Марокашнинг биринчи аёл бош вазири қирол, диндорлар ва феминистлар орасида қолди

**Марокашнинг биринчи аёл бош вазири қирол, уламолар ва феминистлар ўртасида қолди**

Эл Мансури (чапда) Қирол Муҳаммад VI (ўнгда) томонидан мамлакатнинг биринчи аёл бош вазири этиб тайинланди

Қирол Муҳаммад VI Фатима Заҳра Эл Мансурини мамлакатнинг биринчи аёл бош вазири этиб тайинлаганидан бери Марокашда "ўз ишларини аёл кишига топширган қавм ҳеч қачон нажот топмайди" деган исломзий ҳадис яна кун тартибига чиқди.

Исломийлар бошчилигидаги ҳукуматда собиқ адлия вазири бўлган Мустафо Рамид шу ой бошида Facebook’даги узун постида ушбу ҳадисни келтириб, аёл киши мамлакатнинг энг юқори сиёсий лавозимини эгаллаши керакми-йўқми деган масалани сўроқ остига олди.

Унинг таъкидлашича, аҳолисининг аксарияти мусулмон бўлган Марокаш тенглик ва давлат раҳбарлиги бурчлари ўртасида мувозанатни сақлаб келган, чунки энг олий лавозим — қироллик мақоми фақат эркаклар учун сақланиб қолган.

Марокаш — конституциявий монархия. Шунга қарамай, ижроия ҳокимияти ҳали ҳам 63 ёшли монарх қўлида.

Эл Мансурининг "Асаллик ва замонавийлик" партияси (Pam) сентябрдаги парламент сайловларида энг кўп ўринни эгаллади ва шундан бери бошқа учта партия билан коалиция тузишини билдирди. Биргаликда улар парламентдаги 395 ўриндан 207 тасини назорат қилади.

50 ёшли Эл Мансури ўз тайинланишини Марокаш аёллари учун муҳим бурилиш нуқтаси деб таърифлади

Эл Мансурининг қирол томонидан тайинланиши тарихий воқеа бўлди, лекин шу билан бирга, аёлларнинг раҳбарлик лавозимларида бўлишига нисбатан давом этаётган хавотирларни ҳам юзага чиқарди.

Тайинловнинг эртаси куни маҳаллий Chouf TV телеканали кўчаларга чиқиб, марокашлик эркаклардан аёл кишининг ҳукуматга раҳбарлик қилиши ҳақида "нима фикрда эканликларини" сўради.

Бир нечта эркаклар, асосан ўрта ва катта ёшдагилар, жавоб беришдан олдин бироз ўйланиб қолишди. Баъзилар бу қиролнинг танлови бўлгани учун қарорни қабул қилишларини айтишди.

Исмини ва ёшини айтмаган сочларига оқ тушган бир киши шундай деди: "Аёл кишининг ҳукумат раҳбари бўлиши эриш туюлади. Бу менга қанчалик маъқул келишига ишончим комил эмас."

Марокашда монархияни танқид қилиш ҳуқуқий хавф туғдиради. Жоноят кодексига кўра, қиролга, қироллик оиласига ва монархияга нисбатан муайян шаклдаги ҳақорат ёки таҳқирлаш жиноят ҳисобланади.

Интернетда бу тайинлов тезда сиёсий сатира мавзусига айланди.

Икки аёлнинг бир-бирининг сочини тортаётгани акс этган видео кенг тарқалди ва ундаги изоҳларда Эл Мансури ва унинг ҳамкасблари ўртасидаги парламент баҳслари шунга ўхшаши мумкинлигига шама қилинди.

Шунга қарамай, кўплаб ёш марокашликлар, айниқса аёллар, унинг тайинланишини мамнуният билан кутиб олишди.

Марокашда қарашлар ўзгариб бораётган бўлса-да, консерватив диний қарашлар ҳали ҳам сезиларли таъсирга эга.

Гендер тенглиги бўйича мамлакатдаги энг баҳсли мунозараларнинг баъзилари оила ҳуқуқига, жумладан, мерос, никоҳ ва ажрашиш масалаларига қаратилган.

Амалдаги мерос қоидаларига кўра, қиз бола одатда шу каби ҳолатларда ўғил бола оладиган улушнинг ярмини олади.

Мамлакатнинг диний уламолар органи бўлган Уламолар Олий Кенгаши ислом фиқҳига таяниб, меросда тенгликни таъминлаш талабларига қаршилик кўрсатиб келмоқда.

У шунингдек, ака-укаси бўлмаган етим қизларни ўз меросини эркак қариндошлари, жумладан узоқ қариндошлари билан баҳам кўришни талаб қилиши мумкин бўлган "таасиб" қоидасини бекор қилиш таклифларини ҳам рад этди.

Марокашнинг Инсон ҳуқуқлари бўйича миллий кенгаши 2022 йилги ҳисоботида тенг бўлмаган мерос қоидалари аёллар ўртасида қашшоқликнинг ортишига сабаб бўлаётганини таъкидлаган эди.

Кўп хотинликка ҳам муайян шартлар асосида рухсат берилган. Оила кодексига таклиф этилаётган ўзгаришлар орасида аёлларга никоҳ шартномасида эрларининг бошқа хотин олмаслигини кўрсатиб ўтишга рухсат бериш ҳам бор.

Аммо ҳали ҳам мустасно ҳолатлар мавжуд, жумладан, биринчи хотиннинг бепуштлиги ёки хасталиги билан боғлиқ қоидалар шулар жумласидандир ва аёллар ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи гуруҳлар буни шахсий ҳаёт ва тиббий сирнинг бузилиши сифатида танқид қилган.

Бу масалалар никоҳ, ажрашиш ва фарзанд васийлигини тартибга солувчи Марокаш оила кодекси — Мудаванани ислоҳ қилиш таклифларининг марказида туради.

2024 йилда бир қатор ўзгаришлар эълон қилинган эди, аммо ислоҳотлар ҳали қонунга айлангани йўқ.

Оила ҳуқуқидан ташқари, баъзи ёш аёллар янги бош вазир қизлар таълимини яхшилаш бўйича ҳам иш олиб боришига умид қилмоқда.

Марокашнинг расмий миллий статистика агентлиги бўлган Планлаштириш бўйича Олий комиссиянинг 2025 йилдаги маълумотларига кўра, қишлоқ жойларда 15–17 ёшли қизларнинг фақат 55 фоизи мактабга боради, у ерда қашшоқлик, эрта никоҳ ва мактабни ташлаб кетиш асосий тўсиқлар бўлиб қолмоқда. Шаҳар жойларда бу кўрсаткич 100% ни ташкил этади.

"Марокаш қишлоқларидаги кўплаб қизлар мактаблар узоқда жойлашгани, транспорт хавфсиз эмаслиги ёки йўқлиги ва имконияти чекланган оилалар кўпинча қизларини уйда олиб қолиши сабабли мактабни эрта ташлаб кетишади", дейди марокашлик ёш аёл Шифа Лаазузи BBCга.

Унинг айтишича, яна бир сабаб — камбағал ва қишлоқ жойлардаги кўплаб қизларнинг ҳайз гигиенаси воситаларини сотиб олишга қурби етмаслигидир.

"Ҳайз саламатлиги ҳали ҳам тақиқланган мавзу сифатида кўрилади... Мен мактабларда бепул гигиена воситалари бўлишини хоҳлардим", дейди Лаазузи.

Эл Мансури сиёсатда янги одам эмас. Жамоатчилик ҳаётидаги 20 йилдан ортиқ вақт давомида у Марракеш мэри бўлиб ишлаган, ҳукуматда лавозимларни эгаллаган ва парламентда ўтирган.

Охирги беш йил давомида у собиқ бош вазир Азиз Аханнуш даврида миллий ҳудудларни планлаштириш, шаҳарсозлик, уй-жой ва шаҳар сиёсати вазири бўлиб ишлаган.

Тайинланганидан сўнг, Эл Мансури бу лаҳзани Марокаш аёллари учун муҳим босқич сифатида баҳолади.

"Биринчи аёл ҳукумат раҳбари бўлиш нафақат мен учун, балки қиролликнинг барча аёллари учун фахр манбаидир", деди у.

Тайинланганидан бери у оила кодексига ислоҳотларни илгари суриш нияти бор-yo'қлигини айтмади.

Шу кунгача бўлган сиёсий фаолияти давомида у мерос қоидалари, кўп хотинлик ва оила кодексига ўзгартиришлар кенг муҳокама қилинаётган бир пайтда ҳам аёллар ҳуқуқлари бўйича бирор бир муҳим оммавий баёнот бермаган.

Марокаш қироли Муҳаммад VI Марокаш конституциясида мустаҳкамланган анъанавий исломий унвон — "Мўминлар амири" унвонига эга

У make Буюк Британиядаги Эксетер университетининг Глобал Жануб бўйича мутахассиси доктор Ирен Фернандес-Молина бу тайинловни монархиянинг кенгроқ сиёсий манфаатлари нуқтаи назаридан кўради.

"Марокашдаги [сентябрь] парламент сайловларини ёритишда иккита асосий сарлавҳа устунлик қилди: сўнгги икки ўн йилликдаги энг паст давомат ва Қирол Муҳаммад VI нинг мамлакат тарихида биринчи марта аёл кишини бош вазир этиб тайинлаши", дейди у BBCга.

"Иккинчисини биринчисисиз тушуниб бўлмайди."

Расмий маълумотларга кўра, сайловчиларнинг давомати рўйхатга олинганларнинг бор-yo'ғи 38 фоизини ташкил этди, овоз бериш ҳуқуқига эга бўлган барча фуқароларнинг улуши эса ундан ҳам паст бўлди.

Фернандес-Молина бу тайинловни "авторитар давлат феминизми, режимни легитимлаштириш мақсадида аёллар ҳуқуқлари учун курашдан юқоридан пастга қараб, танлаб фойдаланиш" мисоли деб атайди.

Унинг айтишича, аёл кишини энг юқори ҳукумат лавозимига кўтариш, сиёсий тизим ва ижтимоий ислоҳотлар суръати деярли ўзгаришсиз қолса ҳам, модернизация ва тараққиёт қиёфасини кўрсатишга қаратилган бўлиши мумкин.

Марокашдаги аёллар ҳуқуқлари ҳимоячиси Ясмина Бенслимане учун бу тайинлов узоқ вақтдан бери мавжуд бўлган тўсиқни бузиб ўтади, аммо унинг айтишича, Эл Мансурининг келиб чиқиши ҳам муҳимдир.

"Бу стереотипларга қарши чиқади, чунки у ниҳоят ҳеч қачон бузилмаган чегарани бузиб ўтди", дейди у. "Аммо унинг у ерга қандай етиб боргани муҳим."

Эл Мансурининг марҳум отаси пошо, маҳаллий юқори мартабали мулозим ва дипломат бўлган. Бенслиманенинг айтишича, унинг имтиёзли келиб чиқиши ва сиёсий алоқаларга эгалиги уни жамоатчилик ҳаётига кириш учун имкониятлари камроқ бўлган кўплаб марокашлик аёллардан ажратиб туради.

Бенслимане учун, мамлакатдаги кўплаб аёллар ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи гуруҳлар учун бўлгани каби, Мудаванани ислоҳ қилиш янги ҳукумат учун ҳал қилувчи синов бўлиб қолмоқда.

Шунга қарамай, Эл Мансурининг ҳаракат қилиш майдони мамлакатнинг сиёсий тизими томонидан чекланган.

Қирол асосий соҳалар, жумладан мудофаа ва ташқи ишлар бўйича кенг ваколатларни сақлаб қолади, ҳукумат раҳбари эса ҳокимият бўлинган тизимда ишлайди.

Мудавана ислоҳоти бўйича у мамлакатнинг аксарияти эркаклардан иборат бўлган диний уламолари билан тўқнашишига тўғри келади.

Баъзи марокашлик аёллар унинг тайинланишини мамнуният билан кутиб олишса-да, энг муҳими унинг бош вазир сифатида нима қилиши эканини айтишади.

"Мен Эл Мансурига аёл киши эканлигига қараб баҳо берилмаслиги керак деб ўйлайман. Ҳокимиятдаги аёл бўлиш инсонни автоматик равишда аёллар ҳуқуқлари ҳимоячисига айлантирмайди", дейди марокашлик ёш аёл Сара Зуитен BBCга.

"Унинг партияси ўзини модернизация қилувчи сиёсий куч сифатида кўрсатади, шунинг учун мен бунинг ҳақиқий ўзгаришларга айланишини кўришни хоҳлайман."