Марказий Осиёда пахтачилик 2016–2025 йилларда.

Марказий Осиёда пахтачилик 2016–2025 йилларда

Пахтачилик Марказий Осиё аграр иқтисодиётининг асосий тармоқларидан биридир. Тўқимачилик корхоналарининг қувватлар билан бандлиги, суғориш сувига бўлган эҳтиёж, қишлоқ жойларида аҳоли бандлиги ва минтақа мамлакатларининг глобал қиймат занжиридаги ўрни унга боғлиқ. Шу билан бирга, 2016–2025 йилларда тармоқ таркибий ўзгаришларни бошдан кечирди.

Марказий Осиё пахтачилигида ўн йилликнинг асосий тенденциялари қуйидагилар бўлди:

- минтақада экин майдонларининг 300 минг гектарга — 2,1 млн гектардан 1,8 млн гектаргача қисқариши,

- пахта ҳосили ҳажмининг 32 фоизга — 4,6 млн тоннадан 6,1 млн тоннагача кўпайиши, бунинг натижасида эса ўртача ҳосилдорликнинг 12 ц/га га — 22 ц/га дан 34 ц/га гача ошиши.

Бу иқтисодий моделнинг аста-секин экстенсив, кўп сув талаб қиладиган ишлаб чиқаришдан ҳар бир гектардан олинадиган самарани оширишга ўтаётганини кўрсатади.

Яна бир таркибий минтақавий тренд хом пахта экспортининг сезиларли даражада қисқариши бўлди. Бешта давлатнинг умумий баҳоланган экспорт ҳажми 2016 йилдаги 745 минг тоннадан 2025 йилда 180 минг тоннагача ёки 76 фоизга камайди.

Ўзбекистон — минтақадаги етакчи пахта етиштирувчи (2025 йилдаги ҳосилнинг 65 фоизи) — 2017–2025 йилларда амалга оширилган ислоҳотлар туфайли энг чуқур таркибий қайта қуришни намойиш этди.

Кўриб чиқилаётган даврда тармоқни тизимли трансформация қилишдаги асосий ўзгаришлар бюджет соҳаси ходимларини оммавий сафарбар қилишдан воз кечиш, пахтачилик занжирига бозор механизмларини жорий этиш ва пахта майдонларини бошқа қишлоқ хўжалиги экинларига ўтказиш ҳисобига қисқартириш бўлди.

Ғўза майдони 2016 йилдаги 1,3 млн гектардан 2025 йилда 875 минг гектаргача (−30,8%) камайди, ҳосил эса 3 млн тоннадан тахминан 4 млн тоннагача (+35,2%) ўсди. Натижада ҳосилдорлик деярли икки баравар ошди — 23,4 ц/га дан 46 ц/га гача, бу тарихий юқори кўрсаткичга айланди.

Пахтачиликда хўжалик-иқтисодий муносабатларни таркибий қайта қуришнинг бош элементи вертикал интеграциялашган тўқимачилик тармоғини шакллантирган ҳолда кластер моделини синовдан ўтказиш ва кейинчалик бутун республикага ёйиш бўлди. Бугунги кунда мамлакатда 140 дан ортиқ пахта-тўқимачилик кластери фаолият юритмоқда.

Шу билан бирга, мамлакат кўриб чиқилаётган даврда хом тола экспортини деярли тўхтатди (2016 йилда пахта толаси экспорти 637 млн долларлик 416 минг тоннани ташкил этган эди) ва ўз хомашёси базасида юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар экспортига йўналтирилган тўлиқ тўқимачилик циклини барпо этди. Маълумот учун, кўриб чиқилаётган даврда тўқимачилик ва кийим-кечак экспорти 3 баравардан зиёд ўсиб, 3 млрд долларга етди.

ФАО маълумотларига кўра, экин майдонлари 2016 йилдаги 545,6 минг гектардан 580 минг гектаргача кўпайди ва сўнгги йилларда деярли ўзгаришсиз қолди. Ишлаб чиқариш 2022 йилгача 1,1–1,28 млн тонна даражасида сақланиб турди, кейин 2023 йилда 661 минг тоннагача ва 2024 йилда 600 минг тоннагача камайди. ОАВ хабарларига кўра, 2025 йилда 1,2 млн тонна ҳосил йиғиштириб олиш режалаштирилган эди. Шундан келиб чиқиб, ҳисобланган ҳосилдорлик 19,6 ц/га дан ошиб, ўтган йили 21,6 ц/га ни ташкил этди.

Кўзгу маълумотларига кўра, кўриб чиқилаётган даврда пахта экспорти сезиларли даражада қисқарди — 2016 йилдаги 175 минг тоннадан сўнгги йилларда 10 минг тоннадан камроққача. Пахта ҳосили ҳажми 1 млн тоннадан юқори бўлиб қолганини ҳисобга олсак, Туркманистон ҳам ички қайта ишлашни кенгайтириш ва кейинчалик юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар ишлаб чиқариш чораларини кўрган деб тахмин қилиш мумкин.

Қозоғистон кўриб чиқилаётган даврда ишлаб чиқаришни 1,6 бараварга оширди — 2016 йилдаги 287 минг тоннадан 2025 йилда 466 минг тоннагача. Бунда ҳосилнинг сезиларли ўсиши 2025 йилда — 54 фоизга қайд этилганини таъкидлаш лозим. Сўнгги йилларда ишлаб чиқариш тўлиқ Туркистон вилоятида жамланган. Майдон 32,8 фоизга ошиб, 145,6 минг гектарга етди, ҳосилдорлик эса 26,2 ц/га дан 32,0 ц/га гача кўтарилди. Шундай қилиб, ўсиш бир вақтнинг ўзида экин майдонларини кенгайтириш ва маҳсулдорликни ошириш ҳисобига таъминланди.

Толанинг ташқи етказиб берилиши аҳамиятли бўлиб қолмоқда: экспорт 46 фоизга ошиб, 75,1 минг тоннага, қиймат ифодасида эса 56 фоизга ошиб, 111 млн долларга етди. Шу билан бирга, 2025 йилда 2024 йилга нисбатан экспорт ҳажми 20 фоизга, қиймати эса 25 фоизга камайганини таъкидлаш лозим.

Қозоғистон сўнгги йилларда ички қайта ишлашни кенгайтиришга интилмоқда. Туркистон вилоятида пахта-тўқимачилик кластерлари ташкил этилмоқда.

Тожикистонда 2017–2025 йилларда ишлаб чиқариш 34 фоизга ошиб, 285 минг тоннадан 383 минг тоннагача етди. Бироқ динамика беқарор бўлди: 2022 йилдаги 405 минг тоннадан кейин ҳосил 2023 йилда 344 минг тоннагача ва 2024 йилда 254 минг тоннагача камайди. Кўриб чиқилаётган даврда экин майдонлари 160–187 минг гектар даражасида сақланиб қолди. Ўтган йил якунларига кўра ҳосилдорлик 20,5 ц/га ни ташкил этди — бу бир йил олдингидан юқори, аммо кўриб чиқилаётган даврдаги 2021 йилги энг юқори кўрсаткичдан (22,4%) пастдир.

Тожикистон тола экспортига бўлган яққол йўналишини сақлаб қолмоқда — 2025 йилда 93 минг тонна. Экспорт 2024 йилга нисбатан 6,5 фоизга бироз камайди. Қиймат ифодасида экспорт кўриб чиқилаётган даврда 2016 йилдаги 120 млн доллардан 2021 йилда 203 млн долларгача ўсди, кейин эса кейинги йилларда изчил камайиб, ўтган йил якунларига кўра 142 млн долларни ташкил этди.

— минтақадаги ўн йил ичида ҳам майдони, ҳам ишлаб чиқариш ҳажми кескин қисқарган ягона мамлакатдир. Бундан ташқари, майдонларни пахтадан бўшатиш бўйича яққол сиёсат 2022 йилдан кейин кузатилмоқда. Умуман олганда, экин майдонлари 24,4 минг гектардан (кўриб чиқилаётган даврдаги энг юқори кўрсаткич) ўтган йили 6,4 минг гектаргача (−73%) камайди. Ўша йилларда ҳосил 80 минг тоннадан 23,5 минг тоннагача (−70%) камайди. Шу билан бирга, ҳосилдорлик 2016 йилдаги 31,4 ц/га дан 2025 йилда 36,6 ц/га гача кўтарилди ва минтақадаги энг юқори кўрсаткичлардан бири бўлиб қолмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, 2016–2025 йилларда Марказий Осиё мамлакатларида пахтачиликнинг янада интенсив моделига ўтиш бошланганини таъкидлаш мумкин. Экин майдонларининг қисқариши ҳосил ва ҳосилдорликнинг ўсиши билан бирга кечди. Бу ўзгаришга асосий ҳиссани Ўзбекистон қўшди.

Пахта экинларининг сув талабчанлигини ҳисобга олган ҳолда, янада маҳсулдор моделга ўтиш ҳаётий муҳим аҳамиятга эга. Ҳосилни янада ошириш суғориладиган майдонларни кенгайтиришга эмас, балки томчилатиб ва дискрет суғоришга, лазерли текислашга, қурғоқчиликка чидамли навларга, рақамли мониторинг ва сувнинг иқтисодий асосланган ҳисобига таяниши керак. Бу 2026 йилга мўлжалланган режаларда ўз аксини топган. Хусусан, Ўзбекистонда жорий йил учун ҳосил бўйича мақсадли марра 4,5 млн тоннагача оширилди. Тожикистонда ҳам ғўзанинг 186,8 минг гектарга жойлаштирилиши ва ҳосил йиғиш режаси 393 минг тонна даражасида эканини ҳисобга олган ҳолда ҳосилдорликнинг ўсиши прогноз қилинмоқда.

Шунингдек, минтақа хомашё экспортини қисқартиришга ва пахтани мамлакат ичида қайта ишлашга ўтишга интилаётганини таъкидлаш лозим, бунда Қозоғистон ва Тожикистон учун қўшилган қиймат занжирини чуқурлаштириш вазифаси янада долзарблигича қолмоқда.

Умуман олганда, Марказий Осиё пахтачилик мажмуаси сезиларли салоҳиятни сақлаб қолмоқда, бироқ унинг кейинги ўсиши гектаридан олинадиган даромаднинг ошиши, қайта ишлаш чуқурлиги, юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар экспорти ва сув сарфи изининг камайиши билан ўлчаниши керак. Маҳсулдорлик, шаффофлик ва барқарорликнинг уйғунлиги минтақага чекланган ер ва сув ресурслари шароитида рақобатбардош пахтачиликни ривожлантириш имконини беради.