«Марказий Осиё янада прогноз қилиб бўладиган минтақага айланди» — Содиқ Сафоев

«Марказий Осиё янада барқарор ва ишончли минтақага айланди» — Содиқ Сафоев

Олий Мажлис Сенати раисининг биринчи ўринбосари Содиқ Сафоев 1 октябрь куни Бокуда Марказий Осиё ва Кавказ мамлакатларини, шунингдек, Мўғулистон ва Афғонистонни бирлаштирувчи CAMCA (Central Asia, Mongolia, Caucasus, Afghanistan) тармоғининг Минтақавий форумида нутқ сўзлади.

У халқаро инқироз фонида Марказий Осиё янада барқарор, прогноз қилиб бўладиган ва жозибадор минтақага айланиб бораётганини, бироқ бундан кейинги ривожланиш учун ҳамкорликни, минтақавий ўзликни ва ишончни мустаҳкамлаш зарурлигини таъкидлади.

Марказий Осиё ва минтақанинг роли ҳақида гапирар экан, Содиқ Сафоев Марказий Осиёни чорраҳа сифатида тасаввур қилиш янгилик эмаслигини қайд этди.

«Чорраҳа бўлиш, эҳтимол, Марказий Осиёнинг тақдиридир. Қадим замонлардан буён ушбу минтақа турли макроҳудудларни боғлаб келган. У ўз чегараларини, тузилишини, устувор дини ва тилларини кўп марта ўзгартирган», — деди у.

Бироқ бугун, унинг сўзларига кўра, дунёнинг ўзи чорраҳада турибди: «Бугун дунёда содир бўлаётган воқеалар ғайриоддийдир, Марказий Осиё ва CAMCA минтақаси эса ушбу маконнинг марказида бўлгани ҳолда, асосий глобал тенденциялар таъсирини ўз танасида ҳис қилмоқда. Шу боис минтақадаги жорий ва ривожланаётган воқеаларни, шунингдек, унинг келажагини таҳлил қилишни кенгроқ глобал контекстда кўриб чиқиш зарур».

Содиқ Сафоевнинг сўзларига кўра, дунё полиинқироз, яъни бир вақтнинг ўзида бир нечта ҳалокатли воқеаларнинг содир бўлиши ҳолатида турибди. У ўз ҳаётида ҳеч қачон бундай вазиятни кузатмаганини таъкидлади.

«Бир инқироз ортидан бошқаси келмоқда: қонли урушлар, санкциялар, етказиб бериш занжирларининг узилиши ва бошқа ларзалар. Бунга етакчи глобал иштирокчилар ўртасидаги ишончсизлик ва куч ишлатишнинг тобора кенгроқ қабул қилиниши қўшилмоқда, бу эса, менинг фикримча, ўта ташвишли ҳолатдир. Ўтган йили дунё давлатлари қуролланишга 2,7 трлн доллар сарфлади, айни пайтда бутун дунё бўйлаб 1 млрд одам оғир шароитларда яшамоқда», — дея таъкидлади Содиқ Сафоев.

Унинг баҳолашича, бу дунё тартиботининг трансформациясидан далолат беради.

«Бу халқаро ҳуқуқни менсимаслик ва парчаланишда намоён бўлмоқда. Шу билан бирга, асосий инқироз шундаки, дунё ўзаро боғлиқликни йўқотаётгани йўқ: глобаллашув бекор қилингани йўқ, деглобаллашув жараёни мавжуд эмас. Бироқ давлатлар ва асосий иштирокчилар ўртасидаги ишонч ва ўзаро тушуниш йўқолмоқда. Бу жуда хавфли уйғунлик: ўзаро боғлиқлик ортиб бормоқда, ишонч эса йўқолмоқда».

Сенатор ўз нутқида глобал таҳдидларга қарши туриш учун жамоавий ҳаракатлар ва биргаликдаги саъй-ҳаракатлар зарурлигини қайд этди.

«Аммо шу билан бирга, БМТ каби йирик халқаро ташкилотлар ва институтларнинг ушбу таҳдидларга жавоб бериш қобилияти критик даражада паст. Афсуски, бу инқироз эртага ёки яқин йилларда тугамайди. Дунё эндигина узоқ давом этадиган трансформация даврига қадам қўймоқда ва минтақа давлатларининг биргаликдаги жавоби бўлиши керак», — деди у.

Содиқ Сафоев дунё тараққиётининг маҳзун манзарасига қарамай, Марказий Осиё ва кенгроқ CAMCA минтақасида бунинг тескариси бўлган тенденциялар кузатилаётганини таъкидлади.

«Дунёда кўп томонлама дипломатия инқирозга юз тутаётган бир пайтда, бизнинг минтақамизда кўп томонлама дипломатия, аксинча, йилдан-йилга кучайиб бормоқда. Агар илгари Марказий Осиёни турлича, асосан унинг йирик минтақавий ёки глобал кучларга яқинлиги орқали таърифлашган бўлса, бугунги кунда минтақа тобора кўпроқ шунчаки постсовет макони эмас, „яна бир нечта -стонлар“ эмас ва оралиқ бир нарса эмас, балки йирик бозорлар ва йирик иштирокчиларни боғлайдиган макон сифатида қабул қилинмоқда».

Сенатор, шунингдек, landlocked («денгизга чиқиш имконияти бўлмаган») тушунчасига тўхталиб, Марказий Осиё аста-секин landlocked-минтақадан land-linked-минтақага, яъни бошқа маконлар билан боғланган минтақага трансформация бўлаётганини таъкидлади.

«Агар трансатлантик ҳамжамиятда, ислом дунёсида, араб дунёсида ва бошқа маконларда парчаланиш кузатилаётган бўлса, CAMCA минтақасида, аксинча, мамлакатларни яқинлаштирадиган тортишиш кучлари пайдо бўлмоқда».

Содиқ Сафоев бу жараёнларни, хусусан, президент Мирзиёев раҳбарлигида Ўзбекистон ташқи сиёсатининг янгиланиши билан боғлади.

«Бугун Марказий Осиёда ҳамкорликни жипслаштиришга қаратилган барқарор тенденция кузатилмоқда. Аммо гап албатта интеграция ҳақида кетаётгани йўқ. Эҳтимол, бугун „интеграция“ сўзини ишлатишдан тийилиш маъқулдир, чунки у жуда кучли сўз. Бироқ янада чуқурроқ ва яқинроқ ҳамкорлик ҳақиқатан ҳам ривожланмоқда», — деди у.

Бу, унинг баҳолашича, минтақани янада барқарор ва прогноз қилиб бўладиган қилади.

«Барқарорлик ва прогноз қилиб бўлувчанлик — бугунги кунда дунёга айнан етишмаётган нарсадир. Агар глобал контекстда геосиёсий ноаниқлик ҳақида тобора кўпроқ гапирилаётган бўлса, Марказий Осиё ва CAMCA минтақасига нисбатан оптимизм учун кўпроқ асослар бор. Бу Марказий Осиё дунё учун янада жозибадор бўлиб бораётганини англатади», — дея тушунтирди Ўзбекистон вакили.

У, шунингдек, Озарбайжонни Маслаҳат учрашувларининг тўлақонли иштирокчиси сифатида қабул қилиш тўғрисидаги қарорни эслатиб ўтди.

«Менимча, Марказий Осиё давлат раҳбарларининг Маслаҳат учрашувларини ўзига хос кенгаш ёки бошқа институтга трансформация қилиш вақти келди — шунчаки маслаҳатлашув майдончаси эмас, балки ундан каттароқ нарсага», — деди у.

Сенатор, шунингдек, икки йил аввал Озарбайжон, Қозоғистон ва Ўзбекистон раҳбарлари Бокуда саммит ўтказганини ва бу «мустаҳкам геостратегик учбурчак»ни яратганини тилга олди.

Интеграция ҳақида гапирар экан, Содиқ Сафоев у, энг аввало, ихтиёрий бўлиши кераклигини таъкидлади.

«Мажбурий интеграция, қачонки кимдир мамлакатни бирор бир бирлашмага аъзо бўлишга мажбур қилса, ҳеч қачон мустаҳкам ва барқарор бўлмайди. Мамлакат у ёки бу форматда иштирок этишдан сиёсий ва иқтисодий манфаат кўриши керак. Бундан ташқари, интеграциянинг аниқ белгиланган мақсади бўлиши лозим», — деди у.

Сенатор манфаатлар муҳимлигини, бироқ ҳар қандай интеграциянинг асосий элементи умумий қадриятлар ва умумий тамойиллар эканини қайд этди: «Ҳеч қандай иқтисодий манфаатлар, сиёсий масалалар ёки хавфсизлик масалалари ушбу асосий элементнинг ўрнини боса олмайди. Бундай умумий қадриятларни яратиш CAMCA минтақаси ва Марказий Осиё учун энг муҳим вазифадир».

У буни «минтақавий ўзлик» (региональная идентичность) атамаси билан ифодалашни таклиф қилди. Бунда гап уни нолдан яратиш ҳақида кетмаяпти, чунки у минтақанинг бой тарихи туфайли аллақачон мавжуд, балки ушбу минтақавий ўзликни кучайтириш ва мустаҳкамлаш ҳақида бормоқда.

Қадриятлар ҳақида гапирар экан, Содиқ Сафоев шахсий мисол келтирди:

«Бу ерда, Бокуда ўзимни уйдагидек ҳис қиламан: кўчаларда, одамлар билан суҳбатда мен худди ўша фикрлаш тарзи ва худди ўша менталитетни ҳис қиламан. Мен Олмаота, Душанбе, Бишкек, Ашхобод ва Грузияда ҳам ўзимни шундай ҳис қиламан. Мен ҳар доим ўзимни турмуш тарзи, меҳмондўстлиги ва умумий қадриятларга — катталарга, қўшниларга ва ўз атрофидагиларга бўлган ҳурмати билан яқин бўлган одамлар орасида ҳис қиламан».

Марказий Осиё ва Жанубий Кавказнинг яқинлашиши ҳақида гапирар экан, Содиқ Сафоев Оралиқ йўлакнинг (Транскаспий йўлаги сифатида ҳам маълум) аҳамиятини қайд этди. Унинг сўзларига кўра, агар йўлак тўлақонли ишлай бошласа, у орқали Узоқ Шарқдан Европага 11 млн тонна юк ташилиши кутилмоқда.

«Оралиқ йўлак, сўнгра Хитой, Қирғизистон ва Ўзбекистонни боғловчи темир йўл қурилиши якунлангач, Хитойнинг Нанкин шаҳридан Германиянинг Дуйсбург шаҳригача юкларни етказиб бериш вақти бир ҳафта ёки 10 кунгача қисқаради», — деди у.

Сенаторнинг сўзларига кўра, Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ яна узоқ масофали савдони таъминлайдиган транзит йўналишининг юрагига айланади, бу эса тезкор ривожланишнинг асосий даракчисидир.

Содиқ Сафоев Ипак йўли, энг аввало, узоқ масофали савдо йўналиши бўлганини, бу эса ўрта асрлардаги Марказий Осиёда илм-фан, таълим, давлатчилик ва иқтисодиётнинг гуллаб-яшнашига асосий омил бўлганини эслатиб ўтди.

«Бугун гап улкан минтақанинг қайта тикланиши ҳақида кетмоқда. Мен географик детерминизм позициясидан йироқман, бироқ ўзаро боғлиқлик улкан аҳамиятга эга. Аммо шуни ҳам тушуниш муҳимки, минтақа давлатлари нафақат темир йўл инфратузилмасига, балки ишонч ва ўзаро тушуниш инфратузилмасига, яъни қонунлар, тарифлар, нормалар, қоидалар ва ҳамкорликнинг бошқа элементлари тизимига ҳам инвестиция киритишлари зарур», — дея таъкидлади у.

Сенатор америкалик олим Фрэнсис Фукуяманинг замонавий давлатнинг энг муҳим фарқловчи хусусиятларидан бири ишонч экани ҳақидаги фикрини эслатди: қачонки бизнес давлатга ишонса, давлат бизнесга ишонса, бизнес эса бир-бирига ишонса.

«Ва CAMCA минтақасининг модернизация қилинаётган мамлакатлари учун ўз ўрталарида ишонч инфратузилмасини яратиш, хурофотлар қолдиқларини ва, эҳтимол, соғлом бўлмаган рақобатни енгиб ўтиш ўта муҳим вазифадир», — деди Сенат раисининг биринчи ўринбосари.

Минтақанинг устувор йўналишлари ҳақида гапирар экан, Содиқ Сафоев, энг аввало, таълим ва келажакка инвестицияларни ажратиб кўрсатди.

«Университетлар ва академик ҳамжамият ўртасидаги шерикликни мустаҳкамлаш, шунингдек, талабалар бир-бирларини масофадан туриб ва фақат китоблар орқали эмас, балки тўғридан-тўғри, бир-бирларининг кўзларига қараб танишларига эришиш зарур».

У, шунингдек, кадрлар тайёрлаш бугунги кунда минтақа мамлакатлари дуч келаётган ўсишнинг асосий муаммоларидан бири эканини қайд этди.

«Бизга замонавий иқтисодиётни, замонавий бошқарув ва менежмент тизимини тушунадиган ҳамда янги давр талабларига жавоб бера оладиган даражада малакали бўлган давлат хизматчиларининг янги авлодини тарбиялаш зарур», — деди у.

Сенатор сўнгги 10 йил ичида Ўзбекистонда университетлар сони уч баробар кўпайганини тилга олди. «Аммо университет ташкил этиш биз дунёнинг энг яхши университетлари билан рақобатлаша оладиган мактаб яратганимизни англатмайди. Бу вақт талаб этади. Чунки университет ҳеч қачон нолдан ва бирданига пайдо бўлмайди», — дея аниқлик киритди у.

Содиқ Сафоев, шунингдек, фуқаролар ўртасидаги тўғридан-тўғри алоқалар ва халқ дипломатиясининг аҳамиятини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, фуқаролик жамиятлари, ННТлар ўртасидаги алоқаларни мустаҳкамлаш, маданий алмашинувлар ва туризмни ривожлантириш зарур. У, шунингдек, Озарбайжон ва Марказий Осиёни, Грузия ва Ўзбекистонни ҳамда бошқа йўналишларни бирлаштириши мумкин бўлган қўшма туристик маҳсулотлар ғоясини тилга олди.

Сафоев, шунингдек, сўнгги пайтларда ўзи тез-тез ишлатаётган янги атама — экспертлар дипломатиясини таклиф қилди.

«Анъанавий дипломатия, парламент дипломатияси ва халқ дипломатияси билан бир қаторда бугун экспертлар дипломатиясини тобора фаолроқ ривожлантириш зарур. CAMCA айнан шундай экспертлар дипломатиясининг намунасидир», — деди у.

«Замонавий дунё уни фақат ташқи ишлар вазирликлари ва ҳукуматларга ишониб топшириш учун жуда мураккаб. Экспертлар ҳамжамиятлари ўртасида, у ҳам бўлса бир мамлакатнинг эмас, балки CAMCA маконининг бундан кейинги ривожланишини интеллектуал жиҳатдан қўллаб-қувватлай оладиган минтақанинг фанлараро ва халқаро экспертлар ҳамжамияти ўртасида алоқа зарур», — деди сенатор.

Навбатдаги CAMCA минтақавий форуми 2027 йил июнь ойи бошида Тошкентда бўлиб ўтади.