о'хшаш муаммолар мавжудлиги ҳақида баҳслар келтириб, кескинликни юмшатишга муваффақ бо'лди. Комиссия а'зоси депутат Шустов кириб, ишонч билан қо'лини узатганида, Абдуллаев рад этди, о'зини таништирди ва ким билан гаплашиш шарафига муяссар бо'лганини со'ради, бу эса Шустовни ҳайратда қолдирди.

Россия Олий Кенгаши йиг'илишидан олдин чет элга учиб кетаётган Руслан Хасбулатов биринчи бо'либ шартномани ратификация қилиш масаласини ко'тарди. Унинг эслашича, О'збекистонда депутатлар бир овоздан овоз беришган ва тингловчилар: "Ва биз! Ва биз!" деб жавоб беришган. Охир-оқибат, фақат битта депутат бетараф қолди; қолганлари ёқлаб овоз беришди.

Абдуллаевнинг та'кидлашича, гегемонликка уринишларга қарамай, Россияда ко'плаб ақлли одамлар бор эди ва энг муҳими, икки президент о'ртасида ажойиб о'заро тушуниш мавжуд эди, бу эса ко'плаб масалаларни ҳал қилишга ёрдам берди.

**Мухолифат муаммолари ва кадрлар етишмаслиги**

О'збекистонга қарши асосий шикоятлар "мухолифатнинг бо'г'илиши, о'з фикрини билдириш имкониятининг ё'қлиги ва ташкилотларни ро'йхатдан о'тказмаслик" эди, гарчи улар о'ша пайтга келиб ро'йхатдан о'тган бо'лса ҳам. Абдуллаевнинг эслашича, 1989-йилда, Ислом Каримов Марказий Қо'митанинг биринчи котиби бо'лганида, у "Бирлик" ва "Эрк" каби мухолифат ҳаракатларига о'з фикрларини билдиришлари учун эфир вақти беришни буюрган эди. Ма'лум бо'лишича, улар бир хил масалаларни ко'тарган: о'збек тилининг мақоми, Орол денгизи ва Совет армиясидаги о'збек ҳарбий хизматчиларининг мақоми.

Россия парламент а'золарининг шартномани ратификация қилиш бо'йича деярли бир овоздан овоз бериши О'збекистоннинг аста-секин янги, мустақил ва суверен давлат сифатида қандай шаклланаётганини ко'рсатди.

Абдуллаев о'ша пайтда кадрлар етишмаслиги мутлақ бо'лганини та'кидлайди. Дипломатлар жамоасини тузиш учун Россия Ташқи ишлар вазирлигининг Дипломатик академияси билан бутун О'збекистон дипломатик ходимлари учун бепул о'қитиш то'г'рисида келишувга эришилди. Бир йил давомида профессорлар кечки соат олтидан кейин элчихонага келиб, дипломатларга ташқи сиёсатнинг нозик жиҳатларини о'ргатишди.

Иқтисодиётдан ташқари, Абдуллаев ма'навий ҳаёт, маданият ва та'лим соҳаларида ҳам статус-квони иложи борича сақлаб қолишга ҳаракат қилди. Мустақиллик йиллиги муносабати билан о'тказилган биринчи қабул маросимида элчихоналарнинг иккинчи ёки учинчи котиблари иштирок этган бо'лса, бир йилдан со'нг дипломатик миссияларнинг юқори лавозимли амалдорлари, масалан, Америка элчиси Томас Пикеринг, Буюк Британия элчиси Браян Фолл ва Франсия элчиси Пер Морел иштирок этиб, э'тирофни намойиш этдилар. Россия ташқи ишлар вазирининг о'ринбосари Кунадзе ҳатто Америка элчихонасида ҳам у ҳеч қачон бунчалик ко'п русларни ко'рмаганлигини та'кидлади.

Абдуллаев шунингдек, иммунолог Раҳим Хаитов, эндокринолог Исломбеков ва космонавт Владимир Жанибеков каби Россия фуқаролигига кирган ватандошлар билан ма'навий макон ва алоқаларни сақлаб қолишга ҳаракат қилди. О'збек тилини о'рганиш учун ватандошларнинг фарзандлари учун якшанба мактаби очилди ва фестиваллар о'тказилди. Буларнинг барчаси Россиядаги Ўзбек дипломатиясининг пойдеворини мустаҳкамлашга ёрдам берди.

1993-йилги тўнтариш ва ходимларни ҳимоя қилиш

Абдуллаевнинг Москвада бўлган давридаги энг қийин онлардан бири 1993-йилги тўнтариш эди. Элчихона деразаси ташқарисида у танклар, отишмалар ва Останкинога бостириб киришга гувоҳ бўлди. Афғонистон урушида хизмат қилган ва Қорабоғдаги воқеалар ҳамда Фарғона фожиаларига гувоҳ бўлган Абдуллаев Афғонистондан бери биринчи марта уйқусиз қолди.

Элчихона ҳар ярим соатда нима бўлаётгани ҳақида Тошкентга хабар берди. Тўсатдан Ўзбекистон Ташқи ишлар вазирлиги раҳбарларидан бири қўнғироқ қилиб, ходимларни шаҳарнинг турли қисмларидаги кайфият ҳақида "жонли маълумот" тўплаш учун Москва бўйлаб тарқатиб юборишни сўради. Бу топшириқдан чуқур таъсирланган Абдуллаев кўчаларда жанглар авж олаётган ва одамлар ўлаётган бир пайтда ходимларининг ҳаётини хавф остига қўя олмаслигини тушунтириб, рад этди. "Бу буйруқ" деган сўзларга у: "Кечирасиз, лекин мен бу буйруқни бажармайман", деб жавоб берди.

Беш дақиқадан сўнг Ислом Каримов юқори частотали радио орқали қўнғироқ қилди. "Аҳволингиз қалай?" деб сўралганда, у: "Яхшимисиз?" Абдуллаев жавоб берди: "Биз кутяпмиз". Каримов: "Раҳмат, ма'лумот қизиқарли, биз уни таҳлил қиляпмиз", деди. У ерда воқеалар ривожланмоқда ва биз ҳақиқатан ҳам қон то'килишини хоҳламаймиз; биз буни кутмаган эдик. Лекин сизнинг ҳозирги асосий вазифангиз: халқингизга г'амхо'рлик қилинг ва биз сиз билан эканлигимизни, мамлакат сиз билан эканлигини унутманг".

Ко'п о'тмай, о'ша ташқи ишлар вазири яна қо'нг'ироқ қилди ва Абдуллаев унга буйруқ Ислом Каримов томонидан бекор қилинганини, у ҳеч кимни бинодан чиқмасликни буюрганини ма'лум қилди. Ташқи ишлар вазири тезда рози бо'лди: "То'г'ри, Юсуф Не'матович, халқингизга г'амхо'рлик қилинг".

Абдуллаев дипломатия нафақат қабуллар ва тантанали кечки овқатлар, балки ко'пинча фалокат ёқасида турган, мамлакатнинг қадр-қимматини сақлаш ва халқини ҳимоя қилишни талаб қиладиган қийин иш эканлигини та'кидлайди.

**Давлат ташрифи ва суверенитетни тан олиш**

Абдуллаевнинг Москвадаги йилларида муҳим воқеалардан бири Ислом Каримовнинг 1994-йил 2-3-март кунлари давлат ташрифини ташкил этиш эди. Бу Каримовнинг Москвага то'ртинчи ташрифи эди, аммо давлат мақомини олган биринчи ташриф эди. О'збекистон элчихонаси МДҲ давлатлари президентининг биринчи давлат ташрифини ташкил этди.

Ташрифдан бир ой олдин Абдуллаев Россия Ташқи ишлар вазирлигининг протокол бошлиг'и билан тафсилотларни муҳокама қилди. Унга президент билан Внуковода учрашиш ва уни "Президент меҳмонхонасида" кутиб олиш таклиф қилинди. Абдуллаев АҚШ президенти Клинтоннинг қандай кутиб олинганини (Шереметевода, Қуролли Кучларнинг учта бо'линмасидан фахрий қоровул саф тортган ва Кремлда жойлашган) эслаб, О'збекистон президенти учун ҳам шунга о'хшаш протоколни талаб қилди. "Хо'ш, Юсуф Нематович, биз ҳаммамиз о'зимизникимиз", деган со'зларга у: "Албатта, о'зимизникимиз. Биз ҳали ҳам о'зимизникимиз", деб жавоб берди. Лекин мен сиздан суверен давлат раҳбаридан талаб қилинадиган барча протоколга риоя қилишингизни со'райман. Ва сиз Америка Қо'шма Штатлари Президентини шу тарзда қабул қилганингиз учун, мен сизнинг ҳам мамлакатимиз Президентини шу тарзда қабул қилишингизни истайман." Охир-оқибат, Ислом Каримов ва унинг рафиқаси Татяна Акбаровна Кремлда қолишди.

Россиядаги о'збек мулкларини (Аспирантура маркази, Кавказдаги санаторийлар) хусусийлаштириш билан ҳам шунга о'хшаш қийинчиликлар юзага келди. Бу мулклар О'збекистонга тегишли эканлигини ва қонуний доирада ҳал қилиниши кераклигини исботлаш керак эди.

**До'стлар маконини сақлаш ва ютуқларни э'тироф этиш**

Абдуллаевнинг асосий мақсади ма'лумот то'плаш эмас эди (Россия аллақачон яхши танилган эди ва рус матбуоти эркин ҳаракатланувчи оломон эди), балки турли алоқалардан фойдаланиб, до'стлар маконини сақлаб қолиш эди.

Россия фуқаролигига кирган ватандошлар, масалан, академиклар Раҳим Хаитов ва Исломбеков ҳамда космонавт Владимир Джанибеков билан муносабатларни сақлаб қолиш муҳим эди. Ватандошларнинг фарзандлари учун якшанба мактаби очилди ва Россия до'стлар мамлакати бо'либ қолишини та'минлаш учун фестиваллар о'тказилди. Абдуллаев бу муваффақиятли бо'лганига ишонади.

Америка элчиси Томас Пикеринг кетганидан со'нг, Москва орқали О'збекистон-Америка муносабатлари янги босқичга ко'тарилган эди. Россия Ташқи ишлар вазирлиги ташқи ишлар вазири о'ринбосари даражасида махсус қабул уюштирди. Россия ташқи ишлар вазири Андрей Козйрев, гарчи ҳозир бо'лмаса ҳам, Абдуллаевнинг жо'наб кетган куни шахсан у билан хайрлашди ва О'збекистон ва унинг сиёсатига чуқур ҳурмат билдирди, буни Абдуллаев О'збекистон мустақиллигини мустаҳкамлашдаги муҳим ютуқларини э'тироф этиш деб билади.

**Та'лимга қайтиш ва янги лойиҳалар**

Абдуллаев "бирор нарса тугагандан со'нг бошланади" деб та'кидлайди. Президент томонидан имзоланган чақирув хатларида шундай дейилган: "О'збекистон олий та'лим тизимини янада мустаҳкамлаш мақсадида Юсуф Не'матович Абдуллаевни ушбу соҳада мас'ул лавозимга тайинлашга қарор қилинди, уни О'збекистон Республикасининг Россия Федерациясидаги Фавқулодда ва Мухтор элчиси лавозимидан чақириб олди".

Шундай қилиб, Ислом Каримовнинг дуоси билан Абдуллаев олий та'лимга қайтди. Дастлаб у олти ойга яқин Вазирлар Маҳкамасининг Фан ва та'лим департаменти бошлиг'и лавозимида ишлади. Кейин Абдуллаев шахсан ишлаб чиққан лойиҳа бо'лган Самарқанд давлат чет тиллар институтини ташкил этиш то'г'рисидаги президент фармони чиқарилди. Унга институт раҳбари лавозими таклиф қилинди ва у ... да ишлади. О'шандан бери олий ма'лумотга эга.

Юсуф Абдуллаев ҳаётидаги ко'п нарсалар нолдан бошланганидан фахрланади. 1980-йилдан 1983-йилгача у ёшлар бо'йича маслаҳатчи ва Афг'онистон можароси фахрийси сифатида Афг'онистонда Ёшлар Кадрлари Институтини ташкил этди ва бунинг учун Афг'онистон Президенти Бабрак Кармалдан 1-сонли До'стлик ордени билан тақдирланди. У деярли то'ққиз йил давомида Самарқанд Чет тиллар институтининг биринчи ректори бо'либ ишлади. Чет элдан қайтгач, Эриелл уни Эриелл Проф Эдусатион корпоратив о'қув марказини ташкил этишга таклиф қилди.

2022-йил 28-январда Президент Шавкат Мирзиёев 2022–2026 йилларга мо'лжалланган Ривожланиш стратегиясини имзолади ва хориждаги етакчи техник университетлар билан ҳамкорликда Самарқанд халқаро технология университетини ташкил этишни буюрди. Абдуллаев ушбу лойиҳага раҳбарлик қилди. Қисқа вақт ичида Америка та'лим моделидан фойдаланган ҳолда, инглиз тилида дарслар о'тадиган ва 23 мамлакатдан 95 нафар хорижий профессор иштирок этадиган то'лиқ муҳандислик университети ташкил этилди.

**Ташқи сиёсат ички сиёсатнинг давоми сифатида**

Абдуллаев классик дипломатик формулани та'кидлайди: "Ташқи сиёсат ички сиёсатнинг давомидир." О'ша пайтда ҳам, ҳозир ҳам асосий вазифа Янги О'збекистон ислоҳотларини илгари суриш ва хорижий ҳамкорларни иложи борича ко'проқ жалб қилишдир. Мақсадлар о'згаришсиз қолмоқда: иқтисодий о'сиш ва фаровонлик, до'стлик маконини кенгайтириш ва барқарорлик ва тинчликни та'минлаш.

Мустақилликнинг 35 йиллигида О'збекистон тинчлик, барқарорлик ва миллатлараро тотувлик билан ажралиб туради. Афг'онистон ва иккита можаро зонасида яшаган Абдуллаев бу ютуқларни алоҳида та'кидлайди. 35 йил ичидаги асосий ютуқ тинчлик, барқарорлик ва миллатлараро тотувликдир.

О'збекистон халқи тинчлик ва барқарорликни қадрлайди. Абдуллаев одамларни қо'шни мамлакатларда нималар бо'лаётганига қарашга чақиради. Унинг фикрича, Янги О'збекистоннинг асосий ютуг'и Марказий Осиё минтақасини мустаҳкамлашдир. Одамлар энди Тожикистон ва бошқа қо'шни давлатларга бемалол саёҳат қилмоқдалар ва муносабатлар янги ма'но касб этмоқда. Афг'онистонга келсак ҳам, қийинчиликларга қарамай, О'збекистон ички ишларга аралашмаслик тамойилига амал қилади, вазиятни то'г'ирлаш ва иқтисодий тург'унликдан чиқишда максимал даражада ёрдам ко'рсатишга интилади.

**О'збекистоннинг келажаги: қонун устуворлигига асосланган, ижтимоий ва дунёвий давлат**

Янги версия 2023-йил 30-апрелда қабул қилинган Конституцияда О'збекистон суверен, демократик, ҳуқуқий, ижтимоий ва дунёвий давлат сифатида белгиланган. Абдуллаев дастлабки икки соҳа - суверенитет ва демократик жараёнлар - иложи борича то'лиқ амалга оширилганига ишонади.

У Протагорасдан иқтибос келтиради: "Инсон ҳамма нарсанинг о'лчовидир". Ҳамма нарса инсон фаровонлиги призмасидан баҳоланиши керак. То'лиқ амалга оширилиши керак бо'лган кейинги тамойиллар қонун устуворлиги ("Мен ҳимояланганман"), ижтимоий давлат ("Мен қадр-қиммат билан яшайман, давлат менинг манфаатим учун ишлайди") ва дунёвий давлат (дин миллатни тарбиялаш ва мустаҳкамлашда ма'навий омил сифатида).

Юсуф Абдуллаев О'збекистоннинг кейинги 15-20 йил ичидаги ривожланишининг кейинги босқичини шундай тасаввур қилади.

Суҳбатни Давлат Умаров олиб борди.